De Hardnekkigheid van de Streek: Regionale Identiteit, Kiesgedrag en Relationele Modellen in Nederland

On By konstapelIn Uncategorized

J.Konstapel,Leiden,16-3-2026.

Een Analyse van Nederlandse Cultuurregio’s, de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 en de Relationele Modellentheorie van Alan Fiske

Samenvatting

Dit artikel onderzoekt de systematische samenhang tussen regionale culturele identiteiten in Nederland, het stemgedrag bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 en de relationele modellentheorie van Alan Page Fiske. Door gebruik te maken van een gestructureerde database van Nederlandse streken, officiële verkiezingsdata van de Kiesraad en Fiske’s theorie als interpretatiekader, laat de analyse zien dat regionale mentaliteitsprofielen sterke voorspellers zijn van zowel de dominante partijvoorkeur als het onderliggende relationele model in een gebied. De bevindingen dagen puur economische verklaringen van kiesgedrag uit. Ze suggereren dat stempatronen niet slechts een afspiegeling zijn van economische belangen, maar een directe uitdrukking van diepgewortelde, historisch gevormde relationele culturen. We operationaliseren Fiske’s vier modellen—Communal Sharing (CS), Authority Ranking (AR), Equality Matching (EM) en Market Pricing (MP)—als verschillende ‘sociale coherentieregimes’. De implicaties van dit raamwerk reiken verder dan de verkiezingsanalyse en raken aan politieke communicatie, het ontwerp van overheidsinstellingen en interdisciplinaire computermodellering.

1. Inleiding: Voorbij het Nationale Gemiddelde

Nederland wordt in de vergelijkende politieke wetenschap vaak gekarakteriseerd als een paradigma van de consensusdemocratie, met een geschiedenis die diep gevormd is door de institutionele architectuur van de verzuiling en de pacificatiepraktijk (Lijphart, 1968). Hoewel de formele structuren van deze confessionele en sociaaleconomische zuilen sinds de jaren ’70 grotendeels zijn opgelost, zijn de culturele en relationele fundamenten waarop ze waren gebouwd opmerkelijk duurzaam gebleken.

Nationale verkiezingsuitslagen maskeren per definitie een diepgaande ruimtelijke heterogeniteit. Een partij die een beslissende overwinning behaalt in de universiteitsstad Leiden, kan in de vissersgemeenschap Urk of het tuinbouwgebied het Westland volkomen marginaal zijn. Dit is niet alleen omdat kiezers in deze gemeenten anders reageren op dezelfde beleidssignalen, maar omdat ze opereren binnen fundamenteel verschillende, diep ingesleten kaders van sociale verhoudingen.

Dit artikel behandelt een centrale vraag: in hoeverre voorspellen regionale culturele identiteiten zowel het stemgedrag als de dominante relationele logica van een gemeenschap? Wij stellen dat de samenhang systematisch en theoretisch coherent is, en het beste begrepen kan worden door de lens van Alan Page Fiske’s Relationele Modellentheorie (Fiske, 1991, 2004). De Tweede Kamerverkiezingen van 2025 bieden een bijzonder instructieve dataset. Met een opkomst van 78,3% werd D66 nipt de grootste partij (16,94%, 26 zetels), op de voet gevolgd door de PVV (16,66%, 26 zetels), VVD (14,24%, 22 zetels), GroenLinks-PvdA (12,79%, 20 zetels) en het CDA (11,79%, 18 zetels). Op nationaal niveau lijkt dit te wijzen op een gefragmenteerd, pluriform politiek landschap. Op regionaal niveau ontvouwt zich echter een heldere en stabiele structuur van relationele regimes.

2. Theoretisch Kader: Relationele Modellen als Sociale Coherentieregimes

2.1 De Vier Relationele Modellen van Alan Fiske

Alan Fiske (1991) stelde dat alle menselijke sociale relaties zijn opgebouwd uit vier elementaire, universele cognitieve modellen:

  1. Communal Sharing (CS): Sociale relaties worden georganiseerd rond een gevoel van groepsidentiteit en onderlinge gelijkheid. Leden van een CS-groep behandelen elkaar als een ongedifferentieerd geheel, delen middelen en waarden zonder te rekenen. De grens tussen de eigen groep en de buitenwereld is van het grootste belang. Denk aan verwantschapsgroepen, religieuze gemeenten en hechte etnische gemeenschappen.
  2. Authority Ranking (AR): Relaties zijn gestructureerd langs een lineaire hiërarchie. Individuen met een hogere rang hebben voorrang, gezag en het recht om degenen onder hen te leiden, maar hebben ook specifieke verplichtingen. Ontzag, respect en traditie zijn kernwaarden. Voorbeelden zijn militaire organisaties, kerkelijke hiërarchieën en traditionele patriarchale familieverhoudingen.
  3. Equality Matching (EM): Relaties worden beheerst door principes van balans, wederkerigheid en om de beurt. Partijen houden een mentale boekhouding van gelijke behandeling bij; onevenwichtigheden moeten worden gecorrigeerd. Denk aan ruilarbeid, stemsystemen en wederkerigheid in kleinschalige gemeenschappen.
  4. Market Pricing (MP): Relaties zijn gericht op verhoudingen, nut en abstracte waarde. Interacties zijn gebaseerd op berekend voordeel, vaak bemiddeld door prijs of verdienste, en zijn onafhankelijk van persoonlijke identiteit of status. Voorbeelden zijn contractenrecht, goederenmarkten en meritocratische instituties.

Fiske betoogt dat deze modellen cognitieve primitieven zijn, die in verschillende culturen en contexten een eigen invulling krijgen. Cruciaal is dat individuen en gemeenschappen meerdere modellen tegelijkertijd gebruiken, maar ze vertonen doorgaans een dominante configuratie die het grootste deel van hun sociale en institutionele leven vormgeeft (Haslam, 2004).

2.2 Regionale Identiteit als een Relationeel Regime

Dit artikel breidt Fiske’s raamwerk uit door regionale culturele identiteit te behandelen als een stabiel relationeel regime: een historisch gegroeide configuratie van één of twee dominante modellen die het economische, sociale en politieke leven binnen een geografisch begrensde gemeenschap organiseert. Dit concept stelt ons in staat om van het individuele naar het collectieve analyseniveau te gaan. De veronderstelling is dat een regio gedomineerd door CS+AR systematische tendensen zal vertonen in haar institutionele inrichting, patronen van sociaal vertrouwen en, zoals we zullen zien, electorale voorkeur (SCP, 2023).

2.3 Een Oscillerende Interpretatie van Sociale Coherentie

Om RMT te verbinden met de complexe systeemtheorie, kunnen we elk relationeel model karakteriseren aan de hand van zijn ‘koppelingsdynamiek’—de manier waarop individuele agenten synchroniseren tot een collectief:

  • CS komt overeen met volledige fase-synchronisatie: agenten zijn sterk gekoppeld, onderdrukken individuele variatie ten gunste van groepscoherentie.
  • AR komt overeen met hiërarchische aandrijving: een dominante oscillator sleept ondergeschikte oscillatoren mee; coherentie stroomt top-down.
  • EM komt overeen met tegenfase-balans: agenten koppelen via wederkerige uitwisseling, handhaven een stabiel verschil in plaats van identiteit.
  • MP komt overeen met zwakke koppeling in een gedistribueerd netwerk: agenten interacteren via prijsachtige signalen, behouden autonomie terwijl ze deelnemen aan een emergente collectieve orde.

Deze karakterisering verbindt politieke geografie met werk over gekoppelde oscillatorennetwerken en collectieve intelligentie (Strogatz, 2003; Capra & Luisi, 2014) en opent deuren voor computationele modellering.

3. Data en Methode

De analyse is gebaseerd op drie primaire bronnen. Ten eerste een gestructureerde regionale database (streken.pdf) met gedetailleerde etnografische en culturele beschrijvingen van meer dan dertig Nederlandse cultuurregio’s. Ten tweede officiële verkiezingsdata op gemeenteniveau voor de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober 2025, gepubliceerd door de Kiesraad en geaggregeerd via de database verkiezingsuitslagen.nl. Tot slot werden de operationele definities van CS, AR, EM en MP zoals gespecificeerd in Fiske (1991, Hoofdstuk 2) gebruikt als classificatiekader.

Elke streek kreeg een primair en, waar van toepassing, secundair Fiske-model toegewezen op basis van een kwalitatieve koppeling van de kernachtige mentaliteitsbeschrijvingen aan deze operationele definities. De verkiezingsuitslagen van 2025 werden vervolgens geaggregeerd per streek en vergeleken met de patronen van de verkiezingen van 2023 (NOS, 2023) om de temporele stabiliteit te bevestigen.

4. Bevindingen: Vier Relationele Clusters

De analyse levert een stabiele typologie op van vier verschillende relationeel-electorale clusters.

4.1 Cluster I: Orthodox-gelovig (CS + AR)

  • Regio’s: Urk; Gelderse Vallei; delen van de Veluwe en Eemland.
  • Kernmerken uit streken.pdf: “Strenge gereformeerde tradities”, “klederdracht, dialect, gesloten, gelovig”, “Bijbelgordel-invloeden”, “gemeenschapsgericht, sober”, “trots: ‘wij zijn Urkers'”.
  • Relationele Modellen: Communal Sharing (CS) – gedeelde confessionele identiteit, scherpe grens tussen eigen groep en buitenwereld. Authority Ranking (AR) – kerkelijke hiërarchie, gezag van voorgangers, ontzag voor traditie.
  • Verkiezingsuitslag (2025): Dominantie van de SGP en, in gebieden met een minder strikt gereformeerd karakter, het CDA. Dit cluster vertegenwoordigt een pure vorm van identiteitsbeschermend stemgedrag, waarbij de partij functioneert als een politieke verlenging van de religieuze gemeenschap.

4.2 Cluster II: Agrarisch-pragmatisch (EM + MP + subsidiair CS)

  • Regio’s: Westland; Twente; Achterhoek; De Peel; Flevopolder; landelijk Zeeland, Drenthe en Groningen.
  • Kernmerken: “Nuchtere, harde werkersmentaliteit”, “poldermentaliteit van ‘we hebben dit land zelf gemaakt'”, “eigenwijs, trots op hard werken”, “praktisch, open voor nieuwkomers maar eigen ruimte”.
  • Relationele Modellen: Equality Matching (EM) – agrarische ruilarbeid, verplichtingen van wederkerigheid, ieder eerlijk deel. Market Pricing (MP) – exportgerichtheid, zakelijk boeren, kosten-batenanalyse. Subsidiair CS – streektrots (bijv. “Tukker”-identiteit), poldersolidariteit.
  • Verkiezingsuitslag (2025): PVV verreweg de grootste partij (19-25%). Dit cluster vormt de grootste electorale massa en verklaart de sterke nationale positie van de PVV. Het PVV-stemgedrag wordt hier niet primair als proteststem gezien, maar als een relationele stem die EM-normen van eerlijk delen en bescherming van de eigen groep uitdrukt, gecombineerd met een MP-berekening van ervaren economische bedreiging (bv. door immigratie of globalisering).

4.3 Cluster III: Stedelijk-intellectueel (MP + EM)

  • Regio’s: Leiden en omstreken; Utrecht stad; Kennemerland; Het Gooi; Hoofddorp/Haarlemmermeer.
  • Kernmerken: “Intellectuele, levendige sfeer”, “open, creatief”, “kosmopolitisch, studentikoos”, “universiteit”, “welvarend en cultureel”.
  • Relationele Modellen: Market Pricing (MP) – kennis als kapitaal, meritocratie, individuele keuze, contractuele vrijheid. Equality Matching (EM) – open dialoog, gelijke toegang, academische discoursnormen.
  • Verkiezingsuitslag (2025): D66 ongeveer 25% in Leiden; GL-PvdA en VVD boven landelijk gemiddelde. De nationale pluraliteit van D66 werd in dit cluster veiliggesteld. De stem weerspiegelt MP-voorkeuren voor individuele autonomie en meritocratie, gemoduleerd door EM-normen van procedurele eerlijkheid. De hogere GL-PvdA-stem in sommige delen vertegenwoordigt een EM-correctie gericht op gelijke uitkomsten.

4.4 Cluster IV: Regionaal-identitair (CS + EM/MP)

  • Regio’s: Friesland; Waddeneilanden; Zaanstreek; Groninger Ommelanden.
  • Kernmerken: “Eigen taal/identiteit”, “eilandleven”, “eigenzinnig, trots”, “Fryslân boppe”.
  • Relationele Modellen: Sterke Communal Sharing (CS) gebaseerd op regionale taal en historische identiteit, in combinatie met EM en MP. De CS-component bepaalt de richting van de politieke voorkeur.
  • Verkiezingsuitslag (2025): D66/GL-PvdA in stedelijke centra (Leeuwarden, Groningen stad); PVV in de landelijke periferie. De variatie binnen dit cluster is informatief: waar CS sterker is (eilandgemeenschappen, landelijk Friesland), neemt de PVV-stem toe; waar EM/MP de overhand heeft, stijgt de stem voor D66/GL. Dit toont aan dat relationele cultuur geen monoliet is, maar een gelaagde configuratie.

5. Discussie: Implicaties voor Bestuur en Communicatie

5.1 De Hardnekkigheid van Relationele Cultuur

De systematische samenhang tussen regionale kenmerken, Fiske-modellen en verkiezingsuitslagen over twee verkiezingscycli heen, geeft aan dat relationele cultuur geen vluchtige reactie op actuele gebeurtenissen is, maar een structurele eigenschap van gemeenschappen. Lijphart (1968) documenteerde hoe de verzuiling CS+AR structuren institutionaliseerde in de confessionele zuilen en EM+MP structuren in de liberaal-socialistische blokken. De formele ontzuiling heeft deze onderliggende relationele regimes niet ontmanteld; het verwijderde slechts hun institutionele bovenbouw, waardoor ze op regionaal niveau opnieuw tot uiting konden komen. Dit sluit aan bij de bevindingen van Putnam (1993) over de diepe persistentie van burgerschapscultuur.

5.2 Implicaties voor Politieke Communicatie

De analyse heeft directe strategische implicaties. Een landelijke campagne die uitsluitend communiceert in de MP-taal van individuele keuze en economische rationaliteit, zal resoneren in Cluster III, maar zal als vervreemdend worden ervaren in Clusters I en II, waar EM- en CS-normen het legitieme politieke discours bepalen. Omgekeerd kan een campagne die CS-solidariteit (nationale gemeenschap, culturele bescherming) centraal stelt, de subsidiaire CS-component in Cluster II activeren, maar zal ze in Cluster III als uitsluitend worden afgewezen. Effectieve communicatie over de clustergrenzen heen vereist het kunnen schakelen tussen relationele registers (code-switching), een competentie die volgens het SCP (2023) steeds zeldzamer wordt in het Nederlandse politieke leiderschap.

5.3 Implicaties voor Institutioneel Ontwerp

Als relationele regimes stabiele eigenschappen van regionale gemeenschappen zijn, dan zullen overheidsinstellingen die zijn ontworpen op basis van een enkel relationeel model, systematisch niet aansluiten bij de meerderheid van de bevolking die ze beogen te dienen. De Nederlandse rijksoverheid opereert overwegend in de MP-modus: aanbestedingen, prestatie-indicatoren, regelgeving en handhaving. Dit is vertrouwd voor Cluster III, maar wezensvreemd voor Clusters I, II en IV. Deze niet- aansluiting is een kerncomponent van wat de WRR (2021) de “nieuwe maatschappelijke kwestie” noemt: een groeiend gevoel van institutionele miskenning bij gemeenschappen wier relationele cultuur niet wordt weerspiegeld in de inrichting van publieke voorzieningen. Polycentrische bestuursmodellen (Ostrom, 1990), die gemeenschappen in staat stellen zichzelf te organiseren volgens hun dominante relationele logica, terwijl ze coördinatie op hogere niveaus behouden, zijn theoretisch beter geschikt voor dit pluriforme relationele landschap.

5.4 De Oscillerende Interpretatie en Computermodellering

De herformulering van Fiske’s modellen in termen van oscillerende koppelingsdynamiek biedt een pad voorbij kwalitatieve analyse. Als sociale coherentieregimes worden gedefinieerd door hun koppelingstopologie, dan vormt de electorale geografie van Nederland een empirische kaart van sociale oscillatoren. Dit raamwerk nodigt uit tot computationele modellen die gebaseerd zijn op gekoppelde oscillatorennetwerken (Strogatz, 2003) in plaats van agent-gebaseerde modellen die uitgaan van uniforme rationele actoren. Het sluit aan bij opkomende architecturen voor collectieve intelligentie (Konstapel, 2025).

6. Conclusie

Dit artikel heeft een systematische samenhang aangetoond tussen Nederlandse regionale culturele identiteiten, de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 en de vier relationele modellen van Alan Fiske. De bevindingen ondersteunen drie hoofdconclusies. Ten eerste is electorale geografie niet herleidbaar tot economisch belang; het is een uitdrukking van diepgewortelde relationele cultuur. Ten tweede biedt Fiske’s RMT een coherent en empirisch hanteerbaar raamwerk voor het analyseren van deze politieke differentiatie. Ten derde geeft de persistentie van deze relationele regimes in de tijd aan dat ze structureel zijn, en niet conjunctureel. Vervolgonderzoek zou zich moeten richten op kwantitatieve operationalisering van relationele modellen via survey-onderzoek, meervoudige landenvergelijking (met name met België, Duitsland en Scandinavië) en de ontwikkeling van bestuursmodellen die expliciet zijn ontworpen om meerdere relationele registers te accommoderen. Nederland is nog steeds een land van streken. En die streken stemmen precies zoals hun relationele cultuur voorspelt.

Geannoteerde Referentielijst

Barabási, A.-L. (2002). Linked: The New Science of Networks. Perseus Publishing.
Een fundamenteel tekst over schaalvrije netwerktopologie en preferentiële hechting. Relevant voor de discussie over gedistribueerde netwerkarchitecturen (paragraaf 5.4), waar de zwakke-koppelingsdynamiek van het MP-relationele regime structureel overeenkomt met Barabási’s model van lokale knopen die autonomie behouden terwijl ze deelnemen aan een emergente collectieve orde.

Capra, F., & Luisi, P. L. (2014). The Systems View of Life: A Unifying Vision. Cambridge University Press.
Dit werk biedt een integratief raamwerk dat biologische, cognitieve en sociale systemen verbindt via concepten van autopoiese en netwerkorganisatie. Het ondersteunt theoretisch de uitbreiding van Fiske’s modellen naar oscillerende koppelingsdynamiek (paragraaf 2.3) en het argument dat sociale coherentieregimes zelforganiserende structuren zijn.

Fiske, A. P. (1991). Structures of Social Life: The Four Elementary Forms of Human Relations. Free Press.
De fundamentele tekst van de Relationele Modellentheorie. Fiske presenteert de vier modellen—CS, AR, EM, MP—als universele cognitieve primitieven, afgeleid van vergelijkend etnografisch onderzoek. Hoofdstuk 2 verschaft de operationele definities die in dit artikel worden toegepast en is onmisbaar voor elke toepassing van RMT.

Fiske, A. P. (2004). Relational models theory 2.0. In N. Haslam (Ed.), Relational Models Theory: A Contemporary Overview (pp. 3-25). Lawrence Erlbaum.
Een herziene en uitgebreide versie van RMT, waarin twintig jaar empirisch onderzoek is verwerkt. Het verduidelijkt de behandeling van configuraties met gemengde modellen (met name relevant voor Cluster IV) en de relatie tussen universele modellen en culturele variatie. Het biedt de theoretische basis voor de classificatie van gemengde clusters.

Fiske, A. P., & Tetlock, P. E. (1997). Taboo trade-offs: Reactions to transactions that transgress the spheres of justice. Political Psychology, 18(2), 255-297.
Dit artikel onderzoekt de morele en emotionele reacties die ontstaan wanneer het ene relationele model wordt toegepast in een context die door een ander model wordt beheerst (“categorie-schendingen”). Het is direct relevant voor paragraaf 5.2 en verklaart de vervreemding die EM/CS-gemeenschappen ervaren bij MP-bestuur als een voorspelbaar gevolg van een dergelijke schending.

Haslam, N. (Ed.) (2004). Relational Models Theory: A Contemporary Overview. Lawrence Erlbaum.
Deze gebundelde uitgave brengt empirische toepassingen van RMT uit de psychologie, antropologie en politieke wetenschap samen. Het biedt de methodologische rechtvaardiging voor het toepassen van RMT op collectief, in plaats van individueel, analyseniveau, een cruciale stap voor het regionale-regimeconcept geïntroduceerd in paragraaf 2.2.

Kiesraad (2025). Officiële uitslag Tweede Kamerverkiezing 29 oktober 2025. Geraadpleegd via https://www.kiesraad.nl.
De officiële bron voor alle aangehaalde landelijke en gemeentelijke verkiezingsdata. De landelijke totalen (D66 16,94%, PVV 16,66%, VVD 14,24%, GL-PvdA 12,79%, CDA 11,79%; opkomst 78,3%) zijn essentieel voor de kwantitatieve validatie van de clustertoewijzingen en voor het begrijpen van de nationale aggregatie van regionale patronen.

Konstapel, H. (2025). The Resonant Stack: A Five-Layer Architecture for Oscillatory Computing. Constable Research.
Een interne technische specificatie voor een computerarchitectuur gebaseerd op gekoppelde fotonische oscillatoren en fasevergrendelingsmechanismen. Genoemd in paragraaf 5.4 als een voorbeeld van een computationeel raamwerk dat de oscillerende koppelingsdynamiek van Fiske’s relationele modellen operationaliseert. Het toont de toepasbaarheid van de sociale-coherentie-interpretatie op technisch ontwerp.

Lijphart, A. (1968). The Politics of Accommodation: Pluralism and Democracy in the Netherlands. University of California Press. (Nederlandse vertaling: Verzuiling, pacificatie en kentering in de Nederlandse politiek)
De canonieke studie van de Nederlandse consociationale democratie en verzuiling. Het documenteert de historische institutionalisering van CS+AR-structuren in de confessionele gemeenschappen en EM+MP-structuren in de liberaal-socialistische blokken. Het verschaft de essentiële historische basislijn voor het beoordelen van de persistentie van deze relationele regimes na de ontzuiling (paragraaf 5.1).

NOS (2023). Uitslagen Tweede Kamer 2023 – analyse en kaarten. Geraadpleegd via https://nos.nl/uitslagen.
Deze bron biedt interactieve regionale kaarten en stemmerstroomdata voor de verkiezingen van 2023. Het werd gebruikt voor temporele validatie van de clusterstabiliteit; de regionale patronen in 2023 komen overeen met die in 2025, wat de interpretatie van relationele regimes als structurele, in plaats van conjuncturele, fenomenen ondersteunt.

Ostrom, E. (1990). Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action. Cambridge University Press.
Ostroms met een Nobelprijs bekroonde analyse van polycentrisch bestuur en beheer van gemeenschappelijke hulpbronnen is direct relevant voor paragraaf 5.3. Haar empirisch gevalideerde model—dat gemeenschappen in staat stelt zichzelf te organiseren volgens lokale normen terwijl coördinatie op hogere niveaus behouden blijft—is precies de bestuursarchitectuur die een pluraliteit van relationele regimes vereist.

Putnam, R. D. (1993). Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy. Princeton University Press. (Nederlandse vertaling: De made van de democratie)
Door middel van longitudinale vergelijkende analyse toont Putnam aan dat burgerschapscultuur—de configuratie van sociaal vertrouwen en relationele normen—eeuwenlang zeer persistent is en sterk voorspellend voor de prestaties van instituties. Dit ondersteunt direct de bewering in paragraaf 5.1 dat Nederlandse relationele regimes zijn blijven bestaan na de formele ontzuiling.

SCP — Sociaal en Cultureel Planbureau (2023). Regionale verschillen in Nederland. Den Haag.
Dit empirische rapport documenteert aanhoudende culturele, sociale en economische differentiatie tussen Nederlandse regio’s. Het biedt een kwantitatieve onderbouwing voor de bewering dat regionale identiteit een betekenisvolle analytische categorie is en ondersteunt de validiteit van het gebruik van streken.pdf als primaire gegevensbron.

Strogatz, S. H. (2003). Sync: The Emerging Science of Spontaneous Order. Hyperion.
Een toegankelijke synthese van de theorie van gekoppelde oscillatoren en haar toepassingen op biologische, sociale en fysieke systemen. Dit werk is fundamenteel voor de oscillerende koppelingsinterpretatie van Fiske’s modellen in paragraaf 2.3, omdat Strogatz’ behandeling van fasevergrendeling direct overeenkomt met de CS- en EM-koppelingsregimes die in de Nederlandse electorale clusters zijn geïdentificeerd.

Verkiezingsuitslagen.nl (2025). Databank Tweede Kamer 29 oktober 2025. Geraadpleegd via https://www.verkiezingsuitslagen.nl/verkiezingen/detail/TK20251029.
Deze database op gemeenteniveau maakt het mogelijk om resultaten per streek te aggregeren en is gebruikt in paragraaf 4 voor percentages op clusterniveau (bijv. Westland PVV-dominant, Leiden D66 ~25%). Het vult de geaggregeerde Kiesraad-data aan met een gedetailleerde ruimtelijke resolutie.

WRR — Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2021). De nieuwe maatschappelijke kwestie. Den Haag.
Dit adviesrapport van de WRR analyseert de rol van identiteit, erkenning en culturele verbondenheid in de hedendaagse Nederlandse politiek. Het betoogt dat regionale en culturele identiteit een primaire as van politieke differentiatie is geworden nu traditionele klassentegenstellingen zijn verzwakt. Dit ondersteunt direct paragrafen 5.1 en 5.3 over de persistentie van relationele regimes en hun implicaties voor institutioneel ontwerp.

The Persistence of Place: Regional Identity, Electoral Behaviour, and Relational Models in the Netherlands

Here is a comprehensive, formal English essay based on your document, written for an intellectual audience with a business-like tone, including an annotated reference list.

An Interdisciplinary Analysis of Dutch Cultural Regions, the 2025 Parliamentary Elections, and Alan Fiske’s Relational Models Theory

Abstract

This article investigates the structural correspondence between regional cultural identities in the Netherlands, voting behaviour in the 2025 parliamentary elections, and Alan Page Fiske’s Relational Models Theory (RMT). Utilising a structured regional database, official electoral data from the Kiesraad, and RMT as a theoretical lens, the analysis demonstrates that regional mentality profiles are robust predictors of both aggregate party preference and the dominant relational model operative in a given locale. The findings challenge purely economistic interpretations of electoral geography, suggesting that voting patterns are a direct expression of underlying, historically sedimented relational cultures. We operationalise Fiske’s four models—Communal Sharing (CS), Authority Ranking (AR), Equality Matching (EM), and Market Pricing (MP)—as distinct social coherence regimes. The implications of this framework extend beyond electoral analysis to political communication, the design of governance institutions, and interdisciplinary computational modelling.

Keywords: Relational Models Theory, Dutch regional identity, electoral geography, political culture, social coherence, governance design

1. Introduction: Beyond the National Aggregate

The Netherlands is frequently characterised in comparative political science as a paradigm of consensual democracy, its history profoundly shaped by the institutional architecture of pillarisation (verzuiling) and elite accommodation (Lijphart, 1968). While the formal structures of these confessional and socio-economic blocs have largely dissolved since the 1970s, the cultural and relational substrates upon which they were built have proven remarkably durable. National election results, by their nature, mask profound spatial heterogeneity. A party that achieves a decisive victory in the university city of Leiden may be entirely marginal in the fishing community of Urk or the greenhouse district of Westland. This is not simply because voters in these municipalities respond differently to the same policy signals, but because they operate within fundamentally different, deeply ingrained frameworks of social relations.

This article addresses a central question: to what extent do regional cultural identities predict both voting behaviour and the dominant relational logic of a community? We argue that the correspondence is systematic, theoretically coherent, and best understood through the lens of Alan Page Fiske’s Relational Models Theory (Fiske, 1991, 2004). The 2025 parliamentary elections provide a particularly instructive dataset. With a turnout of 78.3%, D66 narrowly emerged as the largest party (16.94%, 26 seats), followed closely by the PVV (16.66%, 26 seats), VVD (14.24%, 22 seats), GroenLinks-PvdA (12.79%, 20 seats), and the CDA (11.79%, 18 seats). At the national level, this outcome suggests a fragmented, pluralistic polity. At the regional level, however, a clear and stable structure of relational regimes emerges.

2. Theoretical Framework: Relational Models as Social Coherence Regimes

2.1 Alan Fiske’s Relational Models Theory

Alan Fiske (1991) proposed that all human social relations are constructed from four elementary, universal cognitive models:

  1. Communal Sharing (CS): Social relations are organised by a sense of group identity and equivalence. Members of a CS group treat each other as an undifferentiated whole, sharing resources and values without calculation. The boundary between in-group and out-group is paramount. Prototypical examples include kinship groups, religious congregations, and tightly-knit ethnic communities.
  2. Authority Ranking (AR): Relations are structured along a linear hierarchy. Individuals of higher rank possess precedence, authority, and the right to direct those below, while also bearing specific obligations. Deference, respect, and tradition are core values. Prototypical instantiations include military organisations, ecclesiastical hierarchies, and traditional patriarchal family structures.
  3. Equality Matching (EM): Relations are governed by principles of balance, reciprocity, and turn-taking. Parties maintain a mental ledger of equal treatment; imbalances demand correction. Prototypical examples include labour exchange, voting systems, and peer-to-peer reciprocity in small-scale communities.
  4. Market Pricing (MP): Relations are oriented around ratios, utility, and abstract value. Interactions are based on calculated benefit, often mediated by price or merit, and are independent of personal identity or status. Prototypical instantiations include contract law, commodity markets, and meritocratic institutions.

Fiske argues these models are cognitive primitives, instantiated differently across cultures. Critically, individuals and communities employ multiple models, but they typically exhibit a dominant configuration that shapes the majority of their social and institutional life (Haslam, 2004).

2.2 Regional Identity as a Relational Regime

This article extends Fiske’s framework by treating regional cultural identity as a stable relational regime: a historically sedimented configuration of one or two dominant models that organises economic, social, and political life within a geographically bounded community. This concept allows us to move from the individual to the collective level of analysis, positing that a region dominated by CS+AR will display systematic tendencies in its institutional design, patterns of social trust, and, as we will demonstrate, electoral preference (SCP, 2023).

2.3 An Oscillatory Interpretation of Social Coherence

To bridge RMT with complex systems theory, we characterise each relational model by its coupling dynamics—the manner in which individual agents synchronise to form a collective:

  • CS corresponds to full-phase synchronisation: agents are tightly coupled, suppressing individual variance for group coherence.
  • AR corresponds to hierarchical drive: a dominant oscillator entrains subordinate ones; coherence flows top-down.
  • EM corresponds to anti-phase balance: agents couple through reciprocal exchange, maintaining stable difference rather than identity.
  • MP corresponds to weak coupling in a distributed network: agents interact through price-like signals, maintaining autonomy while participating in aggregate order.

This characterisation connects political geography to work on coupled oscillator networks and collective intelligence (Strogatz, 2003; Capra & Luisi, 2014), opening avenues for computational modelling.

3. Data and Method

The analysis draws on three primary sources. First, a structured regional database (streken.pdf) containing detailed ethnographic and cultural descriptors for more than thirty Dutch cultural sub-regions. Second, official municipal-level electoral data for the 29 October 2025 parliamentary elections, published by the Kiesraad and aggregated via the verkiezingsuitslagen.nl database. Finally, the operational definitions of CS, AR, EM, and MP as specified in Fiske (1991, Chapter 2) were used as the classification framework.

Each streek was assigned a primary and, where applicable, secondary Fiske model based on a qualitative mapping of its core mentality descriptors onto these operational definitions. Electoral outcomes for 2025 were then aggregated by streek and cross-referenced with patterns from the 2023 elections (NOS, 2023) to confirm temporal stability.

4. Findings: Four Relational Clusters

The analysis yields a stable typology of four distinct relational-electoral clusters.

4.1 Cluster I: Orthodox-Religious (CS + AR)

  • Regions: Urk; Gelderse Vallei; parts of the Veluwe and Eemland.
  • Descriptors: “Strict Reformed traditions,” “costume, dialect, closed, devout,” “Bible Belt influences,” “community-oriented, sober,” “proud ‘we are Urkers’.”
  • Relational Models: Communal Sharing (CS) – shared confessional identity and sharp in-group/out-group boundaries. Authority Ranking (AR) – ecclesiastical hierarchy, pastoral authority, deference to tradition.
  • Electoral Outcome (2025): Dominance by the SGP and, in areas with a less strict Reformed character, the CDA. This cluster represents a pure form of identity-protective voting, where the party functions as a political extension of the religious community.

4.2 Cluster II: Agrarian-Pragmatic (EM + MP + subsidiary CS)

  • Regions: Westland; Twente; Achterhoek; De Peel; Flevopolder; rural Zeeland, Drenthe, and Groningen.
  • Descriptors: “Sober, hard-working mentality,” “polder mentality of ‘we made this land ourselves’,” “stubborn, proud of hard work,” “practical, open to newcomers but want our own space.”
  • Relational Models: Equality Matching (EM) – agricultural mutual aid, fair-share labour exchange, reciprocal obligation. Market Pricing (MP) – export orientation, commodity farming, cost-benefit calculation. Subsidiary CS – regional pride (e.g., “Tukker” identity), polder solidarity.
  • Electoral Outcome (2025): PVV clearly largest party (19-25%). This cluster constitutes the largest electoral mass, explaining the PVV’s strong national performance. The PVV vote here is interpreted not as a protest vote, but as a relational vote expressing EM norms of fair play and protection of the in-group, combined with an MP calculation of perceived economic threat from immigration or globalisation.

4.3 Cluster III: Urban-Intellectual (MP + EM)

  • Regions: Leiden; Utrecht city; Kennemerland; Het Gooi; Hoofddorp/Haarlemmermeer.
  • Descriptors: “Intellectual, lively atmosphere,” “open, creative,” “cosmopolitan, student-like,” “university,” “prosperous and cultural.”
  • Relational Models: Market Pricing (MP) – knowledge as capital, meritocracy, individual choice, contractual liberty. Equality Matching (EM) – open dialogue, equal access, academic discourse norms.
  • Electoral Outcome (2025): D66 approximately 25% in Leiden; GL-PvdA and VVD above national average. D66’s national plurality was secured here. The vote reflects MP preferences for individual autonomy and meritocracy, modulated by EM norms of procedural fairness. The higher GL-PvdA vote in some areas represents an EM correction focused on equal outcomes.

4.4 Cluster IV: Regional-Identity (CS + EM/MP)

  • Regions: Friesland; Wadden Islands; Zaanstreek; Groningen Ommelanden.
  • Descriptors: “Own language/identity,” “island life,” “stubborn, proud,” “Fryslân boppe.”
  • Relational Models: Strong Communal Sharing (CS) based on regional language and historical identity, in combination with EM and MP. The CS component determines directional preference.
  • Electoral Outcome (2025): D66/GL-PvdA in urban centres (Leeuwarden, Groningen city); PVV on the rural periphery. Within-cluster variation is informative: where CS is stronger (island communities, rural Friesland), the PVV vote increases; where EM/MP predominates, D66/GL rises. This demonstrates that relational culture is not a monolith but a layered configuration.

5. Discussion: Implications for Governance and Communication

5.1 The Persistence of Relational Culture

The systematic correspondence between regional descriptors, Fiske models, and electoral outcomes across two election cycles indicates that relational culture is not a transient response to events but a structural property of communities. Lijphart (1968) documented how pillarisation institutionalised CS+AR in confessional blocs and EM+MP in liberal-socialist blocs. The formal dissolution of these pillars did not dismantle the underlying relational regimes; it merely removed their institutional superstructure, allowing them to re-emerge in regional form. This aligns with Putnam’s (1993) findings on the deep persistence of civic culture.

5.2 Implications for Political Communication

The analysis has direct strategic implications. A national campaign communicating exclusively in MP language—individual choice, economic rationality—will resonate in Cluster III but be experienced as alienating in Clusters I and II, where EM and CS norms govern legitimate discourse. Conversely, a campaign foregrounding CS solidarity may activate the subsidiary CS component in Cluster II but will be rejected as exclusionary in Cluster III. Effective cross-cluster communication requires code-switching between relational registers, a competence identified as increasingly rare in Dutch political leadership (SCP, 2023).

5.3 Implications for Governance Design

If relational regimes are stable, then governance institutions designed on a single relational model will systematically misalign with the population they serve. The Dutch central state operates predominantly in MP mode—procurement, performance metrics, regulatory compliance—which is native to Cluster III but foreign to Clusters I, II, and IV. This misalignment is a core component of what the WRR (2021) terms the “new social question”: a growing sense of institutional non-recognition among communities whose relational culture is not reflected in the design of public services. Polycentric governance models (Ostrom, 1990) that allow communities to self-organise according to their dominant relational logic while maintaining coordination at higher levels are theoretically better suited to this plural landscape.

5.4 The Oscillatory Interpretation and Computational Modelling

The reformulation of Fiske’s models in terms of oscillatory coupling dynamics offers a path beyond qualitative analysis. If social coherence regimes are defined by their coupling topology, then the electoral geography of the Netherlands constitutes an empirical map of social oscillators. This framing invites computational models based on coupled oscillator networks (Strogatz, 2003) rather than agent-based models assuming uniform rationality, and is consistent with emerging architectures for collective intelligence (Konstapel, 2025).

6. Conclusion

This article has demonstrated a systematic correspondence between Dutch regional cultural identities, the 2025 parliamentary election results, and Alan Fiske’s four relational models. The findings support three main conclusions. First, electoral geography is not reducible to economic interest; it is an expression of deep-seated relational culture. Second, Fiske’s RMT provides a coherent and empirically tractable framework for analysing this political differentiation. Third, the persistence of these relational regimes across time indicates they are structural, not conjunctural, features of Dutch society. Future research should pursue quantitative operationalisation of relational models, multi-country comparison, and the development of governance models designed to accommodate plural relational registers. The Netherlands remains, fundamentally, a country of streken—and those streken vote exactly as their relational culture predicts.

Annotated References

Barabási, A.-L. (2002). Linked: The New Science of Networks. Perseus Publishing.
A foundational text on scale-free network topology and preferential attachment. Highly relevant to the discussion of distributed network architectures (Section 5.4), where the weak-coupling dynamics of the MP relational regime correspond structurally to Barabási’s model of local nodes maintaining autonomy while participating in emergent aggregate order.

Capra, F., & Luisi, P. L. (2014). The Systems View of Life: A Unifying Vision. Cambridge University Press.
This work provides an integrative framework connecting biological, cognitive, and social systems through concepts of autopoiesis and network organisation. It theoretically supports the extension of Fiske’s models to oscillatory coupling dynamics (Section 2.3) and the argument that social coherence regimes are self-organising structures.

Fiske, A. P. (1991). Structures of Social Life: The Four Elementary Forms of Human Relations. Free Press.
The foundational text of Relational Models Theory. Fiske presents the four models—CS, AR, EM, MP—as universal cognitive primitives derived from comparative ethnographic research. Chapter 2 provides the operational definitions applied throughout this article and is indispensable for any application of RMT.

Fiske, A. P. (2004). Relational models theory 2.0. In N. Haslam (Ed.), Relational Models Theory: A Contemporary Overview (pp. 3-25). Lawrence Erlbaum.
A revised and extended statement of RMT, incorporating two decades of empirical testing. It clarifies the treatment of mixed-model configurations (particularly relevant to Cluster IV) and the relationship between universal models and cultural variation, providing the theoretical basis for classifying gemengde clusters.

Fiske, A. P., & Tetlock, P. E. (1997). Taboo trade-offs: Reactions to transactions that transgress the spheres of justice. Political Psychology, 18(2), 255-297.
This article examines the moral and emotional reactions arising when one relational model is applied in a context governed by another (“category violations”). It is directly relevant to Section 5.2, explaining the alienation experienced by EM/CS communities when subjected to MP-mode governance as a predictable consequence of such a violation.

Haslam, N. (Ed.) (2004). Relational Models Theory: A Contemporary Overview. Lawrence Erlbaum.
This edited volume brings together empirical applications of RMT across psychology, anthropology, and political science. It provides the methodological justification for applying RMT at the collective, rather than individual, level of analysis, a crucial step for the regional-regime concept introduced in Section 2.2.

Kiesraad (2025). Officiële uitslag Tweede Kamerverkiezing 29 oktober 2025. Retrieved from https://www.kiesraad.nl.
The official source for all national and municipal electoral data cited. The national totals (D66 16.94%, PVV 16.66%, VVD 14.24%, GL-PvdA 12.79%, CDA 11.79%; turnout 78.3%) are essential for quantitative validation of the cluster assignments and for understanding the national-level aggregation of regional patterns.

Konstapel, H. (2025). The Resonant Stack: A Five-Layer Architecture for Oscillatory Computing. Constable Research.
An internal technical specification for a computing architecture based on coupled photonic oscillators and phase-locking mechanisms. Cited in Section 5.4 as an example of a computational framework that operationalises the oscillatory coupling dynamics associated with Fiske’s relational models, demonstrating the applicability of the social coherence interpretation to engineering design.

Lijphart, A. (1968). The Politics of Accommodation: Pluralism and Democracy in the Netherlands. University of California Press.
The canonical account of Dutch consociational democracy and pillarisation. It documents the historical institutionalisation of CS+AR structures in confessional communities and EM+MP structures in the liberal-socialist bloc, providing the essential historical baseline for assessing the persistence of these relational regimes after de-pillarisation (Section 5.1).

NOS (2023). Uitslagen Tweede Kamer 2023 – analyse en kaarten. Retrieved from https://nos.nl/uitslagen.
This source provides interactive regional maps and voter-flow data for the 2023 elections. It was used for temporal validation of cluster stability; the regional patterns in 2023 are consistent with those observed in 2025, supporting the interpretation of relational regimes as structural rather than conjunctural phenomena.

Ostrom, E. (1990). Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action. Cambridge University Press.
Ostrom’s Nobel Prize-winning analysis of polycentric governance and common-pool resource management is directly relevant to Section 5.3. Her empirically validated model—allowing communities to self-organise according to local norms while maintaining higher-level coordination—is precisely the governance architecture that a plurality of relational regimes requires.

Putnam, R. D. (1993). Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy. Princeton University Press.
Through longitudinal comparative analysis, Putnam demonstrates that civic culture—the configuration of social trust and relational norms—is highly persistent over centuries and strongly predicts institutional performance. This directly supports the claim in Section 5.1 that Dutch relational regimes have persisted beyond the formal dissolution of pillarisation.

SCP — Sociaal en Cultureel Planbureau (2023). Regionale verschillen in Nederland. Den Haag.
This empirical report documents persistent cultural, social, and economic differentiation between Dutch regions. It provides quantitative grounding for the claim that regional identity remains a meaningful analytical category and supports the validity of using streken.pdf as a primary data source.

Strogatz, S. H. (2003). Sync: The Emerging Science of Spontaneous Order. Hyperion.
An accessible synthesis of coupled oscillator theory and its applications to biological, social, and physical systems. This work is foundational for the oscillatory coupling interpretation of Fiske’s models in Section 2.3, as Strogatz’s treatment of phase-locking maps directly onto the CS and EM coupling regimes identified in the Dutch electoral clusters.

Verkiezingsuitslagen.nl (2025). Databank Tweede Kamer 29 oktober 2025. Retrieved from https://www.verkiezingsuitslagen.nl/verkiezingen/detail/TK20251029.
This municipality-level electoral database enables the aggregation of results by streek and was used throughout Section 4 for cluster-level percentages (e.g., Westland PVV-dominant, Leiden D66 ~25%). It complements the aggregate Kiesraad data with granular spatial resolution.

WRR — Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2021). De nieuwe maatschappelijke kwestie. Den Haag.
This advisory council report analyses the role of identity, recognition, and cultural belonging in contemporary Dutch politics. It argues that regional and cultural identity has become a primary axis of political differentiation as traditional class alignments have weakened, directly supporting Sections 5.1 and 5.3 on the persistence of relational regimes and their implications for governance design.

Regional Identity Electoral Behaviour and Relational Models in the NetherlandsDownload