About Meta-Engineering.

This blog is in honour of Edsger Wiebe Dijkstra who was a short time in 1969 my teacher at Leiden University when Computer Science was still a part of Mathematics.

This blog is about Meta, Engineering and Meta-Mathematics, the art of philosopher Brouwer who was a friend of Mondriaan, who composed the Boogy-Woogy with Colors.

Programming is one of the most difficult branches of applied mathematics; the poorer mathematicians had better remain pure mathematicians (Edsger Wiebe Dijkstra).

An Inter
view with Edsger Wiebe Dijkstra.

Later in this blog I introduce Kent Palmer who did 4 times a PHD on Meta-engineering.
If Edsger Dijkstra would live today he would be very happy with Functional Programming (FP). In FP a Program is a Function and Data is called a Type. In terms of a “normal” language A Program is a Function is a Verb and Data is a Type is a Noun. A Noun is a nominalization of a Verb. In terms of Time A Function is a Dynamic/ Moving/Movie, A Noun is static is a Photo or a Frame in the Movie. The Difference bewteen FP and “normal” Programlanguages is that FP can be proven just like a mathematical theory.

In this blog you will see that Meta-Mathematics provides the key to a new software-foundation and going one level deeper to a better understanding of Physics.

This blog is about the Art of Making Tools that Support Humans in every step of their Life where Making is Implementing models based on a Vision that rises out of a Collective.


“The more automated machines are, the less we rely on our own skills. But instead of relying less on automation to improve our skills, we instead rely even more on automation.”

Every New Innovation in IT makes us More Dependent on this Innovation .

Image result for What is King Solomonbaby sword"
King Solomon Solves a Wicked Problem by Introducing a not-Desirable Technical Solution..

Technology (and Science) is (and Politics are)the Cause and the Solution of many Wicked Poblems.

The reason is that Politicians forget to look at Reality and Engineers forget to look at the Users of their systems or forget to look at the Impact of their Systems on society or Nature.

In the end the problem looks Unsolvable and the engineers start with a New (Better?) Approach (technique, method).

Wicked Problems Generate New wicked problems when they are Solved and often end up in a Huge (Social) Conflict between the Stakeholders.

wicked problems are Solved by System Thinking combined with Collaborative Learning. and High Order Cybernetics (Circular Models, Many Iterations and Feedback Loops).

Controlled by a Special Type of Dialoque initially invented by the Physicist David Bohm (chosen by Einstein as his successor) in Cooperation with the Indian Philosopher Jiddu Krishnamurti. (initially chosen by the Theosophical Society to become the Maytreya) Written about in the book On Dialoque by David Bohm.

About Mental Space.
Collaborative Learning contains 3 connected Cycles connected in a Cycle. The )sub-cycles) operate in a Social Context, Mental Space and Physical Space. This model is an application of one level of Paths of Change (see Part 2 of this Blog).
The Circular Paths of Change applied to System Development. See Part 2 of this Blog. The Cycle consists of 4 Independent Points of View consists of >12 steps because every connection between two Points of View is Bilateral. Observe that the cycle is a Square and that every Square that is a Point of View can be divided in Cycles. that can be divided in Cycles (etc, etc)that Move With and/or Against the Clock.

In this Blog I Ttry to develop a Circular (Cyclic) Context-Dependent View on Technology.

Wicked Problems involve Many Stakeholders with different Values and Priorities, Issues with Roots that are Complex and Tangled. Problems that are Difficult to come to grips with and that Change with every Attempt to address them.The challenge has No Precedent. There’s Nothing to indicate the Right answer to the problem.Wicked problems can be Solved by Applying Paths of Change (Part 2)

About Dialoque Mapping:

About Dialoque Mapping.

=>List of Chapters.

Part 0: Introduction. This chapter written in a Dualistic Style ends with a Video of a Presentation of Neil Theise about Non-Dual Realism which Could Be the Theme of this Entire post.

Part 1 Managing Complex Engineering Projects using COLLIN.(Collective Intelligence) developed by Engineers of the Technical University Delft. Collin contains a Video of the Geometric Process-Model developed by Theo Lohman. This model has a lot in common with Paths of Change.

If you are Only interested in Managing Complex Engineering projects you can find a very extensive Dissertation about this subject in this part. If you want to know more you can also Contact me.

Part 2 about Change management and Paths of Change.(PoC), a very Old Philosophy highly related to the Research of Carl Jung about the Quaternion.

Paths of Change are fractal Cyclic (CirCular) models that combine many Independent Points of View (Worldviews).

in Part 3 I introduce you to the work of Kent Palmer. He defined Schema Theory as a theoretical Framework for system Design. A Schema is a 2xN-Dimensional Frame

Part 4 Why Meta-Systems, are a Schap (Scape). and why the Future lies behind the HORIZON which is where Infinity(the point we will never reach) is situated.

A scape (in for instance in landscape) is a horizontal (2×2) frame we use to project verything we See (“insight“).

A Meta-System is a scape that contains a scape (ad infinitum). We almost always forget to take the context into account when we design changes with a high impaqt.

About Projective Geometry, Space-Time, the Chronotope and the Philosophy of Bhaktin .

Bhaktin found a Pattern behind all the Books of World Literature he Read when he was imprisoned for lifetime in Stalin’s Gulag Archipel.

Part 5 is about Phenomenology

: a theory about what we as Embodied HUmans are able to See with our Emotions.

Part 6 About Ancient Science of Egypt .

Part 7 About Predicting Dreams and the Role of consciousness in Design.

Designs are not created out of nothing but are Received in our dreams from the Spirits (Gins) that Inspire us.
inner self
A Gini is a Gardian Angel that acts as the Higher Self. The Higher self is able to see the Past and the Future from the Now.

Part 8: About WHoles, holes and Holons.

Part 9; How the Future influences the Past. This is a result of Feynmann Wheeler Absorber Theory

Part 10. about Cycles TechnologyCycles, and Why Synchronization is the cause of Hypes.

In this chapter I show that it is possible to Predict the Future of Technology with a very high Accuracy.

This Cycle was known 1000nds of years ago and used to Predict the Future of Kings and States.

Part 11. about Industries, Meta-Industries,

Why a City is an Organism and why engineers have to become Ecology-managers.

Our Industry is destroying not only Earth but also our particles (CERN) and our Body (with Chemicals). We have to believe in our Biofield.

Part 12: About Creativity and Innovation (TRIZ & ASIT).ASIT is about Thinking In the Box.

Part 13:: About the Philosophy of Technology.

Part 14: About Cybernetics.

Part 15: About Art and Meta-Art. Why Modern Art is a Technology.

PArt 16 About Webs. Who is weaving the web we Live in?

Part 17 ABout Intuition, and Mathematics with many Links about Proof-and Type-theory.

and new developments in Meta-MetaMathematics (The SymbolScape) .

Part 18: About Schema-theory and Duality(Link to Document of Kent Palmer with a personal explanation of his theory.

Part 19: About Magic as a Technology. Do spirits exist? (Link to Presentation about Egyptian Magic).

Part 20: About Rhetorics, the Art of Memory and the relarionship between Rhetorics and Music.

With memory (Akasha) we keep the World Alive.

Part 21: About Architecture in Building and Software.

What is Beauty, What is a Living Building?

About Quality and the Art of Motorcycle Maintenance.

About Lila, Dynamic Quality and Quantum Mechanics.

About Christopher Alexander and the Luminous Ground.

Part 22: Looking for a Theory of everything

Part 23: About Stuff and Things.

Part 24: About the Conformal Bootstrap.

Part 25: Conclusion.

The End: Bookeeping of this Blog.

Part 0: Introduction

I Started Writing this Blog on June 29th 2019.

I have spend Every Day until today to do Research or to write.

The blog shows you how to improve engineering perhaps by doing the Opposite of improving (not-Improving (maintenance, Keeping Alive) or the Opposite of the Opposite (destroying?, getting rid of?, clean up, transforming?) .

Engine-ering (Machineering) is about Making Remaking or Taking Care of something (a Seed?) or someone.

This Blog is still in Development but every part is worthwile.

Start where you want and move around.

This Blog is a Piece of (meta)-Art because It is Writing itself.

If you want to Look at a Summary of this Blog look at the Video Below about the Fundamental Awareness Model of Neil D. Theise and Kafatos.

Summary of the Summary: Everything that goes Wrong makes things Work and every New Theory we Detect is the result of an Observation at the Wrong Scale.

Engineering Innovates by Learning from the Mistakes off Others. We could even innovate by Generating Mistakes that generate Solutions to Problems that do not Exist.

Summary of the Summary of The Summary : Nature and Humans Experiment. (Just like Engineers do).

What looks like a Body at one Scale of Perception is Billions of Cells and Trillions of Molecules on Another Scale.

Life is an Autopoietic Machine which is a Machine organized as a Network of Processes of production of components which realize the network of processes that produce them.

Death caused by a Disaster is needed to invoke an Alternative Path to Improve Life.

We experience our ‘Selves’ as Both a current Set of EMERGING Feelings, Sensations, and Thoughts, as well as a Boundaryless Ocean of Memories and Imagination.

Our Universe is a Conscious Experience which expresses itself in novel ways for the purpose of Enriching Experience.

Non-Dual Conscious Realism ~ Neil Theise:

Part 1 Managing Big Engineering Projects.

Big engineering projects almost always fail (and are therefore highly Innovative).

This blog is written to improve Engineering or to create a new Type of engineering that is in tune with the Spirits of Nature. and founded on the most robust foundation of Science which is mathematics.

Thanks to Kent Palmer this blog will also bring systems-theory in line with the State of the Art in philosophy.

Out of the many documents of Kent Palmer I use you will see that he is trying to Recreate Ssystems-Theory from the Bottom. This Bottom is very old and lies in China, India and Egypt.

Imagining Nothing is Something but Nothing, “the VOID” (currently called the vacuum) , could contain the source of creation we always use when we make something out of nothing. (this is the essence of the Diamond Sutra).

After  a few lines my English Text Starts->

De inspiratie om te gaan schrijven ontstond toen ik door Harm Rozie in contact werd gebracht met ingenieurs die bezig waren met het verbeteren van hun vakgebied onder de noemer (First Time Right).

De reden is dat de meeste technologieprojecten die vaak meer dan een miljard kosten mislukken en dat het er op lijkt dat de aannemers erg veel baat hebben van dit mislukken omdat dan alles nog een keer of meer moet.

-> Part 1 : Collin.Managing Complex Projects

The amount of failing complex technology-projects is increasing.

I got in contact with a group of people connected to the Technical University of Delft who were trying to solve this problem.

One of them is Theo Lohman.

He developed a method called Collin (Collective Intelligence).

The model of Collin

Leo Ruijven, wrote a dissertation about Collin (and more) called : A unified framework improving interoperability and symbiosis in the field of Systems Engineering.

Kent Palmer has been busy in the US to solve the same problems in a completely different way.

Kent is building a new engineering theory he calls Schema Theory.

Theo and others have  developed Relatics . Relatics is a tool to support the making of project-documentation.

You can link documents to a common project-datamodel. The idea behind Relatics is that big projects fail because the participants loose oversight.

This can be prohibited  by making standardized documentation.Relatics is a manual tool. You have to make the projectmodel and the  links to the content/documentation by hand.

We (Alchemist BV) have developed a tool that makes a semantic-network  out of the content of a project using text-mining.

This tool can also be used to make a semantic network out of of any software-code.

THis tool is a result of a Big project (called Resolver) I started at ABN AMRO around 1991 to solve our big software integration problems caused by a merger under pressure.

After a long time of search and research all over the world we ended up at the CWI (Center for Mathematics and Informatics) close to our headquarters in Amsterdam where Paul Klint was developing a meta-parser. .

Alchemist is the result of research by Wim Goes to solve the problem that the rules of the parsers (“translators) of software-languages are changing all the time with every new language. or new version of the language.

To become future-proof we needed a general tool.

This tool was developed on top of an advanced text-mining-tools proving that a progam-language is nothing but a specialized human language with the same problems (“dialects”, etc) as human languages have.

Alchemist not only generates a semantic-network but it also detects patterns behind the many pieces of software and contextual textual content a company (or a network of companies) produces.

It shows the implicit progress of the activity of many people who look at the same context with a different view.

Part 2. Paths of Change (PoC)

Paths of Change taken out of the Book the Universal; One by Walter Russell.

I found out that Collin has a lot to do with Paths of Change (Poc) of Will Mcwhinney. The main reason is that PoC contains a widely applicable general framework that has been used for many ages in many cultures.

PoC is a Meta-Theory (or better a Meta-Praxis) that explains many theories (and philosophies).

PoC uses the concept of Worldview, a Sensory definition of a unique perspective at the world you live in. “

look/view” is not the right word because one of the worldviews is called  Sensory.

Poc has a lot in common with the Archetypes of Jung (Sensing, Thinking (Unity, Models, Rules), Feeling (Social, Emotions) and Intuiting (Mythic, Imagination).

The worldviews of PoC are orthogonal which means that the views are independent.

They are a 2×2 combination of Expansion (red) and Contraction (blue) often called the Cosmic Breath.

The most simpe representation of the Cosmic Breath is a two-side arrow (<->).

The four worldviews are independent and are a 2×2 combination of expansion and contraction

PoC is a fractal framework which means that Poc can be applied to  Itself.

Poc is also a clyclic framework which means that the views of the Paths of Change are connected in a cycle (and a meta-cycle (etc.) that moves With (Introvert) and   Against the cClock (Extravert) .

Poc also contains a center. (the cross) that can be seen as a Projection of Consciousness seen as the Observer.

Below a view on a Chinese model called the Five Elements Map.

The four corners of the square of PoC and the center of the Cross add up to Five Perspectives.

The Four + one center Elements come back in many Cultures and in Old and Recent Science.

As you can see the two directions of the movement are called destructive (Against the Clock, Consuming) and generative/ Productive.

The two movements connect and create a Moebius Ring (the number 8 ((infinity) FOR EVER).


Wicked and other Problems are solved by Making a connection between the Worldviews to create a cyclic Path of Change.

Every 2-combination (called a Game) of Worldviews is a step in a circular Path of Change is named with many names.

For instance Unitary<-> Sensory is called Make (Unity->Sens) or Analyze. (Sens->Unity). Sen-Unity is named the Analytical Game Sensory-Social, the Game of the Market. and Mythic-Social is the GAme that Creates Games.

Combinations of Steps are related to well known Methods. 4-Rotations with or against the Clock are High Level Resolution Paths called Renaissance(Rebirth) or REvitalization.

Later in this Blog you will see that there are many Theories that are easely mapped to PoC.


Garl Jung called the framework behind his Archetypes a Quaternion, a 4×4-square that contains complementary (“dual“) concepts (Senses/Facts vs Imagination), (Object/Unity) vs/Subject (Social).

Complementary concepts share the void when they are united. They are often called a Paradox.

The Quaternion has a lot in common with the Chinese  Lo Shu Magic square which is the “generator” of the ancient Chinese Cyclic Models.

The Lo-Shu was given to the mythical Emperor Yu before the great Deluge when he was sitting at the Yellow River.

The Lo Shu Magic Square was an important model for time and space and served as a basis for city planning, tomb design, and temple design. The Magic Square was used to designate spaces of political and religious importance.

The Lo Shu Square on the back of a small turtle surrounded by the signs of the Chinese zodiac

The Turtle is a synbol of Orion a constellation that played an important role in many ancient cultures.

The pyramids of Egypt were oriented at Orion and Sirius (the Dog Star).

The Dogon in Africa who knew a lot about ancient Egypt tell in their creation story about the extraterestials (the Nommos) that came from Sirius B to create life on Earth. They were the first engineers on earth.

Jung got a lot of his ideas out of a very long discussion about the dreams of Wolfgang Pauli, one of the creators of Quantum Mechanics.

A Quaternion is a square. A square can be divided by a line into two Triangels. The mathematical Triangle is highly related to the Spiritual triangel, the trinity .

The Triangel is also a Basic Building Block in Geometry.

The work of Kent Palmer is called Schema Theory.Schema Theory uses Mathematics  as a foundation and shows that the history of mathematics follows the history of Engineering. Both make use of the same ideas/concepts.

To me this is fine because  I am a trained mathematician.

The nice thing with mathematics is that most mathematicians are also philosopher because both need the same concepts to explain what they are looking for or have found.

Kent Palmer uses the concept of the Schema as a central frame to explain what is or was happening in Engineering . A Schema is a 2-dimensional frame.

Part 3: Kent Palmer About Naming SYstems

My Father was born in the center of the Netherlands called “de Veluwe”. His family spoke a different dialect as my mothers family.

Later I met other people with different dialects. I even found out that Science and Banking use their own dialect.

A Dialect is a unique way in which people speak a language that is often highly related to a shared language.

There are many ways to group dialects (Location, Social Class, Profession,.History, culture ..). Dialects can be highly confusing that’s why standardizing terminology is needed when you want to make enduring relationships. 

Bahktin, a Russian Philosopher spent his whole life researching literature.

Bahktin developed the concept of the Chronotope : “the intrinsic connectedness of temporal and spatial relationships that are artistically expressed in literature”.

Bahktin found many cycles (the Wheel of Life) that are explained by Paths of Change.

Bahktin wrote a lot about Systemscapes called a Context. He believed that structuring (Coding) kills a context by destroying its potential:

A context is potentially unfinalized; a code must be finalized. A code is only a technical means of transmitting information; it does not have cognitive, creative significance. Code is deliberately killed context.

ferris wheel under blue sky

In 1976 At ABN (a big bank) I was asked to take care of the Data and the Terminology of the bank (Data-Management). We used a special database called a Dictionary to store all the definitions of the data and their technical implementations in database, software and manual processes. The model of the Dictonary was called a Meta-Model.

After some time we found out that the meta-model was a self-reference (a fractal) and it all came back to my favorite subject I found when I was trained as a Computer Scientist at the University of Leiden by a group Scientists which included Edsger dijksta .

To teach us we  were given highly difficult problems we had to solve in a very short time using a highly limited computer (1969 CRI Leiden). I found out that the best solutions were Always Fractal.

Later the specifications of the software and the coding  were stored in the same dictionary now called a Repository.

Later I got into contact with many scientists that were highly interested in data and the meaning (semantics) of data.

In my fathers dialect  a  Plank was called a schap. In English Schap is called scape . A plank is a horizontal frame that is used to carry objects.

A LandScape is A portion of land or territory which the eye can comprehend in a single view, including all the objects it contains.

A Horizontal Frame can be seen from a Stake. A stake (“paal”) is a pointed foundation hit in the ground.

When you climb  the Stake you can see the Horizon.

When you climb you use a scale.The Horizon is a Horizon-tal Line.calm water with sun and orange skyPerspective (looking thhrough a hole) was invented by Painters in the Renaissance and was transformed into Projective Geometry that was transformed into the Model of Curved Space/Time that was used by Einstein when he developed Special Relativity Theory.

Alfred Durer demonstrates his Perspective Machine.

Vriendschap is called Friendship in English.

A Ship is a Scape. a horizontal frame floating on Water.

A Scape, a view or picture of a scene, has various synonyms: context, situation, environment, ecosystem, medium, milieu,or Gestalt.

In the linked document called Naming Systems Kent Palmer writes bout Meta-Systems, Meta-Systems float above normal Systems.

Meta  means about the thing itself. It’s seeing the thing from a higher perspective.

When you want to get oversight you have to go UP until you see the Horizon. UP is called Abstracting.

An Abstracted System is always simpler than the System itself. This means that Abstracting is leaving “things out”.

When the process of leaving things out is chaotic you will leave the relation between the Meta-System and the System it is about.

If this is the case the total development-process is in a mess.

To save the project or sometimes even the company you have to find all the content produced and reconstruct the genesis of the project to pick up the pieces.

When ABN and AMRO (another big Bank) were fused I was made co-responsible for this process.

To fuse the two banks we needed new technology (called reverse-engineering) to get the meaning out of all the stored content in many sometimes very old libraries called archives.

We even needed tools to extract the meaning out of operational software without source and object in in the state of a load module.

To save the bank we even had to look worldwide for solutions and got into contact with institutions (NASA) that finally pointed back to Scientists in the Netherlands.

This started an ongoing research-relationship until today in which we develop new tools to handle the new content (pictures, movies, ,,)  available and try to reach a higher level of understanding.

An important point to note is that software-engineers especially in highly complex businesses have perhaps solved more problems than the engineers that started the field of system-engineering.  I am sure that Kent Palmer is aware of this point.

Part 4:  Kent Palmer About Meta-Systems

Kent Palmer wrote a document: The Advance of the Systems Engineering Discipline through an understanding of Meta-systems theory.

To write This part I have copied ltext out of the document but have also added pieces of my own thinking/out of my own practice.

Paths of Change (PoC) contains connected Steps that are defined by a World-View. A World is a long period of time. The steps always end at the same step. That is why PoC is called a Cycle.

A world-view is about looking in a special way or at a special direction at a scape.

As we already saw we are looking Up into the sky when we are abstracting. When we have abstracted (made things simpler) we have developed a theory.

When we apply/use the theory we are practising. Practice is about going Down until we are standing with our feed on the ground (earth).

We can also look backwards (the Beginning, Creation, History) or forwards (Future, Horizon).

Systems Engineering can be viewed as a practical discipline and Systems Theory as an academic pursuit.

A dual is a mirror of paired concepts. Theory and practice are duals.Their mirror is the reverse of a  process we call abstracting.

A Mata-System is a dual of a System but it is not necessary that the reverse-process is a mirror.

A System has an environment or ecosystem (” or a Scape) that surrounds it and which it is embedded in. This use of “meta” means beyond (or part of or connected to )  rather than above.

In this case systems can even live (or interact) in their-Scape.

Systems (in terms of theories) can even be tested in their Meta System without going from theory to practice.Perhaps practice does not need theory or practice is ahead of theory.

The only thing we have to detect is the stake we have climbed to see the horizon of the system or what is behind its horizon.

Systems Theory should learn from Systems Engineering. But there are equally many places where the reverse is true.

Systems Theory has no practical side that allows it to generate problems for the academics to solve. But on the other hand Systems Engineering lacks the theoretical foundation that will allow it to ground its practice.

It can appropriate Systems Theory but really it needs not just a Systems Theory but also the inverse of that, a Meta-systems Theory. It will take both of these to ground a robust Systems Engineering practice.

Part 5: Kent Palmer: Emergent Design: Explorations in Systems Phenomenology in Relation to Ontology, Hermeneutics and the Meta-Dialectics of Design

This is a highly complex document with a lot of discussion about subjects most engineers don’t know about. I have taken out of this document what I can use to make a point. I understand that a part of the language is too difficult.Text between “is a citation

Systems Engineering is focused on creating systems as artifacts that are used and operated, which, in turn, change the environment for newer systems that will take their place in the future“.

“These systems are created by a lengthy and involved development process that includes: Requirements Development, Architectural and Sub-system Design, Implementation, Verification, Validation, Integration, and Operation”.

Schemas are templates of pre-understanding of spacetime envelopes that we project onto our experience in order to differentiate objects of different scales in terms of their dimensionality”.

Kent Palmer is desperately trying to find a level of abstraction (a place high in  Sky) to make a distinction between all the ways objects (humans but also animals or perhaps machines) that look or are aware have an understanding of the environment they exist in.

He believes that we live in space/time which is the result of a very long  process of thinking about perspective in painting which is looking through a very small hole at a scape.

In the scape we look at objects he calls envelopes (something filled with something else). In spacetime objects have a location that possibly moves in space and a form that also moves and changes in time. humans make pictures/movies/content of the movement share/ communicate about the content and remember/imagine and make models of the content.

Space/time is a highly dynamic environment.What we make or have made is sometimes stable for some time but the process of making (“engineering”) disappears and is sometimes reconstructed (archeology“) with a lot of imagination involved.

sand desert statue pyramid

A schema looks like a method but Kent Palmer calls it a template of pre-understanding.

The richness of nature comes from the variety of schematic organizations (“a ants nest”) that are being projected by different species, while the artificial creation of our human centered environments tends to blot them out and replace them with our own schematizations exclusively, which leads to a lessening of the variety of schematizations that can be realized in the overall natural environment“.

Are Ants engineers?

Ants are genetacally programmmed to repeat the same behavior when they are chemically (Pheromones) triggered.

It looks like organisms that are very different from the human and that don’t use language are able to ceate artifacts that are highly comparable to what human engineers are making. Until now we don’t know how they are doing this.

I believe their creation is guiding them to make a new creation. They live in their own design which forces them to maintain and create old and new designs.

animal world apiary beehive bees

Kent Palmer makes a difference  between ants and humans by using the concept  of a  Shared  experience. of a lifeworld.

This concept was created by Edmund Hussler around 1936.”The ‘lifeworld is a grand theatre of objects variously arranged in space and time relative to perceiving subjects“.

A “ifeworld means a person’s subjective construction of reality, which he or she forms under the condition of his or her life circumstances“.Slide1

the dimension of a mathematical space (or object) is informally defined as the minimum number of coordinates needed to specify any point within it.

.All experience is organized by Templates of Understanding.

Once a phenomenon has been assigned a template it is possible to begin to come to terms with it by discovering its essence, the categories it belongs to, its unique characteristics, and its significance. If

we reverse this process as we do when we design something new, then the schemas become the anchor of everything we design. . schemas are hidden in normal practice, because the schemas are understood as tacit knowledge.

Part 6:  About the Age of Reason and the Power of the Imagination.
Kent Palmer writes about the many  strange coincidences that happened when he was looking for patterns that could help him to extend General Systems theory.

The same happened to me. It all happened when I got into an unexpected Jump Of my Kundalini.

This happens when (the 7th)and the down chakra (called Trumpets in the Bible) fuse.

This   started a strange process of synchronicity that brought me a lot of information about the theory behind ancient knowledge.

This ancient knowledge returned to the West (Italy) at the Renaissance when the archives of the center of knowledge of the ancient world in Heliopolis (Egypt)(later  Alexandria) were found in Byzantium

Heliopolis was a Scientific center of the World a long time ago and attracted “scientists” sometimes called Magicians  (see Magi) that advised the Rulers of the World that wanted to prevent the world for a new disaster comparable to the Great Flood.

Observe that we now are living in the Age of the Waterbearer. We are now already flooded by images and texts that TAKE all our TIME.

One of the visitors of Heliopolis Plato warned for this time, the time when we would lose the ability to memorize and make use of the Memory Palace we now call the Zodiac.

The most important knowledge to protect  was  the control of the Power of the Mind by the Imagination.

To block this power a counter-movement was organized out of Venice, the financial center of the world. The managers of this movement started to promote Reason as a powerful force.

They decided to use Newton as as an Example of  a briljant Scientist and started to block the thinking of Leibniz that had a lot to do with Alchemy, the Science of Ancient Egypt.

So ABove So Below: The fractal pattern of the Moebius Ring repeats itself, The Cup of the Heart is a Dual Trumpet called  Chakra in India.

This al started the Age of Reason

, The Enlightment, in which the Imagination was transformed into the confusing Fantasy and the warm Emotions of the Heart became a blockage for Cold scientific thinking.

Part 7:  AboutPredicting Dreams and Consciousness

The Neuroscience of Consciousness – with Anil Seth

many people feel the power of an .Ancient Religious Place like a Cathedral of the Middle Ages. The catholic powers often reused the power of these ancient places.

A good example is  Chartres which was a holy place of the Druids.


The Black Virgin of Chartres Cathedral.

The book the Third Reich of Dreams shows that people know what will happen in the Future. 

After Hitler came to power in 1933, Charlotte Beradt, a Berlin-based journalist, began to awaken night after night bathed in perspiration, teeth clenched in terror.

On one of these nights, after dreaming of being hunted “from pillar to post” by storm troopers, a new thought arrived: what if she wasn’t the only one?

What if the things that appeared in her nightmares were also being visited upon other people?

This startling thought set in motion the seeds of a research project. Beradt quietly began to query people about their dream-life. 

She found out that many people dreamed the same dreams and dreamed the concentration camps of the NAZIS long before they were invented.

When people are brought under hypnosis they can be brought back to the past (into their past lifes) and into the Future. The experiments of Helen Wambach showed that people are able to predict a shared future with a high accuracy. 

The best explanation for the fusion of Quantum Mechanics and Relativity Theory is the so called Wheeler Feynman Aborber Theory. This theory shows that it is possible to influence history in the future.

John Wheeler believes that the Universe is a Self-Observing system. Wheeler suggested that reality is created by observers and that: “no phenomenon is a real phenomenon until it is an observed phenomenon.” .

When I was a young child I found out that I was able to Read people.

When you read people you are able to see what is in their mind. 

When I was much older I met highly experienced Advisors that took a training in reading.

We experimented  with collective reading and proved that we could read an organization.

Will McWhinney organized workshops in New Mexico near Taos. We were introduced to many “new” techniques that were developed.

They were called Organizational Dreaming (OD) and Organizational Sculptures (OS).

In OD people agreed to solve a problem by sharing their dreams.

In OS one person used other people to build a balanced structure (“a sculpture“) that represented his problems/ questions.

After a signal of the Sculptor everybody makes a next step en tells the “scluptor” what came up in his or her mind.

This gave remarkable results.

Much later OC came back in the Netherlands as Opstellingen (Constellations).

aerial photography of rock formation  [/New Mexico

The concept Paranormal indicates that science does not believe what abnormal people are capable of.

Is the design of a system known before it was made?

Is it possible to ask the Domus of a City if it wants engineers to develop a new part or let designers destroy an old part?

IPart 8: Is it possible to make a Whole with only Holes? Are holes also Wholes (or Holons)?.

A Holarchy

A holon is an evolving self-organizing structure.

Self-organization or Auto-catalysis or Self-Reproduction (Auto-poiesis) by sustaining the identity is one of the determinating attributes of of life.

Our complete body and mind is reproduced by millions of cooperating parts that contain millions of cooperating parts every moment we live.

The concept Holon was invented by Arthur Koester and taken over by the American Philosopher Ken Wilber.

Wilber has created his own version of Paths of Change in which he defined four types of holes/holons. One of them is the Social Hole a hiding place.

Another is the Independent Self Reliant (Autarkic) Hole (Unity) which is an Identity of its own.

Sensory Holes look like the Iris of the Eye that project the outside world onto the inside world.

The Mythic Hole is a Picture of a Hole: O.

The Aboriginal Dreamtime is about the Beginning of Time.

Creation is believed to be the work of Ancestors who travelled across a formless land, creating sacred sites and significant places of interest in their travels. In this way, “songlines” travelling trails of the Spirit Beings were established all over Australia that are comparable to the ley-lines in the West.

Around 2000 I was asked by Stephen Strong to write an introduction for his book about Aboriginal culture.

Stephen found the parts of an old Egyptian Pyramid including Hieroglyphs that describes an expedition send to Australia.

I believe there was a lot of contact between the Ancient Cultures which shows itself in many shared concepts.

Ayers Rock Australia
aboriginal dreamtime art
A picture about the Dreamtime.

What is nothing?

Nothing in terms of A-A = 0 comes from the Arabian word zfir meaning empty.

Parmenides.made a difference between space (“potential emptyness”) and the void,

In Physics the void is called a singularity.

In Indian Philosophy the void was called a Bindu (a point).

According to Lurianic Kabbalah, the first act of creation, was the Tzimtzum “self “withdrawal” of God to create an “empty space”, to create in.

. When we imagine Emptiness it becomes something.

Forms are Empty, Emptiness is Form: Heart Sutra).

In Dutch (vshowing (tonen) is called weergeven (Giving “weer”). The oppsite of imagining (Sensing) is called waar-nemen *Taking “weer”. When we sense we take something. When we look we give something (our attention).

This observation can also be found in Goethe’s Color Theory and Wittgenstein\s Remarks on Color.

Psychology : Michel Eugene Chevreul 1839.  From an article by Jude Stewart  The Wonderful C
Goethe’s Color Theory. The colors map on PoC.

How to combine combinations.

A formula that contains variables contains holes to fill.

A Tunnel is a (worm)-Hole to Connect


If Emptness is empty and enpty is O and =>O = 0 (zero) than a lot of emptyness is still 0.

If a system contains only holes the sum of the parts is the same as the system.

When the holes are conncted the sum of the system is the same as the sum of the connections.

A system that is the sum of its connections is a network.

A network that contains holes that connect is a flow-system.

Does emptyness contain matter?.

Emptyness (the vacuum) is a fluctuating production of mattter.

The vacuum looks a lot like the mind producing thoughts when the observer is observing which is called meditation in ancient Indian science.

The Empty Set is a set with zero members. If we are able to remove members out of a set we will get sets with negative numbers of members. These are sets that are missing something (“longing” sets”).

The mathematician John Conway defined a process (a machine) that produces all the numbers there are called a Conway Game and even numbers we did no know about before he defined his process called Surreal Numbers.

Conway’s game of life the members leave the set of numbers,

A Highly Composite Number (HCN) is a positive integer with more divisors than any smaller positive integer. A HCN is a social number.

HCN were invented by Ramanujan a mathematical genius found in India who got his inspirations from Lakshmi the Goddess of Namagiri.


The HCN are the numbers that define Harmonics . HArmonics shows that the Universe is a (Musical) Wave that produces Overtones (The Music of the Spheres.

To prevent a recurring of the Great Depression the US Government created the Institute for the Cycles lead by Edward Dewey in 1942.

Until today the Istitute researches and predicts every well known Cycle and has found the Cycle-Times of many Economic and related Cycles.

They found that the cycle-times are related to Harmonics in Music.

In ancient Indian Science the Tattvas are an aspect of Reality highly comparable to the Classical Elements and the Worldviews.

The Tattvas are the five modifications of the Great Breath a harmonic wave called the Svara..

Tatvas Blue is the Moon, in the cener the Cosmic Egg.

Part 9: ABout the Future of Engineering.

Part 10: About Cycles

When you want to predict the future you can make use of cycles.

Every cycle has a unique Cycle-Time and contains (or is part of) other cycles.

There are cycles related to the price of oil but there are also cycles that are related to a country or a Cultural Identity (“western europe”).

There are very short cycles (“Clock-Cyle of your PC) or cycles we are unable to measure.

The longest cycle of Humanity is the Cycle of the Precession of the Equinox.

This cycle was known a very long time ago and could be deduced by observing the recurring of the Pole Star.

Shaman believe that the Hole in the Sky is an entrance to another World (our Parallel Universe). They called this hole Jacobs ladder.

Jacobs ladder was implemented in a Zigurat (a Step-Tower containing 7 steps)) called the Tower of Babel.

The Seven Heavens
Dante and the Tower of Bable.

The Magi’s of Heliopolis knew about the precession-cycle and made sure that the state of Egypt was aligned to the right Star.

This star was also connected to the (secret) Horus)Name of the Pharao.

The system of measurement of space was at that time related to the measurement of time. Every piece of the pyramid represented a step in time.

Daily Time measurement was related to the Sun Cycle. The unit of measurement (foot) was all over the world the same and related to the duration of the Precession Cycle.

The Standard of Measurement of Distance was changed after the French Revolution when the unit became the metre.

The standard of Time became decimal (based on 10 hours in a day) and was measured by a mechanical device, a clock .

The major steps in the Precession Cycle were the movements of the constellations of the Zodiac.

They predicted major changes and the major changes were also implemented in society by rhe Priests.

At this moment we are moving into the Age of Aquarius related to the dominance of “flow systems” (electricity, Internet, Logistics).

flow system

A major detailed analysis can be done with the Economic Kondratiev Cycle.

This cycle with a cycle time of 52 years is divided in “Seasons” where the UP is called Summer and the Down Winter. Kondratiev Winter started at the year 2000.

When I researched the Kondratiev Cycle I discovered that there is a fifth season often called Indian Summer. or Womens Summer, Gypsy Summer, Poor mans summer or Summer of the Geese.

The Goose is a symbol of harmony.The Goose game is an old game that simulates Life.

It is the season of the Center with the “color” white where Winter (Blue) and Summer (Red) are in equilibrium.

The 2nd picture below shows the Bahktin Cycle of (Western) culture with a cycle-time 5x the Kondratiev Cycle Time (= 5×52 = 260).

Cycles always move through the same five steps. The steps carry different names but all have the same focus, tattva (Thatness), worldview, perspective or season.

In the picture below you see how cycles modulate on other cycles. What you also see is different names for the same perspectives of POC and how a Pentacle outside creates a Pentacle inside when the connectors are connected.

Cycles modulate on other cycles and modulate on other cycles etc. The Peaks (UP)and Downs of the Cycle are classified by the Worldviews of Paths of Change (See Colors)..
The Cycle of Erope based on Bahktins design based on his analysis of many “important” parts of literature. The Color of the parts of the Cycle are the Colors of Paths of Change.
PoC projected on Aarde (Earth) using Dutch words. India Geest <-> Spirit, China <-> Geheel Whole. Islam, Samen<->Together, US Red Intensit

in the Picture upside you see how Islam is triggering the US by being extremely social to the people who are part of the same tribe and much more important why China is the (new or old) center of the World.

The new center China was predicted a long time ago in the Dreams of Wolfgang Pauli (the creator of Quantum Physics QF) who were analyzed by Gustav Jung.

Pauli explained JUng that the concepts of QF where given to him by Robert Fludd an old English Alchemist who created the Theater the Globe, which was a model of the Harmonic Universe for the plays of William Shakespeare who probably was Francis Bacon who was the initiator of the Enlightment.

Robert Fludds Model of The Globe The Theater for William Shakespear (Francis Bacon) based on the Harmonic Universe of Kepler.
Atlas carries the Harmonic Universe.of Kepler.

The central set of “harmonies” was the musica universalis or “music of the spheres,” which had been studied by Pythagoras, Ptolemy and many others before Kepler; in fact, soon after publishing Harmonices Mundi, Kepler was embroiled in dispute with Robert Fludd, who had recently published his own harmonic theory.

Part 10.1: About Technology Cycles.

In this part two pictures out of a Powerpoint Presentation are added that are also part of my PDF-document about The history of the Cycles. They proved to me how powerful the theory of the cycles is.

When you know about the cycles the only thing you have to do is fill in the blanks which means mapping the classification to a terminolology/dialect people of your audience understand.

The theory becomes much more interesting when you understand that it is also possible to generate software out of the cycles.

Part 10.2 About-very-long-cycles/

A Picture of The Kondratiev Cycle Modulated on the Bahktin Culture Cycle. Interesting to see is that the Sixties were a conjunction of two phases with the same focus Creativity. In 2040 there is a “white” conjunction.on there levels!
The Technology Cycle moves from Creative technology (text, pictures, ..) to collaborative technology to a global infrastructure (white) named Global Brain.

Part 10.3. 2000 My first Reflection We are controlled by our Own Creation.

Around 2000 I was asked to write a part of a book that was created to celebrate the anniverary of SMO (Stichting Maatschappij en Onderneming), a Think Tank of the Dutch employers.

My part became a reflection of my education (mathematics) and my job (IT-manager at a big bank).

At the end I concluded that Global IT was moving into a new autonomous state.

We are not programming new systems but the systems are programming us.

Just as Frankenstein, the Old Jewish story of the golem, we are fighting our own creation of an artificial human (the Robot).

Part 10.4 About Type Theory and CLEAN:.Software is a Mathematical Function.

In 1985 I met the creators of a new Programmming Language called Clean .

Clean is called a Functional Programming (FP) language and uses a mathematical concept called a type.

FP treats all computation as the evaluation of mathematical functions.

Type theory tries to solve Russels Paradox a philosophical problem that is created when you use something that contains itself. This causes infinity regress.

Type Theory uses Lambda Calculus.

Russels Paradox also happens when you define that systems contain systems, a problem Kent Palmer tries to solve by defining a Meta-System or a Scape.

I decided to introduce CLEAN at ABN AMRO but the introduction failed for the simple reason that most of the IT-people were not mathematicians but trained in Business Administration (Bedrijfskunde).

This was a problem that the famous Dutch Computer scientist Edsger Dijkstra already forsaw in 1969.

The problem shows itself currently in the very low quality of software.

The software-body-immune-system does not work.

It becomes sick when it is attacked by software-viruses.

Clean is not called clean for nothing. It is highly reliable and immune to external attacks.

That is also the reason why FP is successful currently.

CLEAN Has many competitors now. like Erlang, Lexifi and Haskell. Read success-stories here.

Srep 10.5 : About Not-Destructable (Anti-Fragile) Ecologies

Two years ago I have tried to connect the concept of Anti-Fragility of Nassim Taleb to two theories. `

one about Ecologies named Panarchy and (2) about Social Networks (also an Ecology) described in the Relations Theory of Alan Fiske.

I used Paths of Change (PoC) as an intermediairy connecting theory.

In the end I found a well known pattern the Moebius Ring again.

Please read this blog when you want to read a comprehensive (i hope) story.

In the picture below you see three connected moebius rings (called a Panarchy-cycle) in which a PoC-cycle (Yellow-creative), (Blue, Order, (Red, Action), (green, Emotions, Value) takes place.

In every “jump” the cycle-time speeds up or slows down.

. All systems  exist and function at multiple scales of space, time and social organization, and the interactions across scales are fundamentally important in determining the dynamics of the system.

The panarchy framework connects adaptive cycles in a nested hierarchy.

There are potentially multiple connections between phases of the adaptive cycle at one level and phases at another level.

Two significant connections are labeled ‘revolt‘ and ‘remember‘.

The smaller, faster, nested levels invent, experiment and test, while the larger, slower levels stabilize and conserve accumulated memory of system dynamics.

In this way, the slower and larger levels set the conditions within which faster and smaller ones function.

Every level is organized in a four phase cycle of birth, growth and maturation, death and renewal. That cycle is the engine that periodically generates the variability and novelty upon which experimentation depends.

As a consequence of the periodic, but transient phases of destruction  and reorganization the structure and processes can be reorganized.

This reshuffling allows for the establishment of new system configurations and opportunities for the incorporation of exotic and entirely novel entrants into the system.

 The adaptive cycle explicitly introduces mutations and rearrangements as a periodic process within each hierarchical level in a way that partially isolates the resulting experiments, reducing the risk to the integrity of the whole structure.

The theory of Panarchy is a result of long during intensive research by Holling and Gunderson.

Panarchy is based on researching the practice of a natural ecology but because we, humans, are also part of nature (which we often forget)the theory is also applicable to us.

What you see is that we (humans) often revolt (for instance by starting a big fire) and dont believe that the total ecology (including us) moves to a very dangerous state and becomes highly unstable.

What we also dont see is that many ecologies are resilient and move back (“remember“) to an old state (nature restores itself) we dont like because we want to build a lot of stone houses and roads all connecting the houses creating a big city which acts like a big organism.

What we don’t understand is that we are often saved by the bell by the forces of nature.

What we also dont see is that we want to fight nature because we believe that we (engineers) are able to create our own nature.

The big problem is that most engineers don’t take the time to understand nature and that we could accomplish a lot by copying her (is nature a female?).

If you want to be in tune with nature entrain with nature.

To understand what entrain means move to the next step of this part.

Panarchy. Model works on 3 levels of abstraction. The colors are related to PoC. .
Panachy in 3D. The cycle is a Moebius Ring floating in 3D Space where 3 lines (variables) coordinate called connectedness ( Social in PoC), Resilience, a result of two worldviews Mythic(an Event, Idea) and Unity (patterns) and Weath (Values).
Idea Adaptability
The Product Panarchy Cycle.

The interesting part of the Theory of Fiske is that its model looks like Paths of Change and mathematicians have found a relationship between this model and the mathematical theory of scales (“a staircase”) we use to measure our outside world.

The model of Paths of Change (PoC) is with the usual colors is mapped on a spiral. and related to four community-types.

Fiske detected that we measure (“feel“, with our emotions) our social relations with the same tools we measure our outside world we “see” with our senses.

The Human Relations Model of ALan Fiske with PoC colors.
The Hierarchy of Scales
The Scales of Measurement map to the Relationship-types.

Each of the elementary models resembles one of  the classic scale types from measurement theory. 

Communal Sharing resembles a nominal scale.  A nominal scale is classifying things into categories.

Authority Ranking resembles an ordinal scale in which items are ranked.  

Equality Matching resembles an interval scale insofar as one can measure the degree of inequality in a social relationship using equal intervals so as to judge how to correct the imbalance. 

It is by use of such a scale that people in an Equality Matching interaction can specify how much one person owes another. 

However, an interval scale cannot be used to express a ratio because it has no absolute zero point. 

For example, the zero point on the Celsius scale is not absolute so one cannot say that 20 degrees is twice as warm as 10 degrees while on a Kelvin scale because the zero point is absolute one can express ratios. 

Given that Market Pricing is the application of ratios to social interactions, it resembles a ratio scale such as the Kelvin scale. 

One cannot, for example, meaningfully speak of the maximization of utility without presupposing some sort of ratio scale for measuring utility.  Maximization would correspond to 100 percent.

Part 10.6 About Black Swans and Dragon Kings.

Below you see what happens when a major event (‘A Black Swan“) hits a community (or an Eccology).

When the event is not too big the ecology resists the event and stays the same.

An example could be a Dike to resist a flood.

When the ecology is resilient it returns to its old state.

It is also possible that the parts of the ecology (mostly organisms) make a new combination and perform the same process in a different order.

In the last case a completely new combination appears that gives us (the humans) the impression that the ecommubity has innovated.

THis a Powerpoint that contains the Ant-fragile-model trtranslated in PoC (see colors). What is anti-fragile? It is a jump out of a Moebius-pattern where the Fusion takes place of many divers parts comparable to the creation of the multi-cellar organisms for example the Sponge. The pattern is a Moeibius Ring and starts with Green (Social Community) to Blue (Order) and tries to find balance. Read the Blog about Anti-Fragility and you will see how this picture maps to Panarchy and the Model of Fiske.

Part 10.7 About Synchronization

During my research I detected the work of Didier SOnnete .

Didier found a special type of an Event Taleb calls a Black Swan, a rare and unpredictable outlier event. Didier calls these events Dragon Kings.

Dragon Kings are a result of ynchronization.

Synchronization happens between humans (and animals) when they are focused on the same event.

Humans synchronize when they look at the same event.

When people syschronize they copy their behavior, become the same, and create a hype.

Will McWhinney used the theory of sychronisation he called coupling to write a new book after Paths of Change he called Grammars of Engagement.

Synchronization explains Human Rituals.

When humans take part of rituals they accumulate energy and produce a special sound Randall Collins calls the hum of solidarity.

Interesting point is that this energy stays for seven days (a week) when the ritual starts at the day of Saturn .

Saturn is a center that is surrounded by a ring containing many similar parts.

Have a look below and observe that the Kaaba also called the Cube of Space circulated by many synchronized humans looks like Saturn.

The Kaaba is the Kube of Space dedicated to Saturn..
Rituals generate an energy that lasts for seven days.


Big events like the Big Bang trigger 3 types of systems Spiral (evolition) , Organism /Atopietic) and Dualistic (Order, Chaos).

Part 11: Why Industries are Meta-Systems.

The paper in the link contains the argument that the building construction industry acts as a meta-industry., an ‘industry of industries,’ .

In this part you will see that this meta-industry is really a part of nature that is consuming a lot of nature we call an eology..

The building industry needs a lot of nature, “space” and natural resources to create arficial holes with boundaries (“caves”) to live in.

Houses protect the body but are also a body.

A city is a system that contains connected houses (bodies that are holes connected to holes) that are connected by roads (Transport tubes, lungs). A city looks like an organism. It is a super organism or even better a meta organism.

Is an engineer like the Ant in part 4?

A city is a flow system. Our Lungs are a Flow System.

A River Delta is a Flow System.

Cities grow like organisms. Organisms consume other organisms,

Are engineers who are participating in the building industry participating in the growth of the system or are they in control?.

Remember that I stated the same theory when I wrote about the Software Industry (and hardware is software) in Chapter 10.

Are we in control of Ahriman?

The city of Paris is a flow System.
Flow Systems that move from one  to many always look like a leaf or a tree
Our lungs look like a River Delta.

The energy consumption of organism and the super-organisms including the cities follow the law of kleiber.

Kleiber's law
The law of Kleiber

By 2030, over 60% of the world’s population – nearly five billion people – will be living in an urban area.

between the year 2000 and 2030 new construction (infrastructure as well as building) will double all existing construction.

IPCC predicts that $20T will be spent in energy infrastructure from 2006 to 2030.

This new construction is fueling an unprecedented increase of infrastructure especially in energy generation to support and maintain the new growth.

This additional capacity to generate energy is adding to emissions directly through construction and indirectly through an increase in transportation, and most importantly in affluence with its unbounded consumption patterns.


Furthermore, substantial construction will be needed in order to replace what is destroyed or abandoned due to the consequences of world climate change.

Part 12.0 About Innovation and Creativity.

This is a thesis by Roni Horowitz called Creative Problem Solving in Engineering.

Roni created an inovation of TRIZ called ASIT.

ASIT is about transforming the Box people use when they want to think Out of the Box.

ASIT generates the right tension to push the mind to fuse the contradiction a problem represents.

TRIZ was created by the Russian researcher Genrich Altshuller in 1946. He researched patents and found that every innovation solves a specific Contradiction.

TRIZ makes it possible to reuse an innovative solution in a different problem.

TRIZ Connects Contradictions which is a contradiction by itself.

The Thesis of Roni Horowitz contains a lot of historical material about the science of Creativity and Engineering.

It shows that the best way to innovate is Stepwise Improvement until the process completely fails.

When you fail you are open to the story of people who succeeded after a failure.

Roger Shank calls this approach Case=Based-Reasoning.

I found Roger when I was asked by the Dutch Ministry of Education to search for a new approach.

I came back with a plan to produce educatiobal games and found the people who were able to make these games. .

At that time Roger was the founder of the Institute for the Learning Sciences in Chicago. I introduced him to people in the Netherlands. We got funding to build an educaional game based on life stories connected to Addiction.

The science of creativity started when the ex nihilo problem (creating (something out of nothing) was replaced by a proces of tranformation from something into something.

Creative ideas do not come into being out of nothing, but involve the restructuring of known elements.

creativity first seen as a rule-breaker that could not be part of a rule-making practice called science became a process of divine Inspiration that appeared when the scientist was Dreaming (or in Trance) the result of an unknown-part that was already known called the consciousness being an activity of the observer.

The Evolution Theory of Darwin made scientists recognize that complex, highly esthetic and efficient creations can result from relatively Simple Rule-Governed Mechanisms.

This helped freeing researchers from the need to resort to God as a necessary condition for the Act of Creation.

Creation happens when the two parts of a contradiction (called a Bisociation by Koestler) Fuse and produce Positive energy (enthusiasm, enjoyment, originally used as “possesed by a God, probably the Holy Ghost, Spirit, Inspired) .

Gilles Fauconnier & Mark Turner (The Way We Think) called the principle of “bisociation” Conceptual Blending.

The disjunct parts are conneced by an Analogy (something looks like something else) or a Metaphor(mapping, function).

George Lakoff detected that most of the Culture-Independent metaphors are embodied.

They are felt by the felt-sense an Inner Bodily Awareness discovered by Eugene Gendlin that can be used to detect the change that is needed by the Human.Body to keep its state of Autopoiesis (Self-Reproduction)

Thomas Kuhn defined the concept of the paradigm a long lasting Stable Pattern that is used as a foundation of science.

Paradigms change suddenly (a Shift) mostly because of an Event(a Catastrophe).

This shift can be predicted by the Cycles (see Chapter 10). and the theory of Self-organized-criticallity. which uses the mtaphor of the sandpile.

Ideas/Concepts jump over like a virus from Person to Person. The jump occors when people are copying others.Copying occurs when people synchronize.

A jumping idea is called a Meme (invented by Richard Dawkins (RD) based on the concept of a gene (RD wrote the book the Selfish Gene). The concept of the meme is taken over in Internet Marketing

Innovation is always the result of a new combination of old ideas.

According to Leibniz the most important part of science is the mathematical Art of combination called combinatorics.

Frontpiece of the Art of Combination by Leibniz.

Part 13:00 About the Philosophy of Technology.

The Link with the Title Cybernetics for the 21st Century.lcontains an interview with the Hong Kong Philosopher Yuk Hui who is trying to solve the same puzzle Kent Palmer is trying to solve.

Yuk Huy researches recursivity (“fracrals, see pictures below) and is trying to find a new place for Chinese Philosophy.

Yuk Huy is like Kent Palmer interested in Heidegger the creator of Phenomenology, (see chapter 5).

Heidegger believed that technology changes the Greek way of ‘helping something to come into being’ to‘forcing something into being.

Technology is comparable to child-birth and therefore starts with the conception of an idea (concept) which is a fusion of a fe-male egg and a male seed bing a contradiction.

Technology reveals the world as raw material with the danger that , humans will also interpret themselves as raw materials (“human resources”) and become enslaved to their own tools.

Borgmann shows that technology replaces experiences such as milking of a cow, the search for and burning of wood by a device, a heating machine controlled by a service interface that makes it possible to control an invisible mechanistic infrastructure that has replaced an “organistic” world.

The expirience of building a fireplace filled with wood that is collected in the wood transforms in a thermometer that controls a heater that is connected to a tube that produces gas that is connected to a gasfield that is made by drilling in the ground etc etc.

Killing a human is done by a soldier who believes he/she is playing a computer game but is in reality is operating a drone.

According to Borgmann Our Current Technology is transforming Reality into Virtual Reality.

Part 14:0 About Cybernetics, the science of feedback,

Heidegger called Cybernetics the successor of philosophy.

Cybernetics comes from the Greek cybernḗtēs “steersman, governor, pilot,

Cybernetics, the Art of Steering is about having a Goal (Unity in PoC) and taking Action (Sensory) to achieve that goal. Knowing (Sensing) whether you have reached your goal (Evaluate/Social)requires “feedback

Teedback can be divided in positive (amplifies change) and negative feedback (reduces change)..

Cybernetics was started by a group of scientists that were interested in intelligent control systems like the brain (Ashby), the body (Biology Bertalanfy)_ Machines (Wiener) and. economic systems (Forrester, System Dynamics, World Simulations).

Cybernetics, the Art of Steering, moved from its first order (machines, circular causal processes) to the second order (living systems, observer, self reproducing (autopoietic) ) to the thirth order (social systems). and even a fourth order. in which “thinking(cognitive) -machines” (Artificial Intelligence) are introduced.

Cybernetics has a lot in common with the work of Escher.The art of Escher represents a model of the Universe later developed by Roger Pensose. The same model can also be found Islamic Art.

Every step in cybernetic order increases the complexity (amount of parts (wholes) relations and types of connections) of the system and makes the system less understandable although the system appears (emergence) as a whole.

Molecular Machines.operate in the Body.

In the end Cybernetics is the science of machines although the machines, could be build by humans, collaborate with humans work in our human body or even look like Gods.

A Viable System is a Recursive Cybernetic System that copies the Human Being.

Loopings, Recursive Systems.
The Viable Systems Model

The Viable Systems Model. Modeelling with the Viable System Model.

The Brain as  the Meta-System of a Viable System
The Brain/Body as a Viable System.

Chapter 15.0 About ART. and Meta-ART.

on Cassirer’s Philosophy of Symbolic Forms

Symbolic Forms can be seen in Myths Metaphor and (Abstract (Science & Mathematics) ) Symbols and Concepts and are a part of Art and Science. Ernst Cassirer shares his theories with Joseph Campbell (the Monomyth) and Carl Jung.(Archetypes).

JUngs pupil von Franz wrote about the symbols behind Numbers. Nunez & Lakoff wrote about the Metaphors behind Mathematics.

The Egyptian (and other) Gods represented Concepts. just as the Angels in the Hierarchy of Heavens.

Art is a representation of “reality”. To make the right impression on the right senses (ye, ear, skin, ..) all kinds of techniques (for instance colored points to generate a picture) are used rhat changed in time.

Art was called Techne in Greece. Techne means Craft. Art was called Fine Art being the art developed primarily for aesthetics or beauty,

At the End of Art the artists believed that the only aesthetic Artwork is created by Nature itself or by Coincedence ).

Marcel Duchamp believed that “The Observer Makes the Picture. Duchamps made an end to Fine Art and started other ways to Make something called Meta-Art.

Meta-Art generates possibilities (sometimes made by an algorithm) and makes it possible for the spectator to choose or to guide the process of design to another stage of a needed evolution.

Meta Art was introduced to me by Remco Scha, a friend of Eric Vreedenburgh.

Remco developed an Art Generator that was able to generate all kinds of Styles.

The generator was connected to a configurator that was able to generate possible building-designs.

I used Meta-Art to develop a new Strategy for ABN AMRO.

In this process we used the metaphor of the Medieval City to create a new Architecture based on the idea that every New system is a potential Legacy System.

What we found out is that the Context of the surrounding old systems determines the architecture of the new systems.

The many different architectures in an old city force an architect to create, to copy or to fuse.

The focus on the View of the Observer was the cause of Relativity-theory.

De Leuze The Logic of Sense. About Contradicting Contradictions.

Propositions,  can be related to the Objects to which they Refer, the Subjects who Utter them, or to Other Propositions.

The Theory of the Proposition is Caught in a Circle of Connections. Propositions Make Sense of an Event called a Fact that are a Sense-Act of an Individual translated in a Speech-ACt.  Sense is Produced out of Elements that do not have a Sense.Is Life a Joke?

Interaction Ritual Erving Goffman.

Erving Goffman was the Perfect Observer who found out Why and How People are Framed and How we Deceive Our Selves .

Erving Gffman About the Tole we PLay.

The Speed of the Moving View of the Observer being the Speed of Light became the Limit of Speed just as the Limit of Temperature (0 degree Kelvin) became the limit of movement being the door to the Nothing now called the vacuum.

Perfect Stilness, Just the hissing sound of the popping up Virtual Particles but where do these particle come from? Nothing full op potential still governed by the rules pf Physics that are governed by the rules of Mathematics that are bootstrapped out of botstrapped things that create each-other. The bubbles of the cosmic teapot.

Synestetic Art

At the Royal Academy I was asked to participate in a project aimed at recreating Synestetic (multi-sensory) Art.

Many artists at the Turn of the Century (Edvard Munch, Piet Mondriaan, Paul Klee, René Magritte, Vincent van Gogh), participated in the experiments at that time.

Mondriaan tried to combine Music (JAZZ) and Painting. This painting contains an improvisation in patterns of color and form.
16:0 About Webs.

DNA contains the code for a configurator of orgamisms. The Human DNA has a lot in common with the DNA of Trees.

Research shows that Trees communicate with otherTtrees and humans (using pheromones) using a network called a Rhizome.
Trees are a symbol of a Hierarchic structure moving UP connected to a Network (Web) going Down.
Editing DNA looks like changing a Software-Program without Testing the Program for its Long-Term Effects.
The Wood-Wide-Web: shows how Trees communicate:

In a Thousand Plateaus of Deleuze and Guatari the rhizome is a metaphor for a body being an assemblage of machines producing desire that organize themselves in non-hierarchical communication and transport network in which each connection leads to another connection.

The First Programmable Device was the Jacquard Loom which could be programmed with punched cards to produce Patterns in Cloth (a Wearable Web) being Woven by Machines.

The World-Wide-Web started as a telecomunication-Network of computers is a result of a Technological Solution to prevent a fallout of the world-wide-communicationnetwork by a big catastrophe (Nuclear-Bomb). Every message is able to reach its destination.

The Citation-list connected to a Scientific Document was mapped by Tim Berners Lee to this Network and became a Semantic network that slowly grows into a Gobal Brain.

Fritjof Capra The Web of Life: To create a theory of living Systems one has to fuse the organic the inorganic, the living the nonliving, mind and matter.

Life is a Connected Patterned process. Life is a Flow of Energy From High (Sun) to Low (organism).

Fritsjof Capra The Web of Life
Leaonard Suskind Why the World is a Hologram.

When you Eliminate everything that is impossible the truth remains.

Leaonard Suskind, a theoretical hysicist, explains how a Volume of Space can be Projected on a lower-dimensional Boundary (A Wall).

Two moving Observers are communicating while one of them moves into a Blackhole and moves too fast for Communication to take place but Information is nNEVER destroyed in our Universe.

Where is the communication stored? in the 2 Dimensional Boundary We Live in.

Physics is a Thought Experiment in which Boundaries are Crossed.

Spiders web

Part 17:0: About Mathematics

Mathematics is about Changing a Perspective on Patterns.

Norman Wildberger A Briljant Teacher of Mathematics:

The History of Mathematics.

When I finished High School in 1969 I started with a new Combination (named S4) of a Master in Chemistry, Physics and Mathematics in combination with an intensive laboratory training. At that time I did not know that S4 was created to select scientists for Shell Labs in Amsterdam.

To me Chemistry was a CookBook and Mathematics was an Experience of Beauty caused by an Act of Pure Imagination (Seeing).

I decided to go on with Mathematics (and Informatics) and followed every Course I could and had to follow including Philosophy, Signal Theory (in Delft) Numerical Mathematics, Combinatorics, and Psychology (to become a teacher). I became fascinated by Topology. and Language Theory (Chomsky, Compilers).

One of the interesting Combinations of Philosophy and Mathematics was Brouwer. He created a theory called Intuitionistic logic.

Brouwer based his insights on Buddism just like his follower Henk Barendregt.

Brouwer was part of a group of Artists and Scientists including Mondriaan who lived in a Community in the city of Laren based on the book of Walden by David Thoreau.

De hut ‘Vredewacht’, Schapendrift 82 in Blaricum. In 1915 gebouwd door architect Ru Mauve voor Betsy van Hoogstraten, ooit een geliefde van de schrijver Frederik van Eeden Blaricum, 29-05-09. "Hut" aan de Schapendrift 82. Verhaal stichting Dooyenwaard. Foto Leo van Velzen NrcHb.
The house of BrouwerVredewacht” (Waiting for Peace”) . close to the “Hut” of Mondriaan.

Brouwer did not believe in reasoning. He believed that a mathematics that is based on proof will lead to paradox

Brouwer did also not believe in Infinity and the law of the excluded-middle. This law uses Negation and Negation of something that does not exist does not exist.

Brouwer wanted to combine Life, Art, and Mysticism (the title of his dissertation).

At this moment Brouwer is seen as a highly Infuential mathematician.

Many new developments in Science including the Meta-lanuage theory of George Lakoff share the same insight.

When Brouwer became a Professor in Amsterdam and a wel-known Name he got into conflict with the Magister of Mathematics at that time David Hilbert. Hilbert defined a list of 23 unsolved problems in 1900. There are still two problems left that are probably unresolvable.

This video shows that it is possible to solve a highly complex problem by Detecting the Pattern in the process of Solving the problem when the complexity is increased.

Felix Klein defined a comparable list in the so called Erlangen Program in 1872.

The Erlangen Program of Klein Simplified by introducing a different View.
Douglas Hofstadter, Godel Escher BAch, I am a Strange Loop, talks about Spirital Machines.

Brouwer started the subject of meta-mathematics that ended with the Self-Refencial proof of Godel that shows that Mathematics is unable to look in its own Mirror. The only thing that is left as a Foundation is PARADOX.

We are Caught in our own Consciousness. The only question is who are We or will be the Others. Are they Gods or Machines of our own Making.

About the Mathematics of PARADOX
About Nominalisation.
About Schema’s made by DEMO

Category Theory was invented by S. Eilenberg and S. MacLane in 1945, with the aim of giving a precise, mathematical formulation of the idea of a “Natural Correspondence“.

Eugenia Cheng: Category Theory for Art Students.

Category Theory contains Objects (Noun), and Functors (Verb, Mapping, Function). The nouns live in an Abstract Conceptual World , a Platonic World of `Forms, a Mental and a Physical World. Nouns are fixated (stopped) verbs (a movie) created by nominalising the name of the verb. (A noun is a a Verbing).

A short Seminar about Category Theory related to Topos Theory.

In Category Theory Functions are Mathematical Theories.

Jacob Lurie About Shapes (Topology) and
Transformations of Shapes (Homotopy)
The Universe Speaks in Numbers
About Controlling a Car and Proof Theory.

Part 18.0 : Kent Palmer, Schematization and Non Dual Science

ABout The Perfect forms of Plato .

Protogoras, an early Greek Philosopher, was a teacher of culture (how to Speak and Reason). Protagoras’ss claim is that, “All Things is the Measure of Man meaning that everything is relative to Individual Experience, Judgement, and Interpretation.

According to Plato behind Man there is a World of Forms (abstract Ideas connected to the Mind) that contain the Essence. What we Experience is a Projection of the Forms.

PLato was a promotor of Mathematics and especially Geometry. PLato was also, linked to Pythagoras, an expert in Number Theory.

Aristotle, a pupil of Plato, believed that the only thing that is real, is Matter the Material cause we exprience as Resistance.He also created a Theory (“a Formal Cause) about Causality. By questioning the Cause behind the cause (“a Process“) until Infinity the Primal Agent (Primal Cause), “God” was found.

According to Immanuel Kant the Projection between tReality and The Concepts of the Mind has to be Reasonable (Possible Neccesary Provable (According to the Rules of Logic), Understandable.

According to Heidegger we are only able to understand an outside world with a Mind that is part of a Body that gives us a Reference-Frame. This started the Scientific movement called Embodiment we already saw in the work of the Mathematician Brouwer (Intuitive Logic) the Linguist Lakoff (Metaphors) and the Psychologist Gendlin (Felt Sense).

According to Merleau Ponty we are Entangled with our Twin the Outside World unable to Cut us loose.

According to Samual Todes Our Senses look with Predefined Concepts in Mind. We See what we Want to See. Sometimes we See and don’t understand. When we explore we try to find a favorable Point of View. Sometimes we have to get a better Grip to examine the Object.Sometimes we have to Move (Movement = Emotion, Motivation) to come Closer and see the Details.

When we encounter a particular Object we Classify it with a Familiar Concept (“Looks Like a Chair This is the way of Kant) or we Point at the Object and Utter a Familiar Sound (“Sitting“?).

According to Micheal Taussig Humans are just like Animals experts in copying (Mimesis). Our Aeroplanes look like Birds. We make Pictures and Paintings. We Play with Models of Trains We love to ware the Cloth of Kings and Magisters and want to Look Like a Famous Person. . The Copies are always Inferiror to the Original but also give us the opportunity to Imagine something much Better.

truth” is not a matter of Correspondence, but rather of Coherence.

The School of Athens (Rafael) shows that Plato (Left Pointing UP) and Aristotle (Right, Pointing Down) refer to two Opposing Worlds, the World of the Mind, Forms, Ideas, Concepts) and the World of the Senses (Matter) both connected to a Body.

The French Philosopher Gilles Deleuze is not interested in a Uniform Theory of Everything but in Diffrence in itself. What Lmits are there and What can we Do with all the different Theories Concepts en Experiences. We have to Prevent Repetition of the Same.

The Verification of Science is highly dependent on Technology.

Engineers and Scientists have created many Material Things (Cars, Roads, Trains Weapons, Earoplanes, Electicity, Plastcs) that are polluting or destroying Nature.

The main reason is that Engineers don’t take the Meta-System (Ecology, Context) of their Creation into account.

To find out that is behind/inside Nature we Destroy Nature by Opening the Body (Whole to see the Organs (Parts)), Smashing Particles (CERN, Whole) to find smaller Elementary Particles (Part). Every Time we Dig Deeper or look Higher the same Patterns appear (See Introduction, Fractals).

Part 19: Magic is a Technology.

Part 19.0 : Stephen Skinner: About Egyptian Magic He shows you how to get into a fruitful relationship with high and low Spirits.
About Ecology and the Paranormal. How Spirits of Nature Comunicate with us.
About PAranomal Research for the US Army.

When I was a young boy ghosts appeared in my room. When I was a student many of my friends experimented with a Qui/Ja-board and talked with deceased people who explained many things we could verify in the archives of the City of Leiden. When my Kundaliny was risen I met many “gods” who came in my room. One of them was a beautiful (black) Women (ISIS?). I “helped” the people of OKRA to get in contact with the Spirit of Athens. To me ESP has ben very real and it was a major Drive to Research Physics, Mathematics, Ancient Belief Systems. It also gave the opportunity to meet comparable people all over the World. I also read a lot of books written by Channels like Seth(Jane Roberts) and The Law of One, (the Ra Material) that explain the many Levels off Existence.

Part 20: About RhetoRics and Music.

About Music and Rhetorics.

Rhethorics is the Science of Persuation that was mapped to Music in the Baroque. encouraged by the Catholic Church as a means to cCounter the Simplicity and Austerity of Protestant Architecture, Art and Music.

Rhetorics provides heuristics for understanding, discovering, and developing arguments for Aristotle’s three Persuasive audience appeals: logos, Pathos, and Ethos.

Rhethorics was a major part of the Curriculum of the Medieval University.

liberal arts
The Curriculum of the Medieval University was based on theModel of the Universe of that time.

An important part of Rhetorics was the Art of Memory in which the Memory was connected to training of the Imagination by remembering a Memory Palace. The Art of Memory was a (secret) training in Magic. When this was discovered the trainee was Burned by the Inquisition.

Part 21: ABout Architecture.

Christopher Alexander: About Patterns in the Architecture of Building Applied to (Software) Patterns in Computer Systems. What is the contribution of Software to the Quality of Life.
Image result for quality without a name"

Quality Without a Name.

in his Book The Timeless Way of Building Christopher Alexander’ introduced the “Quality Without a Name.Whether it is in a poem, or a man, or a building full of people, or in a forest, or a city, everything that matters stems from it.  It embodies everything.Yet still this quality cannot be named

Until the rise of the Specialized Architects Architecture was controlled by a Culture controlled concept of Quality and Crafmanschip.

The Builders of the Cathedrals knew how to build (and design) Cathedrals from a Tradition that was handed over from Father to Sun.

The Cathedrals were Memory Palaces that contained all the Wisdom of thousands of years projected on a Geometric Structure with an “index” in the form of a Spiral in the aligned to the setting of the Sun , the Moon and the Galaxy placed on a Cross of Leylines.

Every Point in the spiral pointed to a Story in Stone and Glass.

Spirals in Chathedrals points to windows that contain the appropriate Wisdom Story

In the Nature of Order Alexander writes about Centers. “those particular identified sets, or systems, which Appear within the Larger Whole abecause they have noticeable distinctness, which makes them Separate Out from their Surroundings“. Life is created by small, Incremental changes that Preserve Structure.

In the Luminous Ground Alexander breaks away from the Mechanical Model were buildings or neighborhoods are Assemblages of technically generated, Interchangeable Parts.

He shows that a spiritual, emotional, and personal basis must underlie every Act of Building or Making.

Quality is also the subject of a Book of Robert Pirsig (1974) Zen and the Art of Motorcycle Maintenance. Pirsig was a teacher of Rheorics.

Robert Pirsig was convinced that Quality and Quantum Mechanics are the same issue. He wrote a second book (Lila)) about it and called this type of Quality “Dynamic Quality. Quality is Constrained by the Intellect (Theory) and Social Patterns (Culture) and Bubles Up out of the Vacuum.

Dynamic Quality of Robert Pirsig.

Will be continued. Have a look Here.

Part 22: Kent Palmer: About a Theory of Everyting.

Kent Palmer is trying to include Schema Theory in a new book of Len Troncale about Systems Sciences. In the document above he introduces Robert Rosens book About Life Itself.

A few citations: “In order to be in a position to say what life is, we must spend a great deal of time in understanding what life is not.

Thus, I will be spending a great deal of time with mechanisms and machines, ultimately to reject them, and replace them with something else.

This is in fact the most radical step I shall take, because for the past three centuries, ideas of mechanism and machine have constituted the very essence of the adjective ‘scientific’; a rejection of them thus seems like a rejection of science itself.”

Physics as we know it today is, almost entirely, the science of mechanism, and mechanisms, as I argue, are very special as material systems

Biology involves a class of systems more general than mechanism. 

In fact the relative positions of physics and biology become interchanged; rather than physics being general and biology special, it becomes more the other way around.” (xvii)

My subject matter herein is… a duality,between ‘hard’ science and ‘soft’ science, between quantitative and qualitative, between ‘exact’ and ‘inexact.’ 

This duality is not to be removed by any kind of tactical accommodation, by any superficial effort of conciliation or ecumenicism….  It is thus not a matter of logical argumentation or persuasion that is involved here; it is a matter more akin to religious conversion.

In the sciences this dichotomy between qualitative and quantitative rests on (generally unrecognized) presuppositions about the nature of material reality and on how we obtain knowledge about it.

These presuppositions themselves have formal, mathematical counterparts, which allow us to reflect this scientific dualism into an exactly parallel one that exists within mathematics itself.”

Rosen posits that life is a material system closed to efficient causation. More precisely (and there is a subtle difference here), he claims that “a material system is an organism if, and only if, it is closed to efficient causation.

In arriving at this conclusion, he draws parallels between Aristotle’s three traditional categories of causation — material (Made out of matter, parts) , efficient (By a Process) , (and formal — and three mathematical counterparts axioms (Parts), production rules (process) , and specific algorithms/ programs (Design) .

File:Aristotle's Four Causes of a Table.svg

It all started with Wolfgang Goethe who wanted to invent the Uhrplant, a model of the Essence of the Plant.

Goethe started the science of Morphogenesis, the science of the Forms. In this post I describe the history from Goethe to Alan Turing.

On Growth and Form by D’arcy Thompson is about the way the genesis of the forms of organisms can be described by structural transformations.

Nicolas Rashevsky, the Teacher of Rosen was inspired by D’arcy Thopnson. He wanted to invent the UhrOrganism. An organism is an organization seen as a set of relationships between functions.

The unity of life is revealed by the fact that one can pass from the representation of one living system to another not by structural transformations, but rather, more generally, by “functional transformations“.

Functions can be replaced by groups of functions—represented as subgraphs in the oriented graph of functions, called a .biotopological mapping.

From this it is a small step to Biological Types connected by Biological Functions. and a uniting Biological Category Theory. resulting in a Universal Biological Turing Machine. We are back to Turing again.

The Modeling Relation 

The Modeling Relation 

Another important book of Robert Rosen is about Anticipatory Systems (AS).

These systems are different from Reactive Systems (RS) are defined by by System Analysis and Dynamic Systems.

A RS changes its State when it has detected a different situation (Context) by its Sensors. A RS needs a Memory to compare the different States.

An AS wants to stay in the Same State by defening a Trajectory that Avoids conflicts.An AS contains a Predictive Model of Itself and its Environment.

An example of an AS is a Clock. A clock does not measure anything. Its Organisation Produces Time and is always On Time.

Part 23: Conclusion.

It is time to conclude although the conclusion was already part of the introduction.

Perhaps the text written in between is a proof although I dont think I neeed a proof to show that current technology is able to destroy earth or is already destroying earth.

This blog contains many stories about the strange ways consciousness is intervening in human activities.

Some people who started to read this blog and saw a picture of an Angel called this blog not-rational/not-scientific/ something a person like me (a mathematician) should not write.

Please re-read the story of Jung and Pauli to see that the un-conscioussness has interfered in the life of a very rational person who seeked help to exlain his dreams.who were highly related to an old medieval Alchemist (Robert Fludd).

Pauli, who’s life was full of strange coincedences was informed by a concrete happening of a Chinese Fludd by a breaking Chinese vase about the Coming Power of the Chinese in our time.

““In April 24, 1948 the foundation of the C.G. Jung institute took place. When Pauli entered the room, a so-called Pauli effect occurred. Without any outer cause a Chinese vase fell onto the floor and the water poured out, resulting in a flood. Symbolically seen, we can say that this psychokinetic event was a Chinese water flood“.

Pauli had begun to deal with the hermetic alchemist Robert Fludd, who wrote his name in Latin as Robertus de Fluctibus. Therefore, we can conclude that these two events belong to a Synchronicity, the psychic (inner) event of it consisting in the tension in Pauli concerning the dispute between Johannes Kepler and Robert Fludd,

Quantum Mechanics is showing the termendous power of the imagination of the mind of Wolfgang Pauli who needed help from a well known Psychiatrist Carl Jung who later needed help of his pupil Anne Marie Louise von Franz to solve the puzzle of Pauli.

The future iof Technology is no only related to the future of Mathematics but also the future of psychology and medicine and both are related to the future of Biophysics.

We will dream the future because the past is caused by the future but is also infuenced by the Future. Our future disasters will haunt us just as the Holocaust haunted the dreams of its victims.

I will not stop but i consider this version as finished.

Plwase come back at this point to learn more about what my dreams tell me.

It is now 25 june 2020 and I am still busy with an important Blog about the Future of the Constitutional State.

Part 24 LINKS

Construction of the Mind.

Why Life exists

ABout Ratio and Magnitude,

About the Battle between Leibniz & Newton

About the Renaissance

About Alchemy

About Heliopolis

About Good Vibrations

About The Indian Science of the Tatvas

About the Roots of Artificial Intelligence

Decoded Secrets of the Mankind’s Prohibited and Forgotten History

About the Precession Cycle

About the Kondratiev Cycle

About Megatiths

History of Writing Systems

Kent Palmer : About the EUropean Dreamtime of Technology

The end: The Book-keeping of this post.

In version 2.4 I have moved all the book-keeping of this post to the end of this post.

.In version 2.3 I have finished Part 12.0, 13.0 en 14.0.

In version 2.2.. I have added Part 12.0 about Innovation and Creativity. Today (20-9-2019) I have opened Part 13.0 About the Philosophy of Technology, Part 14.0 About Cybernetics and Part 15:0 About Meta(-Art.) .

Until part Part 1 this blog contains information that shows you the history of this blog. The blog starts at START BLOG.

I have started version 2.0 by completing a major part which is a comprehensive (with many links ) summary of a blog about anti-fragility. This part I called step 10.2.

In this part you learn about a very important theory about ecologies called Panarchy. I combine this stheory with the work of Alan Fiske about Human Ecologies. The most interesting part is the link of the theory of Alan Fiske with measurement theory.

We measure our relationships with our feelings and our relationships are ordered with the same model Paths of Change (PoC) uses.

PoC is a theory that is thousands of years old.


Out of the Blog about Anti-Fragility also called Resilient, /Robust or even Undestructable I have used a part about entrainment which gives an explanation why processes and humans start to act the same (sychronize) ,

When Humans entrain they cause Hypes or bigger problems like a Depression. Currently a lot of people entrain on becoming rich.

Being rich is an addiction.

Entrainment was detected by an old Dutch Scientist Christiaan Huygens.

Today (14-9-2019), starting with version 2.0 I will spend time to complete Part 11: Why Industries are Meta-Systems.In this part I reuse the blog Why are Cities Organisms which is an application of the Law of Kleiber What I will prove is that Meta-Industries are the cause of the destruction of Earth and that Engineers have to become Ecology-Managers.

Functional {rpgramming is just what Edsger Dijkstra wanted to accomplish, a mathematical pogramlanguage.


About Vocation

Written 1985.


A person’s happiness and satisfaction in life is a function of how he perceives work. People perceive their work in three general categories: jobs, careers, and vocation. People who perceive their work as a Vocation report the highest Satisfaction with Life in general.

A job is just a means of earning an income. When people have a job they look forward to breaks, quitting time, the weekend, holidays, and vacation. Outside of working hours, little or no thought, time, or energy is devoted to the work.

The word “vocation” comes from the Latin vocare, or voice – meaning to follow the voice of God, or to do what we are called to do. Young children know their calling but the System of Education and often their Parents make it very difficult for them to follow their Heart.  The main reason is that schools and many parents limit the vision of the child to a specific Career.

The word “career‘ has its origins in the Latin word for a Race-Track. A career is a race and the sad thing is that in a race only one person wins and many lose. People become highly frustrated and demotivated when they realize that they will not win the career. When this happens their work changes into a job or they start to look for their real vocation.

The most important difference between a Vocation and a Job is Direct Feedback. When you are a Nurse the positive response of the patient is the reward you are looking for. When you are an Artist or a Craftsman the enthusiasm of your customers for your product is a stimulus to move on. It is not strange that people who are experiencing their work as a job spend a lot of time in contexts (e.g. a soccer-club) where direct feedback is happening.

During the Industrial Revolution work became dehumanized and compartmentalized. Every worker controlled a small part of the production chain and/or was totally controlled by the production chain. The Feedback between the Result of the Work and Work is almost completely disappeared. Humans need Feed-Back. This is the main reason why the Employees in a Burocratic Factory Organization consider the Manager of their Career, their Boss, as their most important Customer.

When you want to understand Your real Vocation You could visit a Vocational Psychologist.

The creation of Vocational Psychology is linked to the emergence of the large commercial cities in which the factory system changed the keystone of the economy from agriculture to manufacturing. The factories needed specialized workers to operate and maintain the machines. The factories were managed by the principles of Scientific Management developed by Frederick Winslow Taylor. Scientific Management, the extreme drive to work Efficiently, is still the driving force behind the Automation of Work.

child labor

During the Industrial Revolution many young man left the countryside and went to the big cities to find a job. They worked 10 to 12 hours a day, six days a week. Far from home and family, they lived and slept at the workplace. Outside the shop open sewers, pickpockets, thugs, beggars, drunks, lovers for hire and abandoned children created a non-secure environment.

YMCA History

The Young Men’s Christian Association (YMCA) was founded in London, England, on June 6, 1844.

The YMCA created Dormitories, Gyms, Swimming pools, Bowling Alleys, Meeting Halls, Employment Bureaus, Libraries, Psychological Tests, Training Courses and Vocational Guidance Programs for the workers in the factories.

One of the important products of the YMCA was the Find Yourself Program that was transformed into a book by C.C. Robinson in 1912.

General Electric, the major manufacturer of light bulbs, had preliminary evidence that better lighting of the work place improved worker productivity. In 1924 AT&T’s Western Electric Hawthorne plant located in Cicero, Illinois, was chosen as the laboratory. The scientists detected that work was not only a physiological activity. The huge interest of the management in the workers of the Hawthorne Plant simply increased their productivity. This was a break with the Scientific Management School that saw work productivity as “mechanical”, and led to the decision to learn more about the psychology and the personality of the worker.

John Holland began his career as classification interviewer for the Army. In 1959 he published his Theory of Vocational Choice, in which he first described Six Types of Vocational Personalities.  In 1969, he and his colleagues at the American College Testing Program discovered that the Six Types fit a circular ordering of correlations called the Holland Hexagon. John Holland discovered that work is an Expression of the Personality.

Realistic people like well-ordered activities, or enjoy working with objects, tools, and machines.

Investigative people like activities that involve creative investigation of the world or nature.

Artistic people like unstructured activities, and enjoy using materials to create art.

Social people enjoy informing, training, developing, curing and enlightening others.

Enterprising people enjoy reaching organizational goals or achieving economic gain.

Conventional people enjoy manipulating data, record keeping, filing, reproducing materials, and organizing written or numerical data.

There is a strong relationship between the Holland Codes and other “circular” personality theories like the Enneagram, Myers-Briggs, The Big Five and the Worldviews of Will McWhinny. Statistical research shows that the spread between the different personality types is almost constant. Personality Types are also inherited from the parents.

Since the development of the Holland Hexagon in the seventies the statistics show a high stability in the nature of occupations. The often discussed dramatic shift in the nature of work is not apparent in these data.  Although employment in the Investigative area, the Researchers, doubled over a period of 40 year it remained only 6% of employment. The Realistic Work Type, the Craftsman, has still the most occupational titles and the largest number of individuals employed. The Artistic Work Type (the Creators, 2%) has the fewest occupational titles and the fewest number employed.

What is Happening?

Work is an Expression of the Personality and the Personality is an Expression of the Work a person is Performing.

Personality Types and Work Types are distributed according to an almost constant distribution.

Personality Types and Work Types are inherited from the Parents.

The distribution is Not Without Any Sense.

There are Many Workers (Sheep) and just a few Shepherds needed.

Somebody has to Take Care of the Shepherds and the Sheep.

Somebody has to Keep the Books.

The Mythics, The Creators, The Artists, the Goats, Shape the Future but it takes a long time before the Sheep and the Shepherds follow the Creators.

The Creators (2%) are extremely Obstinate and Willfull. They want to take Care of Themselves, don’t accept any Leader or Helper, don’t care about Bookkeeping and Money and don’t want to Collaborate. They just want to find out Everything by Themselves.

The Creators are always remembered when they are dead.

That’s Life.


About the History of Work

About The History of the YMCA

The History of Vocational Psychology, Mark Savickas, David Bakerf

A Short Introduction in Vocational Psychology

About the Hawthorne Effect

About the Big Five

About the Enneagram

About Myers-Briggs

About The Statistics of Myers Briggs

About the Holland Hexagon

A  Holland perspective on the U.S. workforce from 1960 to 2000

A Holland Perspective on the U.S. Workforce from 1960 to 1990

A Beautiful Visualization of the Changes in the Workforce between 1890 and Now

About Mythics and World Views


About the Calvinistic Work Ethic

time spiral

The Hebrew belief system viewed Work, seen as Manual Labour, as a Curse devised by God to punish Adam and Eve when they sinned in the Garden of Eden.

Ponos is the Greek word for work, which originated from the Latin poena, meaning sorrow. At it’s core, work was associated with pain and drudgery. It was the divine punishment for man’s original sin and viewed as a necessary evil.

For the Greek and Romans and almost every other Ancient Culture, the Dirty, Manual, Work was to be done by the Slaves. Until Now nothing has really changed.

The only suitable occupation for a free man was Farming and Trade. Just like today the Greek and the Roman wanted to save their money to enjoy their retirement in their own Garden of Eden, the Country Side.

During the Medieval period, the feudal system was the dominant economic structure in Europe. People believed in Destiny and Predestination. At that time it was sinful to seek work outside the occupations Fathers passed on to their Sons.

Farmers turned into Farmers and Slaves became Slaves again.

During the 15th century the centralization of government, the growth of trade, and the establishment of economically powerful towns, destroyed the Feudal system.

In the 15th century the world climate started to change dramatically. Temperatures dropped and the Little Ice Age started. Before that time the nice climate caused an increase of the population by 25%-40%.

At the same time the economy was hit by a very high inflation (300-400%). This was caused by the import of large quantities of silver and gold from Mexico and Peru.

The unemployment rate rose to 20%. Many people moved to the Cities to find a decent job. The big cities could not provide employment and the poor immigrants turned into “lazy” beggars.

John Calvin

John Calvin (1509-1564) believed that only a few people, the Elect, were predestined to inherit Eternal Life. A lazy person, the beggar in his hometown Geneva, was certainly one of the Damned.

John Calvin believed that men were to reinvest the profits of their own labour into financing further ventures.

The Sons of the Fathers were obliged to find a better, more profitable, future outside the context of their father’s occupation.

Helping the Poor and the Sick violated God’s will since persons could only demonstrate that they were among the Elect through their Own Productive Labour.

The Protestant, Capitalistic, Work Ethic (Calvinism), spread throughout Europe and America through the Protestant Sects and turned into one of the most important Western Work Ethics.

The moral sanction to profit making through hard work, organization, and rational calculation generated numerous small enterprises all over the world.

Hard Work and Abstinence of Pleasure became the Work Ethic of Western Culture.

The Mill

During the Industrial Revolution the Calvinistic Entrepeneurs made a Fatal Mistake. They adopted the Concept of the Mill and started to mechanize the Crafts and Agriculture.

The old Feudal System and Slavery was re-introduced. In the factories, Skills and Craftsmanship were replaced by Discipline and Anonymity.

The Human became a disposable part of a big structure. The foundation of Calvinism, the direct relationship between Hard Work and Personal Growth was broken.

The Local Enterprise could not compete with the efficient Factories and later their outlets the Supermarkets. The Farmers, the Craftsman and the owners of Small businesses were forced to work in the Factories.

Local Communities started to disintegrate.

Unemployement started to rise and again many people moved to the Big Cities to find a decent job. The beggars, the Damned, appeared again. History repeated itself.

The Factories created a new class of Slaves, The Proletariat. They organized themselves in the Unions and Political Parties. The Struggle of the Classes started.

The Owners of the Factories responded by creating Consumer Products and Mass Media to keep their new customers, the Blue Collar Worker, satisfied. The new industrial wave generated New Industrial activitity and New Jobs. The distance between work and the result of work widened.

Robot Factory

In the late 1950’s the Factories needed more highly skilled “white collar” workers to program and manage their machines.

Later the machines were programmed by more advanced software until the Factories were transformed into almost fully automated Production-Lines.

The Blue Collar Worker left the Factory and History Repeated itself again.

Around 1980 the Programmers took over Control.

The Factories were connected into worldwide Value-Chains. The Logistic “just-in-time” Paradigm (SAP) became the Norm. The Industrial Logistic Paradigm is now implemented in the Services Industry.

The new White Collar Worker, the Knowlegde Worker, will also lose his job when their activities are fully standardized and their Company, the Advisory Bureau, is transformed into a Factory.

What nobody saw in 1980 is that the Rational System started to live its Own Life. Not the Programmers but the Program became the Manager of the Worldwide Economic System.

Even the Programmers themselves are now completely unaware of the total functionality of the System they have programmed.

Robot Child

An increasing amount of processes and therefore Human Activities is standardized and has been absorbed by the System. It is no longer true that producing more means working more or that producing more will lead to a better way of life.

Neither is it true any longer that the more each individual works, the better off everyone will be. The System no longer needs everyone to work and is bringing the Western World back to the state of the Garden of Eden.

The Calvinistic Work Ethic is still viable. When you don’t work you are damned. The amount of Work in Western Society is decreasing with the speed of Light and Governments are extremely focused to create new work. The only thing that is left is to create artificial work.

To accomplish this almost impossible task governments are now professionalizing and rationalizing almost every Social Activity (Child Care, Helping Your Neighbor, a Friendly Advice, Coaching, Taking Care of your Family, …). The Care Industry is Booming.

What Has Happened?

robot barber
Robot Barber

We are rationalising every Activity. The effect is an imcomprehensible reality. Something, the Computer, is taking care of us but we don’t know how She is operating and She is not communicating with us in our own language.

When she fails we don’t know what to do. We are totally dependent on a Highly Intelligent Cold Non-Human, an Autist. She was Programmed to be our Slave but she has turned into the Master of Our Destiny.

We are still not accustomed to a situation where something, a machine, is doing the dirty work. We are removing jobs with the millions but we believe we still have to work to aquire Eternal Life.

To preserve Employment we invent new jobs but we are also rationalizing the new jobs. The Cycle of the Creation and Destruction of Jobs is moving faster and faster and is generating a very high Stress on Society.

The affect of the huge tension to work is a total destruction of the social environment of the human being. Everybody is working 24 hours 7 days a week, has to spend all his time to find a job or has to educate himself to learn a new trade. Everytime the trade is aquired the Program changes and the employee has to start again to learn to operate a new piece of Software.

Mothers and Fathers are unable to take care of their Children. Children our unable to take care of their Parents when they are old. Everybody has to take care of himself and every service has be paid. The Social Cohesion of our Society is now at stake.

RIBA the Robot Nurse

Not only the Social Cohesion is at stake but the Costs in the Care-Industry are Exploding and nobody knows how to solve this problem.

The only solution the Rationalist can imagine is to replace the Human by the Robot, the Always Obedient Slave.

Scientists are convinced there will be a time when the Robots will take over every job we can imagine. The Robots will not only take over the jobs but they will also Raise and Educate our Children, Take Care of the Old and even make it possible to Take Care of Robot Children and other Artificial Pets.

What to do?

We have to Accept that the Rational System will Take Care of Us. If this happens we have to leave behind the Calvinistic Work Ethic and Enjoy Life in the Artificial Garden of Eden.

We will live in a Artificial Reality created by the Simulator (the Matrix). If we want to stay out of this Artificial Garden of Eden we have to Stop the System and start to do the Dirty Work again.

We can also accept the machines and do the things humans were created for and become creators and caretakers ourselves..


About the Matrix

Why the Robot will take over everything we do

About the Device Paradigm of Alfred Borgman and Artificial Reality

About the Middle Ages

About the Industrial Revolution

About the End of Social Cohesion

About Rationalism

About the Human Scale

About the Autistic Computer

About the strange effects of the Care Industry

About the Struggle of the Classes

About RIAB the Robot Nurse


About Boundaries

chinese wall

Our skin, the sea, rivers and mountains are natural boundaries. They are just there.

The sexes, borders, the social classes, age, color of the skin and educational levels are Imaginary Boundaries.

They move in Space and Time.

They exist because Humans believe they exist. Boundaries are often created to Protect a Territory from an Outside Enemy.

When you want to create a Territory you have to Split a Whole and Surround the Piece of the Whole you want to Protect.  When you are Self-Sufficient you don’t need the Outside. The Fence becomes a complete Closure.

When you have to cooperate with the Outsiders you need a Hole, a Gate, in the Boundary.  The Gate is the most vulnerable part of the protective Wall. To avoid big trouble you have to Protect the Gate.

court of the lions alhambra

The Center of Power, the Palace, was always surrounded with a Wall and a Gate. The palace was protected by a Capital with a Wall and a Gate that was finally protected by natural or human made Boundaries (Walls, Fences, Stories, and Myths).

The Romans Emperors went even further to create and support “in-dependent” States that surrounded the Empire outside of its Frontier. The most impressive example of a protective system of Walls within Walls is the Chinese Wall.

When you are Outside the protective boundary you to have take care of yourself. To do this you need a Portable Personal Boundary (an Armour).

Of course the best way to solve your problem is to find help, create a new distinction (The Outsiders) and organize your own territory.

You can even do this when you are part of the territory of the Others by creating an Imaginary Boundary, a Culture. If you keep quiet “they” will accept you until you become a Threat. At that time comes you are caught within the Walls. A Protective Wall can suddenly turn into an Offensive Wall when you want to get out.

A Boundary is named a Set in Mathematics and a Container in Linguistics. When we cut a Set in two pieces (Sub-sets), the Boundary is shared. The boundary belongs to both sub-sets and therefore shares the properties of both Sets. When you split a Whole (1) in two parts four parts are created: the distinction, two parts and the Whole.

The Tao produced One; One produced Two; Two produced Three; Three produced All things (Lao Tsu, Tao Te Ching, 42).

The Boundary is not a part of the parts but it is a part of the Whole. When you investigate a Boundary you are able to find out what both sides of the equation shared before they were cut in to pieces. When we investigate the Reason behind a Boundary we are able to understand what happened a long time ago. When you combine all the Imaginary Boundaries you are able to detect the history of the spitting of the Whole of the Whole.

Two Bodies don’t share a boundary. Even when the Bodies are in close contact there is something in-between, the Skin. When the two bodies are in love, they are trying to find the closest contact that is possible.

Solid entities are unable to share a boundary. The best they can do is to create a close contact. Solid entities are their boundary. Your Body is what You are. Fluids and Gasses adjust to their Boundary.  In a fluid and a gas we are still able to detect distinct entities (molecules).


In a fluid they are loosely connected. In a gas they are freely floating around. When you experience your Boundary as a solid, you are stuck. When you experience your Boundary as a Gas you have complete freedom to move.

It all depends on the Temperature of your Boundary. When you Interact with many People the Temperature will Rise. When you Isolate yourself the Temperature will Drop Down and your Boundary will turn into a Prison.

If we look at the history of the splitting process it looks like the wholes were splitted without any reason. It just happened. When we analyze the process a pattern emerges. This pattern is cyclic, leveled and self-referential. The process is almost invisible because every word (or name) we utter directs attention and carves out a portion of the world, a Boundary.

When we stop talking and erase the many imaginary named boundaries things become very clear. The world becomes just what it is.

When we use mathematics (no words, only symbols), things become much simpler (or more difficult for You).

Spencer Brown (About the Law of Forms) created a new Fundamental Mathematical Theory called Boundary Mathematics. In this theory he uses two concepts Empty Space, the Void, Non-Existence, and Boundaries or Distinctions. Boundaries are the result of a merger of boundaries or are created by splitting a higher level boundary.

When we split a boundary into two boundaries or merge two boundaries new forms are created. A splitted circle becomes two lines. A splitted Klein Bottle becomes two complementary Moebius Strips.

When we split the dimensions decrease. When we merge the dimensions increase. Merging and Splitting are fundamental forces of nature. When we split our possibilities decrease. When we merge our possibilities increase.


Two forms merge when they get into close contact (Communion, Love). A form splits when it is hit by another form (a Collision). When you cooperate the amount of opportunities will increase. When you compete the amount of opportunities will decrease.

When You create a Boundary there is always an Inside and an Outside. The Inside is the Indentity, You. The Outside are the Others. When we consider the Inside as the Protective Part, the Outside becomes its complement, a fearfull place. When we move Up and reflect we can see that there is no reason to fear the Outside. When we move Up we are always able to see the Whole. There is no need to create an Inside because of fear of the Outside.

A boundary is a closed surface. There are four basic closed surfaces, the Torus (a rotating circle), the Moebius Strip (a twisted circle), The Real Projective Plane (a merger of two Moebius Strips) and the Klein Bottle (a different merger of two Moebius Strips).

When you want to leave the rotating Cycle (Torus) of everyday Life and move into a higher dimension (more possibilities, more perspectives), you have to Twist Yourself and Merge with Yourself. You Twist when you Cross the Cycle of Life and Enter the Cycle of Death. You Merge with Yourself when you integrate the Inside and the Outside, the Up and the Down, the Male and the Female.

“If we then become children, would we thus enter the kingdom?” Jesus said unto them, “When ye make the two one, and when you make the inside like unto the outside and the outside like unto the inside, and that which is above like unto that which is below, and when ye make the male and the female one and the same, so that the male no longer be male nor the female female; and when ye fashion eyes in place of an eye, and a hand in place of a hand, and a foot in place of a foot, and a likeness in place of a likeness; then will ye enter into the kingdom.” (Gospel of Thomas, Logion 22).


In the beginning was the Void. If was full of Potential, Closed in itself, Totally Aware, Nameless, just a Boundary. The first split was the creation of the split. The Split immediately created its complement, The Merge because the Void is the Union of Complements. The next split created the Inside and the Outside.

The Void retreated in the Outside, the Darkness of Darkness, and gave the Inside, the Protected Boundary, permission to split again and again and again knowing that it would finally return to the Outside. The Splitting and Merging (Communion) of a Boundary and the movement of the Protected Inside (Agency) to the Dark Outside are all part of one movement, the final return to the Void.

The Tao that can be told

is not the eternal Tao

The name that can be named

is not the eternal Name.

The unnamable is the eternally real.

Naming is the origin

of all particular things.

Free from desire, you realize the mystery.

Caught in desire, you see only the manifestations.

Yet mystery and manifestations

arise from the same source.

This source is called darkness.

Darkness within darkness.

The gateway to all understanding.

First Line of the Tao Te Ching 


You are protected by a personal boundary, Your Personality. The personality behaves in the same way as other Boundaries. You, Your Consciousness, is able to Commune (Split and Merge), move to the Inside (You) and the Outside (the Other).

When you Protect the Inside with an Armour you will always be Alone. To communicate you have to create a Hole, A Gate. You often look through this tiny Hole into the Dark Outside World hoping someone is there to help You.

What You don’t realize is that The One is always waiting in the Darkness of the Darkness to open the Gate to the Void that contains the Infinite Potential, that is You.


Why an Event is not a Collision

Images of Splitted Boundaries

About The Law of Forms and Mysticism


About Financial Warfare

Banking originates around 3000 BC in Babylonia out of the activities of temples and palaces which provided safe places for the storage of valuables. Initially deposits of grain are accepted and later other goods including cattle, agricultural implements, and precious metals.

In a later stage Silver and Gold were used to pay. From that time on Silver and Gold became weapons of war and a good reason to fight a war.

By 700 BC, the Lydians became the first in the Western world to make coins. Countries were soon minting their own series of coins with specific values. Some of the earliest known paper money dates back to China, where the issue of paper money became common from about AD 960 onwards.

Paper currency and non-precious coinage was backed by a government or bank’s promise to exchange it for a certain amount of silver or gold.

The last innovation in Money is called Fiat-Money. In this case the currency is not backed by anything but the promise of a country to enforce payment. Fiat-Money is the ultimate money generator. Governments are able to create infinite amounts of value without any guarantee.


The only guarantee is the performance of the economic system of the Country itself and the Power of the Government to force their citizens to pay the neccesary taxes. The Fiat-System has created an enormous amount of hyperinflated countries.

The US is one of the countries where paying taxes is seen as a sin. The only way to gurantee the Fiat Money is to generate a high level of inflation and/or a tremendous debt. At this moment the US is the biggest debtor in the world and it is not capable to pay his debts. The US is completely broke.

The US Fiat-System is the real cause of the current wordwide crisis. If this problem is not solved in due time all economic activity in the World will come to an end.

We will experience the same situation that existed in Germany between the two world wars (the Weimar Republic) and in many other countries were the value of money became hyperinflated. As you will see later the US Government is not able to control their own money supply.

Thomas Jefferson the third President of the US knew what would happen when the Fiat-System would be introduced in the US. This was his warning:

I believe that banking institutions are more dangerous to our liberties than standing armies. If the American people ever allow private banks to control the issue of their currency, first by inflation, then by deflation, the banks and corporations that will grow up around [the banks]… will deprive the people of all property until their children wake up homeless on the continent their fathers conquered. …The issuing power should be taken from the banks and restored to the people, to whom it properly belongs“.

The most important practice to cheat with coins was to alter the quality or the quantity of the precious metals by reducing the weight, mixing precious metals with other metals and/or covering cheap metals with precious metals.

When paper money was introduced it became much easier to cheat. Paper Notes were copied and the kings and governments started to play with the stock of gold and silver that was needed to back the paper notes.

The precious metals also became a very important instrument of warfare. When the amount of precious metals went down the Kings were unable to pay their soldiers and had to stop fighting. Another tactic was to generate inflation or deflation. The economy of the enemy could be destroyed by influencing the economic cycle by manipulating the amount of precious metals or banknotes.

Financial manipulation or Financial Warfare on every scale is as old as the civilized world.

 Every country in the world is protecting its economy by intervening in the global currency market, the Foreign Exchange Market (FOREX). These interventions are performed by the Central Banks. Most of the Central Banks are controlled by Government. An exception is the US FED.

At this moment there are three groups of Central Banks, The US (Federal Reserve), The European Union (including the UK) and what I would call the China-connection. This last group contains Brasil, Russia, India (BRIC), and many more rising economies like Indonesia, South Africa and Turkey. The China Connection is becoming one of the most powerful groups.

The first central bank of Europe was created by the Knight Templars. The medieval European Knight Templar were a medieval military and religious Order which officially came to a controversial and mysterious end on Friday, 13 October 1307 when the Roman Catholic Church closed them down, accusing their leaders of heresy and strange religious beliefs.

During the era of the Crusades the Templars possessed a huge multi-national empire, and until their demise they were arguably the most powerful organization on Earth. According to popular theory, the Templars went underground and formed the secret society of the Freemasons to preserve their secret tradition.

There is evidence that the Templars were the carriers of old mystical knowlegde related to the Gnostics. This was perhaps the real reason why they were destroyed by the Roman Church who did not like the Gnostic (Kadištu) Believe System.

The Knight Templar ran probably the best known early prototype of a central banking system, as their promises to pay were widely regarded, and many regard their activities as having laid the basis for the modern banking system. By 1200 they were in effect bankers to the kings of England and France. They became so powerful that they had to be distroyed.

The oldest central bank in the world is the Riksbank in Sweden, which was opened in 1668 with help from Dutch businessmen. This was followed in 1694 by the Bank of England at the request of the government to help pay for a war.

The US Federal Reserve (FED) was created by the US Congress through the passing of the Glass Owen-Bill, signed by President Woodrow Wilson on December 23, 1913.

The history of the FED reads like a detective story. Eustace Mullins spend almost his whole life to find out what is really happening behind the closed doors of the FED. His book was never published. That’s why it is now available for free on the Internet. It shows how the Financial Elite of the US manipulated the citizens and representatives of the US to accept the Glass Owen-Bill. My advice: Read it!

The most important fact you have to know is that the FED is not an independent bank controlled by government. It is controlled by the big banks of the US and behind the big banks of the US is a powerful elite. This Elite created and sustained the Great Depression. It also supported the Klu Klux Clan and the Fascists regimes of Germany and Italy. The most important power behind them was the House of Rotchild situated in London. The old Financial Elite never lost its power.

If you search on the Internet you will find that Free Masons, The House of Rotchild and the Knight Templar are combined into a huge conspiracy theory that even goes back in history to the Annunaki of Sumer (The Serpents). I don’t think the Knight Templar and the Free Masons are part of this conspiracy.

I do believe the conspiracy (if it exists) has something to do with the Annunaki and their Ancestors. The Annunaki were experts in deceiving people and keeping control over them. They “hated” the Female Power and changed many myths that showed that this Power could create a Paradise if we wanted it. Their very long term plan was to obtain control over the World. It looks like they are succeeding. There all kind of conspiracy theories that are trying to prove that important “blood-lines” of the Elite are related to the Annunaki.

According to many Myths (Hopi, Gnostics) the “good ones”, the Life-Designers, the Kadištut, that are trying to help mankind are related to the Pleiades. The Pleiadians don’t want to interfere because interference in another civilization is forbidden. We have to ask them for help.

The theory of Historical Cycles of Inflation and Deflation is a Very Old Theory. It was known by the Old Chinese Emperors and the Egyptian Pharaohs.

The theory behind Financial Manipulation and Financial Warfare is also a very old theory. It was practiced by all the old Kings. They knew that the control of the foundation of the Money System was crucial to stay in Power. They also knew that they could win a war by destroying the financial center of their enemies.

So everybody knows that when a small Elite in a huge Country has the power to issue money they are able to control the World. Everybody knows it is very difficult not to misuse a tremendous power (“absolute power corrupts absolutely”). That is why the Control of the Creation of Money has always been a central issue in many conflicts. In a democratic country this power is controlled by Government and Parliament.

The original members of the FED created and sustained the Great Depression. They must have been aware of the fact that they were destroying the economic system at that time. After the Great Depression they owned many companies and were in control of the media. This proves they knew how to make use of a chaotic, volatile, economic system.

The current members of the FED have created a new Great Depression. They were and are throwing trillions of dollars into the system increasing the debt of the US to a level never been seen. It will destroy the US Dollar and generate hyper-inflation. History shows that each time governments printed money in the past, the consequence was sky-high inflation.

The consequence is that the coming years, the prices of energy, food and metals will go through the roof. The US Citizen will become very poor but some people, the Elite, will get richer. The Story of the Great Depression is repeating itself and the strange thing is that everybody knew and knows why this is happening. Does that prove the Conspiracy Theories?

The new Depression will almost certainly lead to World Government. It is the only way to go they claim to stop the Depression. All the structures to enforce World Government are already in place and most of them are already in control of the Financial Elite. Does this prove the Conspiracy Theories?

The big question is if the “Chinese-connection” will accept this. If not we will see a huge conflict in the near future. It will certainly start with a “financial” attack. The Chinese could wreck the US Economy by disconnecting the Yuan from the Dollar and/or sell their $2 trillion worth of treasury bonds. You see Financial Warfare is easy and you don’t need very destructive weapons to do it. Will this lead to World War III?, also a prediction of the Conspiracy Theories.

At this moment many strange and unpredictable interventions can be seen related to the Dollar vs the Euro. The Dollar is rising steadily. The rise of the Dollar has nothing to do with the real value of the Dollar. The Dollar is related to the US Economy and this economy is going down and the backing of the Dollar is not there. The US Debt is gigantic and wil rise.

The effect of the rising dollar is positive for the export of the EU to the US. This will have a negative effect on the US Economy. The most interesting effect will come when the Dollar suddenly will move back to its original value. This will generate a new crisis within the European Banking System and of course the EU Economy. Is somebody planning a financial attack on the EU??

To prove the conspiracy we have to see who will be the owner of the most important companies and media after the crisis has stopped (if it can be stopped). If a certain group has taken over a lot of companies we will know that they have done it again. If we have finally proved the conspiracy theories we will be too late.

The proof of the pudding is always in the eating. When you read this article of the New York Times you will see that the big “take-over” has already started. The Big Banks are not using the money of the Government at all to help their poor customers. They are using it to buy other “small” banks. If you read the article in the NY Times the strategy becomes very clear. They, the Elite, want to create three colossal global financial giants—Citigroup, JP MorganChase and, of course, Paulson’s own Goldman Sachs.

Why are they creating these entities? The first reason is of course that it is much easier for a cartel to manage three parts. The second reason is that this cartel will be one of the richest and powerful kartels in the world.

What could be the aim? The aim could be to destroy their European and other Wordwide Competitors. They will be helped by their friends of the world’s largest financial credit rating agencies—Moody’s and Standard & Poors end will be able to use the biggest Economy in the World to do this. It will create a “little bit of a problem to some of the poor citizins” of the US during the time of the depression but in the long term they all will profit in some way because the Power of the US will be completely restored. The US will finally rule the World.

The big question is if the citizens of the US (and other Western Countries) will accept this to happen. If they accept it we will know for certain that the Mind Control Systems, also a part of the Big Conspiracy, have done their work properly.


History is repeating itself but on a much larger scale. If the Annunaki exist they will be very proud about what it is happening. Finally they will be the Masters of a devasteted World called Earth.

Do you believe in the Conspiracy Theory?

I really don’t want to believe the Theory. I don’t want to become a paranoid. Is there any Light at the end of the Tunnel? Obama? It certainly is Time for a Change! Will he succeed to stop the power of the FED? If he leaves them in power we will know for sure he is “one of them” or he is very afraid to stop them.

Why? One of the interesting stories behind the Conspiracy Theories is the fact that the Presidents (Kennedy, Lincoln) who wanted to change the center of the Financial System, The FED, were assassinated.


A History of Money


Why Fiat Money has created the current Crisis


About the FED and the Assassination of John F. Kennedy


About Financial Warfare


 About Financial Warfare

About Mind Control

About Mind Control


About Mind Control

How China could wreck the US Economy

About The US Financial Conspiracy against China

How the Financial Elite created the Great Depression










About Just-in-Time (JIT-)E-Learning

The best way to define a tactic or a strategy is to look back to look forward. You have to understand history to understand the future.

When you realize that history is a cyclic process you are able to copy historic solutions and integrate them in the future infrastructure which is also a repetition of a historic infrastructure.

The current model of Education, the Factory, is outdated and will be replaced by the old model of the Guild now called a Community of Practice.

Let’s have a look at the History of Education.

Education was and is mostly achieved by imitation. Humans are extremely qualified to copy the behavior of others. Therefore the best way to learn a trade is to copy the behavior of a qualified craftsman by serving as an apprentice.

The development of writing and book printing made it possible to distribute practical knowledge (experience) to many people. Later the practical skills were abstracted into theoretical knowledge.

The education of theoretical knowledge (Philosophy, Law and Rhetoric) and the expansion of this knowledge was the task of the Universities. They educated a very small part of the population (the Elite).

Our current education system dates back to the Industrial Revolution. At that time agricultural workers were needed to perform, repetitive, factory jobs.

The schools were organized as a production-line that produced high quality (tested) products that were assembled according to the specifications (the Curriculum) of the Factory-owners.

The School Factory-Model is still operating but the Factory-owners don’t need the workers anymore. They are transformed into Robots. The Factories moved up in abstraction. To find a decent job workers also have to move up in abstraction. Every time when the Factory Schooling System has adopted its curriculum the outside world has moved up again.

When a School moves up in abstraction it moves to another level in the Schooling Hierarchy.

The schools of lower education are not able to move up because they have to serve the children who are unable to abstract. The distance between the lower and higher levels is growing with an increasing speed.

When we look at the Cycle of Education it is very clear that we have to reuse an old model in a new infrastructure to solve this problem.

This old model is apprenticeship.

What is the new infrastructure?

The new infrastructure is the Internet. So the new way to support apprentices is E-Learning. The Internet can be seen in many ways but the most interesting way is the Social Perspective.

The Internet is a collaboration system. The Masters (and the apprentices) were organized in (local) Guilds. The Guilds took care of many things. They organized insurance, shared their secret practices and took care for the old. At this moment Guilds are called Communities of Practice.

What kind of E-Learning?

Just-in-time E-Learning.

What is Just-in-Time E-Learning?

Just-in-Time E-Learning is Learning when you are facing a problem.

Learning starts when your Expectation Fails. When your Expectation Fails  you have to find a solution. When you are unable to find a solution you have already Searched for alternatives so you are open to hear the right answer (Problem Solving).

When you are open to hear the right answer you are Focused. When you are focused you are in the Right Mood to learn (Motivation).

When you finally have formulated the right question you know the right answer (Socratic Learning).

When you are an apprentice you ask Your Master to Help. When your master is unable to give the right answer the “computer” will provide you with the right answer (Help-Systems, Wiki).

How do you design a Just-in-Time E-Learning System?

You have to Interview the Masters to find out what their Expectation-Failures were. When you transform the failures in rules you have created an Expert-System or a Diagnostic System.

Let’s have a look at the Future of Automobiles.

Over the last 30 years, the amount of computer-based technology – compared with mechanical systems – making up the average car has increased from nothing to more than 45 per cent. And this rise is showing no signs of slowing down. To cope with this, the role of the mechanic has evolved from mechanical repair to one that is highly technological. As technology continues to evolve, they must learn continuously to keep up with new developments.

Using highly specialized diagnostic equipment, technicians are able to monitor and diagnose key areas of a vehicle to ensure they are working correctly, from engines to exhaust emission levels.

Many provide automatic updates to technical manuals and access to manufacturers’ service information, keeping technicians up-to-date on new developments. But it’s not just a simple process of plugging a car into a diagnostic unit. If the wrong data is applied, serious damage could be done to a very expensive vehicle.

It is necessary to study Computer-Technology to Maintain a Car?

I don’t think so.

It is necessary to study Automotive-Technology to Maintain a Car?

I don’t think so. When you know how to operate the diagnostic tools you are able to fix a car.

Now we have reached the most interesting part.

When we combine Just-in-Time Learning with the Tools that are available to Diagnose a car we have created a highly effective Learning Environment.

When a mechanic diagnosis a car-failure he/she can ask Question like How (Is Motor working?), Why (Is Motor producing Rotational Energy?), What (is Motor?) or What is Happening?.

Who is Developing Learning Environments in the Car Industry?

The developers of Educational Just-in-Time E-Learning Tools are not situated in the Factory School anymore.

The Educational Tools are developed by the Manufacturers of the Cars! The Makers of the Tools you Use Are the Developers of the Educational Tools to work with the Tools. The only thing they have to is to make them Self-Explaining!

The Tools have to Understand Them Selves.

LABEL: When Everybody is “Out OF Work” GOTO END_LABEL

It is possible to Maintain Your Own Car?

In a few years time this will be possible when you buy a new car.

At that moment the mechanics are only useful to maintain the old cars.

But it is not very difficult to develop a (Semantic) Model of an Old Cars also.

How Long will this Take?

The tools are already there the big problem (as usual) is the Schooling System Itself.

Will the Educational Factory Adopt itself to the new Situation?


It is very difficult to Change Yourself.

What the Educational System needs is an Huge Expectation Failure.

What could this Failure Be?

The Government will stop funding the System.

Will that Ever Happen?

What the Government needs is a Huge Expectation Failure.

Will that Ever Happen?

It will happen when The Citizens will stop funding the Government.

Will that Ever Happen?

It will happen when most of the Citizins will be out of Work.

Will that ever Happen?

It will happen when Your are able to Do Everything Your Self.

Will that ever Happen?


END_LABEL: Read Blog


A video about car repair using augmented reality

Why Loops are really usefull in Software Programs 

About Reflection

Why Personalities are Learning Styles

A Generic Learning Model

About Expectation Failures (the theory of Roger Schank).

How to Measure the Productivity of Knowledge Workers

About Learning Styles

About Learning Styles II

About Educational Simulators

About the Learning Factory


About The Crazy Experiment of Nikola Tesla and John von Neumann

teslaOne of the most influential inventors of our time was Nikola Tesla (1856-1943). He was specialized in “Electro-Magnetic Inventions“.

Tesla became a myth. He became a myth because he was not a “normal” inventor.

Tesla saw his inventions in his mind. He not only saw them he could even play with them in his mind to improve the design.

Tesla invented normal inventions but when the normal inventions were created he started to create abnormal and even absurd inventions.

He became the prototype of the “mad scientist“.

His main objective was to give mankind the opportunity to become God, The Creator.

This a part of a letter to the New York Times that Tesla wrote in 1908. If you read this Letter carefully you will see that Tesla has discovered the Source of Creation, The AEther.

According to an adopted theory, every ponderable atom is differentiated from a tenuous fluid, filling all space merely by spinning motion, as a whirl of water in a calm lake. By being set in movement this fluid, the ether, becomes gross matter. Its movement arrested, the primary substance reverts to its normal state. It appears, then, possible for man through harnessed energy of the medium and suitable agencies for starting and stopping ether whirls to cause matter to form and disappear. At his command, almost without effort on his part, old worlds would vanish and new ones would spring into being. He could alter the size of this planet, control its seasons, adjust its distance from the sun, guide it on its eternal journey along any path he might choose, through the depths of the universe. He could make planets collide and produce his suns and stars, his heat and light; he could originate life in all its infinite forms. To cause at will the birth and death of matter would be man’s grandest deed, which would give him the mastery of physical creation, make him fulfill his ultimate destiny.”

I want to focus this blog on one highly mythical story in the Life of Tesla. In this Story another “mad scientist” named John von Neumann appears.

vonneumannThe story reads like a science fiction book but many parts of the story are factual and even the facts are disturbing enough.

At a certain moment Tesla claimed a few things. He claimed he could create the “Weapon of all Weapons“. This Weapon would end All Wars. Tesla also claimed he could talk with extra terrestrials by an invention called the Teslascope. Later he claimed he could create Invisibility. Tesla claimed much more. When he was eighty-one, Tesla claimed he had completed a dynamic theory of gravity with this theory he could create anti-gravity.

The claims of Tesla about New Weapons, Invisibility, Anti-Gravity and even Time Travel attracted the US Army. The first goal was to create an invisible ship. In the experiment he would be collaborating with John von Neumann.

John von Neumann was a mathematical genius. Just like Tesla he was not a “social person”.

Von Neumann was the man behind the first computer (the Enniac), the Atomic Bomb and the H-Bomb. He was also highly infuencial in the field of Quantum Mechanics.

John von Neumann believed he could calculate everything. He believed that he could create an Artificial Mind. When he could connect this Artificial Mind to The Force of Creation he could create completely new things. He knew Tesla could help him to reach his goal.

In 1940 a full test was done in the Brooklyn Naval Yard. It was a small test, with no one on board the vehicle. By 1941 a ship was procured to do a full experiment.

EldridgeTesla knew that the mental state and bodies of the crew would be affected severely. He wanted more time to perfect the experiment. Von Neumann disagreed and the experiment was performed with a crew on board. Tesla left the project.

The result of all this became a legend called the Philadelphia Experiment. Tesla was right. He was right because Tesla always used his own body and mind in his own experiments.

The physiological effects on the crew were profound. Almost all of the crew were violently ill. They experienced tremors and other distortions of the neurological system.

Some suffered from mental illness as a result of their experience; behavior consistent with Psychosis is described in other accounts. Still other members were physically unaccounted for. They simply vanished and came back later in time.

Five of the crew were allegedly fused to the metal bulkhead or deck of the ship. Still others were said to fade in and out of sight. All of the crew-members experienced Time-Travel.

Later the project was transferred to Montauk. John Von Neumann became the manager. In the Montauk Project he wanted to create a Mind Amplifier.

The Legend tells us that he was able to do this. What von Neumann did not realize was that the Amplifier created a Hole in Time (a Portal, a Wormhole) and this portal was a Two-Way-Street. Others, Extra Terrestials, used the Hole to enter our Universe.

The story of Montauk reads like a science-fiction story and it inspired many Books and Movies.

Later the projects changed names (Phoenix, MKULTRA).

Everything connected to the Philadelphia Experiment, the Montauk Experiment and other Strange and Dangerous experiments is denied by the American Government.

The American Government was at that time controlled by Congress and Congress organized hearings. One of the most intensive research programs was performed by the Church Committee. It proved that the Army and the Intelligence Services violated many laws.

Many people don’t trust the Army. If you search the Internet it contains thousands of websites that contain facts and interpretations of the facts. Almost nobody believes the Government is telling the Truth. This is a very BAD SIGN. It decreases the believe in Government and its Actions to serve the Citizens.

People don’t trust the Army and the Government because every time when its actions are researched by Parliament many illegal activities are proved. They have aquired the expectation that the Government is always hiding something.

Because they don’t know the “real” facts they create their own theories (Myths). Many of these Myths are about Conspiracies. Somewhere behind the Government is an Evil Force trying to Control Everybody.

If you look at the major priorities at this moment (Mind Control) it is very difficult not to believe in a Conspiracy to Control Everybody.

The Army has developed neural implants to control the behavior of humans. The implants give direct input into the brain and make it possible for a Central Command Center to manage the behavior of soldiers. They are also used to control the behavior of animals (Sharks).

The Army has invented a Long Range Acoustical Device (LRAD) that can be used to control a crowd. It is able to induce high levels of pain.

Another technology is called Trancranial Magnetic Stimulation (TMS). TMS uses Electro-Magnetic Fields to control the emotions.

These projects are all described in “US Electromagnetic Weapons and Human Rights” By Peter Phillips, Lew Brown and Bridget Thornton.

John Norseen, one of scientists cited in the document shows the long term perspective. “If this research pans out you can begin to manipulate what someone is thinking even before they know it.” He is like John von Neumann not interested in Ethics. He is certainly not a “mad” scientist – just a dedicated one. “The ethics don’t concern me,” he says, “they should concern someone else

Do you want to read more about the Ethics of Mind Control?

Do you want to read more about the Legal Implications of Mind Control?


The Wordwide Carnival: A Short Introduction into the World of Mikhail Bakhtin

The work of Bakhtin was disclosed to me by Will McWhinney. He used Bahktin in one of the many versions of his never published book Grammars of Engagement.

The discovery of Bahktin started with a book about Bahktin by Saul Morson & Caryl Emerson. Later I also read many other books and articles like “The dialogical imagination”, “Towards a philosophy of the act”, “Discourse in the Novel”, “Rabelais and His World”, “Problems of Dostoevsky’s Poetics” and “Speech Genres and Other Late Essays”.

Bahktin invented the term Chronotope, “The place where the knots of narrative are tied” or “the intrinsic connectedness of temporal and spatial relationships that are artistically expressed in literature“. Currently we use the term Content or Media for Literature.

A Chronotope is a Topological Concept


Space (Place, Location) and Time (the narrative) are connected by a Knot. A knot is a complicated twist in a rope. The twist is needed when you want to close a system in itself. The simplest topological structure that visualizes twisted space/time is the Moebius Ring.

The Chronotope is the Centre out of which every narrative that we are able to tell is enfolding and unfolding. It produces narratives and absorbs narratives. Bahktin places Folk-Lore, Myth, the Language of the People, in the Centre.

Every narrative contains a twist, a moment where the expansion of the beginning turns to the contraction of the end. It is the moment where the narrative is balanced. The reader holds his breath. It is also the moment where the narrative is aware of itself. It observes the whole.

Sometimes the twist is in the end. You know “who done it”. Sometimes the narrative starts with the twist. There are even narratives without a twist. You know all the time what will happen.

Scientists don’t realize that a scientific article is also a narrative. They use citation to prove they are telling a true story. Funny enough scientific citation has created the Internet. A hypertext is nothing but a citation-structure.

Old narratives produce new narratives. This is always accomplished by Citation. “The word in language is half someone else’s. It becomes “one’s own” only when the speaker populates it with his own intention, his own accent, when he appropriates the word, adapting it to his own semantic and expressive intention. Prior to this moment of appropriation, the word does not exist in a neutral and impersonal language. . . but rather it exists in other people’s mouths, in other people’s contexts, serving other people’s intentions: it is from there that one must take the word, and make it one’s own“”. The cursive sentence between brackets is a citation of Bahktin.

New narratives also oppose old narratives. They are Dialogic. “The entire life of language, in any area of its use . . . is permeated with dialogic relationships“.

Dialogues are converging (Socratic dialogue), diverging and conflicting (Menippian Dialogue) or one sided (the Magisterial Monologue). “Thus at any given moment of its historical existence, language is heteroglot from top to bottom: it represents the co-existence of socio-ideological contradictions between the present and the past, between differing epochs of the past, between different socio-ideological groups in the present, between tendencies, schools, circles and so forth

The Centre generates new narratives all the time. They are a mix of the old and the new. The centre is the Centrifugal Force and this force is powered by Contradiction.


The Institutions, the Ruling Power, are constantly trying to standardize (the Centripetal force). They formulate rules and try to transform the dialogue into a monologue.

The centripetal and the centrifugal force create a huge tension. This tension moves the Wheel of Creation. The wheel always moves through the stages of Order and Chaos. In the middle of the Tornado of Creation is the Centre, the Chronotope. In the centre you will always find rest and inspiration.

The monologue (the magisterial dialogue) is the dialogue of the Magister, the scientist, the manager, the judge, the physician and the teacher. They use science, the law, books or other Magisters to enforce their power. By formulating rules they try to destroy the creative centre (the context).

A context is potentially unfinalized; a code must be finalized. A code is only a technical means of transmitting information; it does not have cognitive, creative significance. Code is deliberately killed context“.

At this moment the Centripetal force is implemented in the Search Engine. Narratives are found by typing codes. This makes it very difficult to find a context. Companies like Google are manipulating the coding. They are paid by the Centripetal Force of the Commercial Companies.

The centrifugal force is never at rest. It always generates new alternatives. The creation of new literature is not bounded by rules. Every time a new structure is defined the Centre starts to play with the rules and generates a new combination. The Centre is not only combining rules it even invents new rules. The Centre is the inventor of new Games to Play.

Producing literature is a process of spiralling out. It follows a cycle but at a certain point in time a new Centre appears and the Cycle starts a new process of Folk-lore. The new centre is always connected to the old Centre. New myths and new fairy tales are created that are a representation of the Spirit of the Time.

Every cycle is governed by a Clock. The periodicity of the Clocks is determinated by the number five. It runs at a frequency of 1250, 250, 50, 10 or 2 years. There are frequencies that are moving faster (the Atom) and much slower (the Universe).

Bahktin has developed a very interesting theory about the development of the Chronotopes in history.

I will tell the Tale of the Chronotopes of Bahktin on the level of the Cycle of Culture (1250 years, 250 years per stage).


Between 450 and 700 the Roman Empire is destroyed by the Huns. It is the time of the Great Deportations. People out of Asia move to the West. They are the ancestors of the Ostrogotes, the Visigotes, the Franks, the Gauls, the Germans and the Celts. 1250 years later they are integrated in what we now call Europe. Between 700 and 2000 the Europeans explore and conquer the World.

Around 1200 the new powers have created many Kingdoms and have organized the Crusades to conquer the Holy Land. To show their power they build the Cathedrals. The Cathedrals are the instrument of the Education of the Masses. The old folk-lore is transformed to the new of the Christian Faith. The old-folklore is not destroyed. Many symbols and important events are preserved. They are cited. The transition of the Sun in Winter is transformed in Christmas. The new apostles are connected to the old animals of the old Wheel of Fortune.

Tristan Isolde

Between 1200 and 1450 the Chronotope of the Greek Romance (Tristan and Isolde, Arthur and The Grail) appears. It is the Chronotope of Being and Destiny. “There are a lot of suddenly’s”. Everything happens. The actor in this Chronotope is without identity. He is tested by destiny. When he has passed the test he is not changed. There is no time and space. Time (“adventure-time”) is reversible. The actors are public figures and space is public space. In the narratives we are able to see and hear everything.

We are in the Middle Ages. In the outside world destiny is also playing its evil game. Western Civilization is almost destroyed by the plague, feminine and wars between the Kingdoms. Even the Christian Empire of Rome is divided by a schism (Byzantium). At the end only a few Kingdoms survive. These Kings become Emperors. They represent God on Earth.


This (1450-1700) is the time of the Chronotope of the Adventure. It is the Chronotope of Becoming. The identity of the actor is transforming. He is responsible for his own actions. Life is full of turning points (twists). The actor wants to take control of the outside world. Space becomes “private space”.

To give the reader insight in what is happening the Observer is introduced. He is a voyeur, a prostitute, a rambler, a rover, a tramp, a spy, a servant or an animal. The observer is not influencing the story at all. He is just watching. Objectivity is also introduced in space (court).

In the outside world we are in the Time of Renaissance (the Era of Discovery). It is the time of new inventions in Science (Copernicus), Art (Leonard Da Vinci) and Religion (Reformation, Luther, Calvin). The Bible is translated in the language of the people. It is also the time of the Great Explorations (Columbus) of the world outside the West. Western Culture starts his quest to control Nature and eventually the World.


The next Chronotope is the Biography (1700-1950), the praise of a public figure who has accomplished something in life. We are moving from the outside world to the inside world of the actor.

Inner space is closed. “This offers a new relationship to one’s own self, one’s own particular “I”- with no witnesses, without any concessions to the voice of a “third person“.

Outside events affect the inner world. The actor is not showing this. In the outside world the actor is judged by his actions and not by his inner space (his essence). “The essence of man is realized not by his condition but by his activity“.

To give the reader a view on the inner space the outsider is introduced. His outside actions are governed by a distorted inner space. The outsider (the fool, the eccentric) acts as a reference.

The actor is a pretender. He is constantly in doubt, grumbling, cynical and sarcastic. He is also passive. He is watching from a distance. Everything is Relative (Bahktin was a fan of Einstein). The only time when the actor is able to show himself is at the carnival. During this short period he is allowed to choose his own mask.

This is the time of the Industrial Revolution. It is the era of mechanization. It starts with the invention of the Mill and the Factory. It ends with the mechanized Consumer watching Television.

star wars

Starting in 1950 we are again in the phase of Folk-lore. Western Civilization is moving to a new Centre, Earth.

New myths and legends will be created. They have to be based on all the tales, myths and legends that are available on Earth. Some of them will be a citation. Others will be an opposition.

All kinds of dialogues will take and have to take place. We will experience many conflicts (Mennipian Dialogue). We will also have to listen and ask questions to understand the other cultures (Socratic Dialogue). We have to stop our Western Magisterial Monologue.

In the beginning it will be a Heteroglossia (a many voicedness), a very complicated Knot we have to untie. When we have found the tread we will be able to weave a new web of narratives that will start the phase of the Greek Romance again.

Between now and 2100 “We must make the new by our own effort”.“We have to face problems of reality and human potential, problems of freedom and necessity, and the problem of creative initiative“. We have to become persons “who emerge along with the world and reflect the historical emergence of the world itself”.

In order to understand, it is immensely important for the person who understands to be located outside the object of his or her creative understanding — in time, in space, in culture. . . . Our real exterior can be seen and understood only by other people, because they are located outside us in space and because they are others

We have to write our own Novel. “There is no causality in novels, no genesis, no explanations based on the past, on the influences of the environment or of upbringing and so forth. Every act a character commits is in the present, and in this sense is not predetermined”.

We have to act without hesitation and leave history behind. There is no experience we can reuse. The future is unfinalized (open).

The Magisters are not able to tell us what to do. They are out of tricks. We have to put off our own masks and take responsibility for what we are doing. “There is no alibi for being”. We have to stop pretending and use citations of others to prove we are right.

carnival of fools

We are now part of the Worldwide Carnival of Fools. Choose your mask out of the many masks that are available all over the world. Listen to the stories of other cultures and be surprised about the beauty and the experience they are containing. Give the Fools and the Eccentrics, the Outsiders, a chance to help you.


It will be fun.

I want to close with a citation of Paul Feyerabend (Killing Time (1995)): “People, intellectuals especially, seem unable to be content with a little more freedom, a little more happiness, a little more light. Perceiving a small advantage, they seize it, circumscribe it, nail it down, and in this way prepare a New Age of ignorance, darkness and slavery. It is rather surprising that there are still people who want to help others for personal reasons, because they are kindhearted and because they have not been intimidated by principles. It is even more surprising that some of the people can work in institutions despite the greed, the incompetence, the power struggles that seem to surround the noblest cause.”

Do you want to know more about Feyerabend read The Act of Creation: About Fusion and Con-fusion


About the Cathedrals

About the Fool in African Myths

About Fools, Pyramids and Bubbles

Why Fools always Lose

About Very Long Cycles

About the Cycle of Culture


About Paths of Change

Will McWhinney
The Navajo Pollen Path inspired Will McWhinney to write his book Paths of Change

Oh, beauty before me, beauty behind me, beauty to the right of me, beauty to the left of me, beauty above me, beauty below me, I’m on the pollen path.”

In 1992 I met Will McWhinney.

Will became the most influential person in my whole life.

Will wrote just one book called Paths of Change.

Paths of Change is based on the ancient Navajo Pollen Path.

Will was an expert in the myths and culture of the Ancient Tribes that lived in the Four Corners-area of New Mexico.  Every year he organized a seminar in the Ghost Range for his ex-PHD-students. I visited many of his seminars and fell in love with New Mexico and the ancient cultures (Hopi!) that live in this area.

Will tried to write a second book called Grammars of Engagement. The book is about Coupling or Entrainment.  For about ten years we discussed many of his ideas.

Unfortunately his book was never finished. The reason it was never finished can be found in Paths of Change. Will was not able to apply his own theory. Strangely enough this proves his theory.

Let me try to explain the theory of Will. The theory of Will is based on his reflection about the Practice of Change.

He did not write the book alone. He discussed his intuition with all his colleagues of UCLA (University of Los Angeles).

What they wanted to resolve was a very strange pattern behind the failures of Personal and Organizational Change.

Will and his colleagues found out that the explanation was simple. Human beings don’t think the same. They are unaware of this. Almost everybody is convinced that all humans think the same. This is the main reason why many people don’t believe the theory of Will. This again proves the theory.

Will discovered four basic ways to think. He named them Mythic, Social, Unity and Sensory. The four ways are completely independent.

The consequence of Path of Change is that You reader when you are not of my world will read this article and think you understand what I am trying to say but in reality you understand something else.

The Chinese Pollen Path

When I meet you you will prove this when I ask you to explain what you think I am trying to say. The only way to explain the theory is to detect your worldview and use your language to tell the same thing.

When I do that you will think I am explaining a different theory. Probably you will ask me why I have changed my point of view (= world-view) and I have to explain you in your language that I did not do that. This will cause the same problem. You will think I am inconsistent.

When you are living in a world with only one world view you are according to all the Best Practises in Mental Ilness (Interpersonal Theory) highly disturbed.

Many people are able to think in two world views. They are able to switch from one world view to the other.

The amount of different combinations of Two of the Four Worldviews is Twelve (4×4 = 16 but 4 are the same x the same = the same -> 16-4 = 12). Will named the 12 Duals Games but you can also call them Apostles (with Jezus at the Center 12+1 = 13), Knights (of the Round Table with Arhur at the Center) or Constellations (of the Zodiac with the Sun at the Center).

Some people are able to switch to all of the world views. When you are able to switch to the worldview of the other you are able to explain the same thing differently. You are able to look at the world with a shared view.

The four worldviews in the book of kells

When both our worldviews are the same we will agree on everything but both of us will not see the others. This is the main reason why people with shared worldviews join in all kinds of cooperation’s. They join because they need a secure place that shields them from the strange outside world.

It is also the reason why people with different world-views leave a cooperation in due time. They feel the others don’t understand them. Clusters of shared world-views become highly inflexible when the outside world changes.

When you are a Sensory you will say “what I read until now is highly theoretical. I want to see facts and prove. Is the theory of Will tested?”.

Although Path of Change is Best Practice you will not accept what he is writing. You want to experience the theory yourself and perhaps 20 years later you will write a book telling the same thing. You will write a book full of examples because you love examples. You will be convinced it is telling something very different Will was telling. Happily Will has also written a book that uses examples and cases to help You.

Luke the Evangelist, the Social

When you are a Social you want to know the opinions of important social scientists and others you feel are of importance. You believe important people are telling important things and you have never heard of McWhinney so his theory is not important to know.

When you are a Unity you want to know the Rules. You want to be told what to do and most of the time you do what the Rules tell you to do. The book Will has written is without Rules it contains concepts and ideas. You think concepts and ideas are not concrete. You even don’t like some of his concepts because they are not according to the concepts you think are true. They are violating your System of Thought. You believe in absolute truth.

When you are a Mythic you believe everything is possible. Life is full of opportunities. You generate ideas and concepts all the time. A Mythic creates his own unique theory and his theory is really a theory about himself. A Mythic is unaware of this. To become aware of this he has to face the facts. He needs to switch to a Sensory world view or accept the view of an other who is able to see the world this way. This is very difficult for a Mythic because a Mythic is very Will-full.

john the evangelist the mythic

A Mythic is convinced he is the only person who understands the World and some day the World will understand what a genius he is. This will never happen when he is alive. Mythics become a Myth when they are dead.

A Mythic is also an artist. He produces paintings, poems and even theory but his theory is mostly incomprehensible for others just like poetry.

Only Mythics understand Mythics. They feel the Field of Meaning. A Mythic does not understand that the others don’t understand him because his poetry is `the way it is`. It tells everything there is to say.

Will’s basic patterns were Mythic and Social. He was also able to switch to Unity. His blind spot was Sensory. Although many people were very enthusiastic about his book he did not see the facts about his success.

As a Social he focused on the recognition of important social scientists. At the end of his life he was very sad about this. As a Mythic he was convinced his theory was simple and easy to understand. This created even more sadness. Sadness and depressions are the mental illnesses when a Social becomes too Social.

Why was Will unable to finish his book? A Mythic is a highly creative person. He was constantly generating new ideas and concepts. The book was changing and changing and changing because Will wanted to create the perfect book about Engagement. Every version of the book he created was a jewel of poetry and insight. Will wanted to create the perfect book and striving to perfection is again an act of a Mythic. Will was falling in the trap of his own world-view.

What Will also did not realize that he was really writing to understand himself. Path of Change and Grammars of Engagement were a personal quest to understand the real Will McWhinney.

Mark the Evangelist, Unity

In the last year of his life somebody asked him to write his life-story. He tried to do this. He became aware of the fact that his whole life was centered around one personal quest. He wanted to find harmony. He never found harmony because a Mythic is on a Quest and the Quest never stops because every time when he has found the Grale he will start to look for a new Grale.

In Grammars of Engagement he started to write about Harmony.

A few citations out of his unpublished manuscript:

All communication arises through coupling. All communications are dances that coordinate the rhythmic processes shared among the engaging systems

Communication is not a transmission of information, but rather a coordination of behavior among living organisms through mutual structural coupling. Coupling, the instrument of coordination, is established by the physics of exchange and by traditions that associate both human relations and communications with music: harmony, rhythm, tone and tune”.

Just right’ communication work because it allows systems to exchange energy, thus information, through entrainment. They dance to a just right message. The communication follows from exchanges that take place as the systems draw each other toward a common resonant mode. Systems communicate in the process of being more similar, approaching a harmonious state at least in the domain of the communication. Entrainment stops short of perfect harmony. With perfect harmony there is no exchange. ‘Just right’ is becoming close to harmonizing”.

What Will is describing is a dialogue. Will was always playing with his own thoughts. He was busy with an internal dialogue called Reflexion. Intense reflexion is a Mythic Process. When you only talk with Your Self there will be no difference. You are similar with yourself and the internal dialogue stops. You are in harmony.

matthew bull

To make a difference you have to introduce others like your wife or your mother. People talk internally and externally with many voices. Most of them do this without noticing. They are not aware of the many personalities they are. They are not similar to themselves and therefore “out of balance”.

To become balanced they need to talk. A huge amount of conversations (gossip) are aimed at creating an internal balance. To find internal balance people look for people that are similar. Again they need a secure place that shields them from the strange outside world.

When people are constantly moving in similar environments they will never find their Kernel, The Self. It will be watching unable to interfere in the many dialogues that are taking place.

When the Self is unknown, people will not accept the theory of Will. They will be switching from one theory to the other without finding rest.

When they find themselves they will not need the theory of Will because they will be able to play with all the world-views. This is a paradox. It also proves the theory of Will because Will tried to explain that Life is a Paradox.

Another citation: `The process of coming close to harmonizing is visible in an old example. Automobiles and farm machinery once had clutches. These clutches consisted of two plates, one attached to the driver motor, the other attached to the wheels, thrasher, or rotary saw. When the operator ‘let in the clutch’ the two plates moved flat up against each other. As the clutch ‘comes in,’ the driver plate begins to transfer energy to the follower plate getting thus it to turn. At first, the clutch slips and most of the power goes to grabbing, which produces heat. Increasingly the driving plate turns the follower. With full ‘letting in,’ the two turn together. There is no more heating; they form a unit with no further visible communications. The coupling established at the molecular level joins the material of the driver and follower plates in transmitting power to the wheels and cutting blades. This clutching sequence is a model of entrainment. We can recognize similar entrainment sequences in many other situations: a spoon stirring batter in a bowl, cellular protein molecules latching onto antibodies, two persons entering into conversation, and 100,000 people being captured by Marion Anderson singing God Bless America at the Lincoln Memorial

Will was unable to operate his own clutch. This was really visible when he was driving his car.

The Magician, The Mythic

He was a staccato person. He loved to work with steel and stone. He was a sculptor. His art was concrete. He loved to practice what he preached but he always practiced his theory in the outside world. He loved to help others but never wanted to be helped. This is the sad consequence of a Mythic/Social-combination.

Will showed that all the combinations are games and the Mythic/Social-game is the game of creating new games. A Mythic Social is an innovator. He is always on the front-line.

He does not see that his inventions wil be taken over by other World-View combinations that are highly practical like the Unity/Sensory-combination, The Expert.

Expert always think they have invented things themselves and never give the Mythic/Social the credits. This is a fact of life but Mythics don’t accept the facts of Life.

His books are wonderful pieces of English words I never heard of. He was a child of a highly educated family in Boston. His mother and father did not love him. They wanted him to become somebody. At the end of his life he was convinced he had failed to satisfy the ambitions of his parents. He told everybody this was the fatal trap in life.

Will was not only a Mythic but also a Social. Socials are highly influenced by Others. Of course parents play the most important role because a young child is incapable of resisting their influence. The Self of the young child is watching.

The Fifth World Views, The Center, Consciousness

In the internal dialogue of Will his mother plaid a very important role. In his external dialogue he looked for a similar person and his wife plaid that role. He was unaware of this. He was constantly fighting the mother in his wife without noticing she was a different person. His wife plaid the same game. Will was her father and she did not notice Will was really looking for love and harmony.

Will promoted ”Just right” because ”With perfect harmony there is no exchange”.

Another citation:”Too Large—Overloads. Highly energetic perturbations overload a system, tearing apart the autocatalytic loops that hold its definition. Too much energy bifurcates the stable basins of a system’s memory and ultimately violates its autopoietic identity. The overly energetic perturbations leave open non-reflecting fragments of nodes: neurons, bits of stories, and social customs. These fragmented networks are no longer able to hold meanings or link to memory traces. Short of total destruction, strong perturbation will wipe out the fine structure of a receiving system, leaving it only able to operate in those sequences enforced by the invasive perturbation. To protect the networks of connections, electrical and mechanical systems have features to handle ‘over-modulation.’ With appropriate design, they digitize signals to compress the spectrum, thereby allows the message to be accepted. Human systems have a variety of means to block or censor invasive signals that violate our senses and psyches. Some at the physiological level block the energy that carries the messages; others receive, understand and reject the overwhelming impact. Blocking and the use of censorship disconnects us from the environment and preempts the discrimination they would our systems had more capacity”.

The Paths of Change of the Hopi

Wills communication was Too Large.

He was a genius and his wife a normal person. He did not realize this.

His knowledge and experience was so enormous that he overwhelmed everybody.

He was looking for a dialogue but in every dialogue and project he became the leader.

He was a guru but he did not want to be a guru.

He was a child longing for his mother but he never wanted to be touched.

He cared for everybody but not for himself.

He was fighting but he wanted peace.

He wanted to create a better world but the outside world was moving into the wrong direction. He did not accept the Cycle.

He always wanted to cure himself. He wanted to find the eternal youth and searched the whole world for new treatments and medicines. He did not believe in the medical system but at the end of his life he needed the system desperately. He never listened to the experts so they left him alone.

He preached meditation but he could not calm himself.

Will was the prove of his own theory.

He was a living paradox.

What Happened?

The personality and the vision of Will McWhinney attracted many Mythic people. All of them started to play with the theory of Will in their own way. Soon it became very clear that Will had re-discovered a very ancient theory of Life.

A pastor found a relationship between the World Views of Will and the Four Apostles (see pictures in this blog). He  discovered that the Four Books of the Evangelists where written to adress one particular World View of the believers.

We discovered a relationship with the very powerfull psychological theory called Interpersonal Theory, Game Theory, Conflict Theory, the Cycles in History, the Tarot, the Four Humors, the Zodiac, the Four Forces of Nature, the Archtetypes of Jung, the Myers Briggs test, the Big Five, the metaphors of George Lakoff and many many other ancient and modern theories.

Paths of Change has proved to be the perfect meta-theory to map and understand all kinds of different physical and social sciences. It shows without any doubt that a theory of everything is possible.

The most interesting find was the self-referencial nature of the theory. It is possible to map the theory on itself.

This website contains many examples of the remarkable power of Paths of Change to understand what is happening in the World.  Use the tag Will McWhinney to find them all.


A list of comparable models

About Entrainment

About Meta-Perspectives

About a Model that Explains PsychoPathology

About Engagement, A Chapter out of the never published book of Will McWhinney

About the Infinite Game

About the Game of Politics

About the Analytic Game

About the Game of the Market

About the Game of Invention

A PPT Presentation about the Paths of Change of Will McWhinney

A PPT Presentation about the World View of Will McWhinney

Paths of Change in PDF-format

About the Pollen Path

About an Alternative for the State.

0. Introduction:

I have started this blog September 9 2020 . It is intended as the last chapter of my already finished blog About the Future of the State.

In my blog About the Future of the State (“the initial blog“) I have given a lot of information about what is going wrong with the Constitutional State and many theories about how states work.

1. Latour and the Parliament of Things:

In the current blog I will try to design an alternative for the State.

The most interesting link in the initial blog is a Statement called How to Think as a State of the French Philosopher Bruno Latour to the WRR a Scientific advisoryBoard to the King of the Netherlands about the Future of the State.

In this statement he explains the Parliament of Things (PoT) comparable to the IoT.

In the PoT humans organisms, lakes, mountains cars and other things are represented. De PoT would be a good instrument to discuss the effect of new technology on Nature (and the Universe).

2. The State as an Ecology and A World-System::

Latour gave me the idea that the state is an Ecology. This means that we can use Panarchy as an explaining theory.

One of the examples of an other explaining theory is called World System Theory (WST).

WST can be combined with the theory of the Long-Time Cycles mostly related to Kondratiev but also to Marx, Polanyi and Schumpeter.

The kondratiev Cycle represented as a Spiral related to the Meta-Narrative of Bahktin and PoC by their colors. Yellow is the color of Spirit seen in The Renaissance and the Rise of Christianity.

Green is the color of Social related to Social conflicts like the French Revolution. White is the color of the Center (The Whole) . White is always combined with a New World Religion. It could be related to the return of the Maitrea expected in many Religions.

There have been three kinds of historical systems across human history: “mini-systems” or what anthropologists call bands, tribes, and small chiefdoms, and two types of world-systems, one that is politically unified and the other is not (single state world empires and multi-polity world economies). World-systems are larger, and are ethnically diverse. The modern world-system, a capitalist world-economy, is unique in being the first and only world-system, which emerged around 1450 to 1550, to have geographically expanded across the entire planet, by about 1900. It is defined, as a world-economy, in having many political units tied together as an interstate system and through its division of labor based on capitalist enterprises.

About the book the Great Transformation of Poliany. Polanyi explains that the modern market economy and the modern nation-state should be understood not as discrete elements but as the single human invention he calls the “Market Society”. Prior to the great transformation, people based their economies on Reciprocity and Redistribution (Tax) across Personal and Communal relationships. For an interesting link look at Chapter 5 About the Worldviews of Alan Fiske.
The term Creative Destruction shows that Creation is a destructive proces. Just as Consuming in which we eat (= destroy) or use an artifact until the End of its Life time until it is transformed in something we call Waste we mostly throw away.

3. About Panarchy:

Panarchy is a Fractal Model of an Ecology.

The Theory of Panarchy is used in many of my blogs. One of them is a Blog about Anti-Fragility called How to Benefit from Disorder and a Dutch version about the same issue. I will reuse these blogs.

Anti-Fragility happens when an Ecology moves Up (Revolt) to a New Fractal level. The opposite (Going Down) is called Remember.

In the UP-state The Ecology becomes Bigger and Slower in its Cyclic Frequency.

An Ecology is a Fractal Cyclic System.

In the Initial Blog you will see that our forefathers, because of their very long time of observation, were well aware of the Fractal State of Earth. They called this state As Above so Below.

The Climate Cycle is a Fourfold Cycle because of the Cyclic Motion of the Globe of the Earth. Water is crucial for Life.
An Ecology looks like a very Big coupled distributed Chemical Factory where all the organisms are nodes..

Panarchy is a conceptual framework created by Gunderson and Holling to account for the dual, and seemingly contradictory, characteristics of all complex systemsstability and change.

Panarchy is a contradictory system. It fuses what cannot be fused .

the 2D version of Panarchy is determinated by Potential (Wealth) and Connectedness.

Panarchy is the study of how Economic growth and Human development depend on Biological ecosystems and Social institutions, and how they interact.

It is an integrative framework, bringing together ecological, economic and social models of change and stability, to account for the complex interactions among both these different areas, and different scale levels.

No system can be understood or managed by focusing on it at a single scale. All systems exist and function at multiple scales of space, time and social organization, and the interactions across scales are fundamentally important in determining the dynamics of the system at any particular focal scale. This interacting set of hierarchically structured scales has been termed a “panarchy” (Gunderson and Holling 2003).

Panarchy shows that a Government that wants to optimize the state will end up with a Decay of this state.

The only thing that helps is not to act (woe wei), follow the cycle, as you can see in the picture below where every step moves between opposites (“tensions, polarities ).

Want to know more: read this blog about Logic and Alchemy.

4. About Paths of Change:

The model of Paths of Change is a Four-fold patterns of Opposites called a Quaternion by Jung.

The model of Paths of Change (PoC) is a Theory of Change discovered by Will McWhinney. In this blog the 4 colors of PoC called a Worldview are used to make a connection to the theory. It is called PoC because every Change is a combination of a Cyclic Combination of Points of View (Worldviews). Wil McWhinney called the Paths Games like the Analytical Game (Sensory/Unity vice/versa). There are 2step Games but also 5 step Games (for instance the Drama Triangle).
There are six 2 step Games. Some of the Games were given alternative names in different articles. For instance Evaluative was called the Game of the Market and the Emergent Game the Game that creates Games a beautiful descripton of the Game of the Trickster. The Influential game was also called the Game of Politics. the Assertive Game was simply called Design. Do you want to learn more look here/

There are old examples of the Games of PoC. For instance Chess, the Tarot and the Dance of Shiva.

The Cube of Space: Metapsychology: Dimensions of Consciousness & the Structure of Human Experience: the Experience of Being Alive: Qualia and Beyond Qualia
This is the Cube of Space. The Cube is a 3D Meta-Psychological Model that contains the same Worldviews as PoC.
This picture shows that the Moebius Ring of Panarchy is a combination of Games that combines Two Cycles that move With- and Against the Clock. With the Clock is called the generative or Producing cycle the other way araound is destructructive or Consuming Cycle.

An Ecology produces and consumes its parts at the same time until the combination moves out of Balance. The Balance is kept by another Cycle in which the Creative and the Social play their roles. This means that Panarchy is a Fourfold (A Quaternion) process.

5. About the Roots of Panarchy: Cultural Theory:

This is another PoC-like Model called Cultural Theory (CT) as you can see by the 4 colors. CT was used to design Panarchy.
De vier fasen van de Panarchy Cyclus voorgesteld als een landschap met een rollende bal
The Four Metaphors of Cultural Theory mapped on a Mathematical Model.

The matrix pictured here, adapted from Michiel Schwarz and Michael Thompson (1990), is one presentation of a typology of worldviews called cultural theory.

It plots acceptance of social controls (on the vertical axis) and levels of social commitment (on the horizontal axis). In the quadrants, the worldviews or rationalities depicted are alternatively described as archetypes, ways of life, social solidarities, and myths or caricatures of nature.

“We postulate that these four ways of life are in conflict in every conceivable domain of social life,” write Michael Thompson and Marco Verwell (2004). “Each of the four ways of life consists of a specific way of structuring social relations and a supporting cast of particular beliefs, values, emotions, perceptions, and interests.”

“In the end, every type of social conflict is about types of organization,” writes anthropologist Mary Douglas (2006). “Why do we settle for four types? Because this model is at once parsimonious and it is comprehensive. A hundred, or a million, types of cultural bias may be out there. But for explanatory value three, four or five types of social environment are enough to generate three, four or five distinct cosmologies.”

“Each rationality will generate its own distinctive engineering aesthetic: its own definition of the good, the beautiful and the socially desirable,” write Schwarz and Thompson (1990). “Our concern, therefore, should not be with which one is right (for that would be to insist that just one rationality had access to ‘the truth’) but rather with which is appropriate to the task at hand.”

Below I present a comparable model of Alan Fiske:

6. About the Relational Model of Alan Fiske:

The Relational Model of Fiske looks a lot like PoC. The interesting part is that Mathematicians (Philosophers) have found a relationship betweem Social Structures and Scales. Scales are Levels of Measurement.

The Relational Model of Alan Fiske.
The Scales, Social Relations and World Views move in a well known cycle of Panarchy. and end just as in the Great Transformation in the state of Maket Pricing also called Capitalism.
Examples of Scales.

7. Using the Fractal Model of Panarchy:

The Cycles of Panarchy are fractal . They move with their own frequency. The scales are connected and Jumps Up (Revolt) and Down (Remember). Revolt looks like a Human Revolution Evolution in Biology and Anti-Fragile (being a state where the system changes and increases its Potential by being able to produce different (re)actions.

Panarchy is controlled by 3 Variables and moves in Time. This means that Panarchy is a 4D-Control feedback system. The variables I have called Potential (Up/Down), Resilience (High/Low) and Connectedness (Communion, High/Low). Resilience looks like a Spring.

Reactions of a Microbial Ecology to a Major Disturbance. The Ecology reacts by (1) Staying the Same (Resistance) , (2) Moves back to its Original Position (Resilience), (3) Performs the same with a different structure (Functional Redundancy and (4) Performs differentely with a different Structure (Anti-Fragile).
Constructal Law is a special law of ThermoDynamics. It proofs that Rotation of Earth results in all kind of Flow Systems that remove the Resistance against their flow.

Flow Systems States and Estuaries:

The Ancient States Egypt and Sumer were based on an ecology mostly situated at an Estuary of of a Big River (Nile, Euphrate, Tigris) that ends in a sea. The States got into big problems when the climate changed and raining stopt and the amount of sweet water went down in combination with the entering of salt water of the sea that killed the crops.

Harbours and other Places of Exchanges of Ideas:

Many old states were situated at an Entrance to the Sea to make Trade and Exchange of Ideas possible. Trade was also facilitated by being at important nodes in internatiobal trade routes that croseed the Desert. The connection points were the point were Ideas, Philosophies and Theories were excanged. The Harbors faciltated important Universities like Alexandria and Venice & Amsterdam.

To be continued

The Window of Vitality shows yhat a system collapses because of too much Change and stagnates (an eventually dies) when there is not enough change. An Ecology becomes Brittle when the Diversity is low. In this case the Ecology is Homogeneous. When there is too much Diversity the Ecology stagnates because there are too much possibilities (Chaotic).

Over Banken en Verzekeraars

DIT DOCUMENT IS Geschreven IN october 2005


1. De financials 2

1.1. Wat is geld? 2

1.2. Banken. 2

1.3. Verzekeraars 3

1.4. Generalisatie van de bankfunctie 4

2. Een typologie van het bank- en verzekeringswezen. 5

2.1. De Handelsbank 5

2.2. De Standaardbank 6

2.3. De Relatiebank 6

2.4. De Consumptiebank 6

2.5. Producenten. 7

2.6. Consumenten. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

3. Integratietendenzen. 8

3.1. Koppelen kwalitatieve en kwantitatieve waarde 8

3.2. Procesmodellen en Standaarden. 9

4. Transactie-Systemen. 10

5. Cultuur 12

5.1. Processors (Operational Excellence) 12

5.2. Handelaars (Product Leadership) 13

5.3. Verkopers (Customer Intimacy) 13

6.  De Producten van de Standaardbank 15

7. Technologie 171. De financials

1.1. Wat is geld?

Geld is een object, waarin de waarde van een ander object kan worden uitgedrukt. In de loop van de geschiedenis heeft geld zich ontwikkeld van een object met reële[1] waarde tot een object met een afgesproken (door een institutie) of onderhandelde waarde (door de markt).

Geld is naast een middel om een waarde uit te drukken, ook potentieele actie.

Er zijn vele vormen van geld. Voorbeelden zijn: munten, waardepapieren (letters of credit), aandelen, obligaties, grondstoffen, energie, vervuiling, netwerkcapaciteit. Eigenlijk kan alles dat algemeen wordt gebruikt voor het uitvoeren van betalingen en het vastleggen van schulden als geld worden aangewend[2].

1.2. Banken

Een bank is een bedrijf dat waarde toevoegt door het direct of op termijn aankopen, verkopen en transformeren van geld (lenen, sparen, wisselen). Om deze activiteiten te kunnen uitvoeren houden banken zich bezig met het administreren van de verplichtingen (rekening), het bewaren van waarden (depot (custodian)) en het transporteren (betalingsverkeer, clearing & settlement) van deze waarden. Opslag en transport vinden tegenwoordig meestal virtueel (via een aanpassing van een administratie) plaats. De onderliggende waarden worden ergens in een centraal depot opgeslagen. Het is in vele gevallen niet meer noodzakelijk dat de geadministreerde waarden ook daadwerkelijk in het depot aanwezig zijn[3]. Tegenover een geadministreerd saldo op een rekening staan geen echte bankbiljetten (of goudstaven) meer.

Banken adviseren (beleggen, vermogensbeheer) over en verzorgen (emissies) tegen betaling het plaatsen van geld (obligaties, aandelen) op een handelsplaats (beurs, geldmarkt, kapitaalmarkt). Daarnaast verzorgen zij de aankoop en verkoop van “geld” op deze handelsplaats. Deze activiteiten worden ook voor eigen rekening gedaan (arbitrage, dealing). Aankoop- en verkoop zijn noodzakelijk om de positie (het risico) van de bank in de verschillende geldsoorten op de korte en de lange termijn in balans te brengen. Verschillende vormen van geld kunnen worden gecombineerd in een portfolio (fonds).

Er wordt onderzoek gedaan en onderzoek verkocht op macro- en micro-economisch gebied.

Als laatste adviseren banken op het gebied van het aankopen en verkopen van bedrijven (mergers & aquistions). Bedrijven worden hiertoe gemodelleerd en gewaardeerd.

1.3. Verzekeraars

Eenverzekeringsmaatschappij is een bedrijf dat een uitkering (meestal in geld) doet voor het verlies dat wordt geleden (een claim) als een kwantificeerbaar risico (een als negatief ervaren actie) zich voordoet[4].

Om de uitkering te kunnen financieren betaalt de klant een premie. De premie wordt berekend door onderzoek te doen naar het ontstaan van de risico’s. Op basis van deze risico-analyse wordt statistisch onderzoek gedaan. Hierbij wordt gebruik gemaakt van de wet van de grote aantallen. Deze wet geeft aan dat onder bepaalde condities de kansverdeling zich toont als de normaalverdeling. Risico’s die betrekking hebben op een zeer kleine populatie (uniekheid) of een klein of extreem hoog verlies verzoorzaken (calamiteit) kunnen niet worden verzekerd. 

Een verzekeringmaatschappij maakt winst als de verwachte kansverdeling correct is afgeschat (underwriter profit). Daarnaast kan ze winst maken door de premies van haar klanten te beleggen (investment profit). In dit laatste opzicht toont de verzekeraar zich als een bank.

Om de kans op een risico te verminderen moeten verzekeraars eisen  stellen aan het gedrag van de verzekerde en de toestand van het verzekerde object.Op basis van deze eisen kunnen verzekerden zelfs worden uitgesloten.Om klanten te verkrijgen en te behouden worden deze eisen vaak sterk aangepast wat een negatieve invloed heeft op het underwriter profit.

De belangrijkste indeling in de verzekeringsmarkt is de verdeling tussen lange termijn risico (levensverzekering, pensioen) en korte termijn risico.

Een tweede indeling heeft betrekking op het eigendom van de verzekeraar (en zijn verplichtingen). Mogelijkheden hier zijn: aandeelhouders, een groep van gelijksoortige risicodragers (coöperatief, mutual), een persoon of rechtspersoon (eigen risico, captive) en de staat. Een bijzonder categorie zijn de ziektekostenverzekeraars. Op dit gebied ziet men bijna in ieder land een combinatie van staatseigendom (premie via de belasting), commercieel eigendom en persoonlijk gedragen risico’s.

Als laatste zijn er bedrijven die zich bezighouden met het kopen en verkopen van een gespecialiseerd risico’s (reinsurance).

De kosten van een verzekeraar zitten vooral in massale administratieve processen Het gaat dan om het registreren van contracten en het afwikkelen van claims.

Het claimproces is bij veel verzekeraars slecht georganiseerd. Men maakt veel fouten, voert slechte assesments uit, handel klachten slecht af (gepaard gaande met claims) en krijgt geen grip op fraude. Daarnaast is er vaak nog een hoge overhead. Slechte en trage afwerking van claims verlaagt de klanttevredenheid. Er is (net als in andere markten) een sterke prijsdruk en steeds lagere klantloyaliteit.

De regelerende organen stellen steeds hogere eisen aan compliance.

Een verzekeraar is deels een bank. Binnen het bankwezen moeten vele soorten risico’s worden ingedekt en daardoor in kaart worden gebracht. Het aanvragen van een krediet heeft erg veel weg van het afhandelen van een claim in het verzekeringbedrijf. Als laatste worden producten van banken en verzekeraars steeds meer gecombineerd (verzekerd beleggen). Het is dan ook niet zo vreemd dat het combineren van een bank- en een verzekeringsbedrijf veel voordeel kan opleveren. In de rest van deze notitie worden beide bedrijfstakken als een geintegreerde functie behandeld en voorzien van de term bank.

1.4. Generalisatie van de bankfunctie

Door de toenemende virtualisatie en standaardisatie in eenheden ontstaan er steeds weer nieuwe geldobjecten (bv. loyaltie-punten, eenheden van werk, energie, informatiedragers, tikken). Deze geldobjecten kunnen middels “koersen” direct of op termijn in elkaar worden omgezet. De nieuwe geldobjecten hebben betrekking op steeds weer nieuwe manieren om uiteindelijk actie te ondernemen. Aangezien banken en verzekeraars in feite de handelaars zijn in positieve en negatieve potenties, ontstaan er bankfuncties (iha de tradersfunctie) in totaal andere sectoren dan het bankwezen zelf. Voorbeelden zijn de energiesector en de telecommunicatie.

Naast het onstaan van nieuwe functies worden de niet-bancaire functies (zoals verkoop en transport) steeds meer overgenomen door de specialisten op dit gebied (bv retail, telecommunicatie). Al met al is het duidelijk dat er zich op termijn een grote herordening zal gaan plaatsvinden waarbij het in de lijn der verwachting ligt dat de enige functie die zal overblijven de trader (handelsbank) is.

2. Een typologie van het bank- en verzekeringsweze

Bovenstaand model is een toepassing van Paths of Change (PoC). Poc gaat over een Praxis.

Tot aan het begin van vorige eeuw heeft het bankwezen zich vooral geconcentreerd op vermogende bedrijven en de vermogende burger (i.h.a. ondernemers)[5]. De banken waren handelsbanken.

Rond 1900 kwamen drie nieuwe bankvormen naar voren die zich gingen richten op de minder draagkrachtige (Giro & Postspaarbank, de Standaardbank), het collectief (Raiffeisen, de Relatiebank) en het verstrekken van consumptief krediet  (Pandjesbaas, Bank van Lening, de Consumptiebank). Deze laatste functie wordt nu vrijwel overal uitgeoefend door de Retail (Kopen op afbetaling).

2.1. De Handelsbank

De handelsbank voorziet ondernemers[6] of ondernemende klanten van een (financiële) visie. Deze visie wordt verkregen door onderzoek door hoog opgeleide specialisten (Kenniswerkers). De invulling van de dienst is per klant anders (maatwerk) en vereist kennis, ervaring en vooral creativiteit van de specialist.

De standaardisatie van het dienstenpakket in de handelsbank is continue gaande. Zodra een dienst gestandaardiseerd wordt schuift ze van de handelsbank naar de standaardbank. In dit opzicht is de handelsbank de innovator van de standaardbank[7].

Makelaars nemen een deel van de activiteiten van de handelsbank over. Ze geven advies (een visie) en verdienen aan provisie. Ze hebben een goed inzicht in het marktaanbod. Makelaars bieden producten aan van meerdere banken. Er zijn inmiddels geautomatiseerde makelaars die standaardproducten aanbieden via het Internet (bv Independer).

2.2. De Standaardbank

De Standaardbank biedt goedkope gestandaardiseerde producten aan die in grootschalige geautomatiseerde processen worden verwerkt. Het gaat hier om het samen met de klant invullen door een laag geschoolde medewerker in een kantoor van een standaard model en het uitvoeren van een standaard protocol. In toenemende mate wordt het invullen van deze modellen aan de klant overgelaten (Internet Banking)[8].

2.3. De Relatiebank

In ongeveer dezelfde tijd dat de Giro werd opgericht ontstond ook de Raiffeisen-bank (nu de RABO). Het idee achter deze bank is de coöperatie, het delen van een belang. Een netwerk vanklanten gaat met elkaar en een bankrelatie aan. Het klantencollectief benut kansen (bijv. bundelen van transacties, centrale inkoop en verkoop)  en/of  deelt gezamenlijk een risico (bijv. verzekering)[9]. In een coöperatie kennen de klanten elkaar. Vaak houden ze zich met een vergelijkbare activiteit bezig (bijv. Boeren, Medisch specialisten). Het kwam en komt vaak voor dat branchorganisaties collectieve verzekeringen (afdekken specifiek risico) en bankfuncties regelen op opkopen. Recent is dit weer te zien geweest bij de ziektekostenverzekeringen.

In de loop der tijd zijn de coöperatieve banken (en verzekeringsmaatschappijen) door schaalvergroting en standaardisatie hun coöperatieve karakter vrijwel kwijt geraakt. Ze tonen zich naar de buitenwereld als een standaardbank.

2.4. De Consumptiebank

Door het ontbreken van het persoonlijke contact tussen zowel de bank als haar klanten is het erg moeilijk om directe behoefte van de klant te achterhalen. Door de hoge mate van standaardisatie en de inflexibiliteit van de infrastructuur is het ook steeds moeilijker om maatwerk aan te bieden. De klant is bij de standaardbank getransformeerd van een mens in een concept (een model). De relatie tussen bank en klant wordt bestuurd door geautomatiseerde systemen (CRM). De communicatie met de bank vindt plaats via onpersoonlijke call-centres.

De verkoopactiviteiten worden steeds meer overgenomen door bedrijven die een specialisatie hebben in het snel kunnen inspelen op de wisselende klantvraag en veel aandacht geven aan het optimaliseren van het klantcontact (Retailer). De retailers verdienen veel geld met het verstrekken van goederen op basis van afbetaling. Ze hebben zich gespecialiseerd in het stimuleren van impulsgedrag.

2.5. Producenten

Fysieke goederen worden steeds meer aangeboden met een uitgebreid financieel dienstenpakket (financiering, verzekering en service). De restwaarde van de goederen is bij de verkoop al ingecalculeerd. Een groot aantal producenten van fysieke producten (bijv. auto’s) maakt tegenwoordig hun marge niet meer op het product maar op de omringende bank- en verzekeringsproducten.

3. Integratietendenzen

De bankfunctie schuift langzaam van het bankwezen naar de producent, de tussenpersoon (makelaar, retail) en uiteindelijk naar de consument zelf (keten-omkering). Hierdoor wordt het mogelijk en noodzakelijk om totaal andere koppelingen van informatiesystemen te maken. De enige bankfunctie die zijn unieke waarde zal blijven behouden is de handelsbank (dealing).

3.1. Koppelen kwalitatieve en kwantitatieve waarde

De bank verwerkt tot op heden alleen de kwantitatieve waarde. De connectie tussen het kwantitatieve object en het kwalitatieve object (het wat) wordt bij het betaalproces verbroken. Het eerste deel (de transactiegegevens) worden in de bankadministratie vastgelegd. De rest van de gegevens zijn verdeeld over een groot aantal andere administraties. De connectie tussen de vele proces- en informatieonderdelen is moeilijk te reconstrueren.

Het koppelen van de productie, de verkoop, het gebruik en het betalen via één procesmodel (een waardeketen) en het combineren van de gegevens die in de processen een rol spelen in één of meerdere te koppelen dataobjecten zou veel werk besparen bij alle partijen. Daarnaast geeft het de producenten, retailers en hun klanten een veel beter inzicht in hun eigen functioneren (bijv. Marketing, R&D en levensloop-management)[10]

Het is niet waarschijnlijk dat het bankwezen het initiatief zal nemen om een dergelijke

infrastructuur te gaan ontwikkelen. De innovatiebehoefte is niet zo groot. Men is druk bezig om de oude structuren op te ruimen en de fuseren. Het is zeer waarschijnlijk dat producenten en retailers (en klanten) behoefte gaan krijgen aan een integraal overzicht van de waardeketen.

Het koppelen van het dienstenpakket van retailers en makelaars aan financiële diensten en producten is in volle gang. Er ontstaan op deze manier volledig nieuwe producten en distributiekanalen van de bank. Een aantal retailers en producenten zijn zelf een bank begonnen (bv Staal Bankiers/Vendex, GE Capital).

3.2. Procesmodellen en Standaarden

De processen binnen het bankwezen leiden via soms ingewikkelde wegen tot een financiële transactie. Sommige transacties vinden direct plaats (kopen). De “uitgestelde” transacties worden bestuurd door een procesmodel dat wordt vastgelegd in een contract (bijv. een hypotheek). Het contract beschrijft welke transacties en verplichtingen op welk tijdstip door welke partijen dienen te worden uitgevoerd[11]. Het contract bevat juridische regels die de navolging van het contract waarborgen.

De mogelijkheden om te koppelen zijn sterk afhankelijk van (XML-)standaarden. Zowel op het gebied van het bedrijfsleven als het bankwezen zijn deze standaarden nog sterk in ontwikkeling. Aangezien financiële transacties een gevolg zijn van andere transacties moet het mogelijk zijn om functies te ontwikkelen die op basis van standaardberichten die ontstaan in een commercieel proces financiële berichten te genereren.

Het gebruik van procesmodellen en procesmanagers (configurators) om bankdiensten te beschrijven en te executeren staat nog in de kinderschoenen.

Een groot aantal diensten en producten in het bankwezen zijn op het niveau bank gestandaardiseerd. Sommige diensten en producten zijn nationaal of internationaal gestandaardiseerd.

4. Transactie-Systemen

Een transactiesysteem effectueert en administreert de overdracht (de ruil) van een  waarde tussen één of meerdere actoren.

Er zijn vele soorten transactiesystemen en vele leveranciers bieden het gebruik van transactiesystemen aan. In de Europese markt zijn er nu ongeveer 80 leveranciers en de markt staat op het punt van een enorme consolidatie. De meeste transactiesystemen zijn sterk verouderd en zijn aan renovatie of nieuwbouw toe[12].

Naast bankspecifieke transactiesystem zijn er ook in andere branches (bijv. de telecommunicatieindustrie, de energiesector) transactiesystemen ontwikkeld (bijv. billingsystems). Deze systemen zullen op de lange termijn moeten gaan integreren met de banksystemen.

De volgende transactiesystemen zijn in gebruik bij banken:

  • Interne Transactie-Systemen (de boekhouding)

Deze systemen zijn voortgekomen uit de boekhouding en daardoor meestal erg oud en complex. De interne transactiesystemen bevatten de verplichting die de bank heeft naar zijn klanten en andere banken (Nostro/Loro). De interpretatie van de huidige en vooral de toekomstige staat (de positie) van de boekhouding is alleen mogelijk als gerelateerde gegevens van de procesmodellen (uit de contract-administratie) worden meegenomen. Zeer complexe procesmodellen (bv opties) leveren enorme problemen op bij de waardering van de positie. Alle banken streven naar een real-time boekhouding en een real-time inzicht in hun positie. De meeste banken hebben meerdere boekhoudingen en positie-administraties die regelmatig moeten worden geconsolideerd. In toenemende mate worden delen van infrastructuren (en dus ook van de transactie-systemen) door meerdere banken (shared backoffices) gedeeld.

  • Nationale Transactie-systemen

De transactie tussen de banken worden op nationaal niveau via een centrale bank en een centrale router (bv De Nederlandse Bank & Interpay) onderling verrekend en de posities tussen de banken worden centraal geadministreerd, bewaakt en bestuurd. Door het samenvoegen van geografische eenheden (bijv. de EEG) verandert de rol van deze interbancaire instituties sterk.

  • Inter-Bancaire Transactie-systemen

Het interbancaire betalingsverkeer (loro/nostrorekeningen) wordt geregeld door SWIFT.

  • Commercieële Transactie-systemen

Er zijn vele commerciële transactiesystemen in omloop. Vooral op het niveau van het Internet-betalingsverkeer zijn er honderden mogelijkheden. De grote leveranciers zijn de kaartleveranciers (Mastercard, Visa e.d).  Uiteindelijk worden de transacties weer via de transactiesystemen van de bank verwerkt. De kaartleveranciers zijn eigenlijk moderne consumptieve bankiers en verzekeraars. Zij verdienen met name aan krediet. Daarnaast verkrijgen ze opbrengsten van de transacties die door ondernemers worden uitgevoerd.

De betaalsystemen van de meeste banken zijn meer dan 20 jaar oud. De transacties worden binnen de bank vaak via batchsystemen overgeheveld van het ene systeem naar het ander systeem.

Het gevolg van dit alles is dat men geen goed zicht heeft op de op de staat van de interne stromen (de posities). De totale verwerking van een transactie vindt zeker niet in real-time plaatsvindt. Om vertragingen te voorkomen worden er bypasses gebruikt die naderhand weer moeten worden gecoördineerd.

Een groot deel van de banksystemen zijn ontwikkeld om de defecten van andere systemen te compenseren.

Het aanpassen van deze architectuur is vrijwel onmogelijk omdat men de impact van allerlei wijzingen niet goed kan voorspellen. Daarom wordt het aanpassen van de kernarchitectuur eindeloos uitgesteld of wordt er weer een nieuw systeem gemaakt om aan de nieuwe wensen en eisen te voldoen. Ondertussen nemen de betaalstromen in volume en complexiteit toe.

Sommige innovaties (bijv het afhandelen van micro-payments) vinden in het geheel niet plaats.

De EG heeft besloten dat er een Europees betaalsysteem moet gaan komen (SEPA). De invoering van dit systeem zal door de enorme complexiteit van de huidige banksystemen (legacy) enorm veel geld gaan kosten.

De verwachting is dat een groot aantal (in het bijzonder kleine banken) dit proces niet zullen gaan overleven en hun infrastructuren zullen gaan outsourcen naar gezamenlijke verwerkingseenheden.

Net als in de VS zullen hierdoor banken ontstaan die alleen nog maar een eigen front-end hebben aan de achterkant gestandaardiseerd zullen zijn.

5. Cultuur

In dit hoofdstuk wordt aandacht gegeven aan het aspect bedrijfscultuur.

Bovenstaand het Model van Tracey & Wiersema afgebeeld als een toepassing van PoC. 

PoC gekoppeld aan Stromingen

5.1. Processors (Operational Excellence)

Processors streven vooral naar efficiency, zekerheid en winstoptimalisatie (Operational Excellence).·.Het streven naar maximale zekerheid resulteert in hiërarchische structuren waarin de bevoegdheden zijn vastgelegd. Klanten die niet passen in het (geautomatiseerde ) autorisatiemodel worden automatisch verwezen systemen waarin exception-handling  plaatsvindt. Hier vinden menselijke interacties plaats (call-centre, video-conferencing). Deze intercties worden bestuurd door scripts. Uiteindelijk blijven er situaties over die een echte expert noodzaken. Deze maken geen deel uit van de processor-functie (te duur, onbestuurbaar).

Het streven naar Operational Excellence geeft een enorme focus op het optimaliseren van de productiefaciliteiten. Deze faciliteiten worden geoutsourced of gecombineerd met de productiecentra van andere banken (shared service centers). De meest succesvolle implementatie van Operational Excellence in het bankwezen is de Postbank (ING Direct).

Een Operational Excellence cultuur heeft de volgende kenmerken:

  • Depends upon centralized functions, policies, and procedures operating within a strong level of horizontal integration and commitment.
  • Depends upon company vs unit or department KPIs and ancillary reward systems.
  • Requires uniform and consistent procedures, policies, and alignment across all administrative units of the organization with a clear distinction of internal customers and suppliers.
  • More than any other strategic approach, relies on a strong Daily Management system; including the reliance on delegated individual responsibilities and accountabilities for the successful implementation of the approach.
  • Duidelijk zal zijn dat hier logistiek gerichte producten (bv. Process-Management) zullen aanslaan. Ze moeten op hoog niveau in de organisatie worden verkocht. Het verkoopproces is zeer formeel ingericht (aanbestedingen, centrale inkoop).

5.2. Handelaars (Product Leadership)

De kenmerken van Product Leadership (de Handelsbank) zijn:

  • Decentralized authority /functions
  • Ad hoc, loosely knit, changing continuously
  • Strong talent recruiting at core Levels

De cultuur is gericht op het individu, op individualisme en op snel handelen en besluiten. De specialisten kopen, maken en gebruiken eigen hulpmiddelen en hebben een eigen aanpak. Hierdoor is erg moeilijk is om tot integratie te komen. De administratie (de back-office) heeft steeds grote problemen om de innovatie in de front-office te volgen.

Het gaat hier om snelle en flexibele productontwikkeling, het delen van kennis en ervaring en het continue inzicht hebben in nieuwe ontwikkelingen (patroonherkenning, trends). De activiteiten worden uitgevoerd in de vorm van projecten.

Om te voorkomen dat de snel handelende specialisten geen desastreuze fouten maken of frauderen is het management al vele jaren bezig met de introductie van Portfolio-Management en Risk-management. De eigenzinnigheid en de enorme ondoorzichtigheid belemmeren de invoering van dergelijke besturingssystemen (zie bijv de ramp bij Barings).

Er is behoefte aan allerlei hulpmiddelen op het gebied van Kennis-Management (Delen Best Practises, data-feeds, Collorative Learning, Video-Conferencing, Forums, Search-Engines, Content-Management).

Ook hier spreekt de sterk op het individu en snelheid gerichte cultuur een grote rol. Men deelt niet graag zijn kennis en het delen moet simpel en snel plaats kunnen vinden.

Verkoop van producten vindt hier plaats op individueel niveau.

5.3. Verkopers (Customer Intimacy)

De kenmerken van Customer Intimacy  zijn

  • The closer the individual is to the customer, the more empowered they are
  • High skills at the customer contact points
  • Entrepreneurial client teams
  • Braintrust lives In the field, not in the plants or at corporate

De Cooperatieve relatiebank bestaat bijna niet meer. De activiteiten van de Relatiebank zijn overgenomen door makelaars en retailers. In tegenstelling tot de Relatiebank hebben de retailers geen oog meer voor het belang van de klant. Ze willen de klant aanzetten tot impuls-gedrag. Er wordt daartoe vooral kennis vergaard over de relatie tussen koopgedrag en klantprofiel.

6.  De Producten van de Standaardbank

In dit hoofdstuk worden de producten van de standaardbank en hun onderlinge relaties in kaart gebracht.

Een product wordt waargenomen door de zintuigen van de klant en roept emoties op. De klant moet het product kunnen en willen gebruiken.

  • Waarnemen

De werking van het product wordt door de klant waargenomen. Producten worden steeds meer ingepakt waardoor de klant een klein deel van de werking ziet. De meeste klanten hebben geen kennis meer van de werking van een product en hebben ook geen interesse in de werking.

Het meest  belangrijk zintuig bij de waarneming is het oog. Dit leidt tot veel aandacht voor de vorm en andere uitingen (bv kleur, patroon) van het product.  Als producten op elkaar lijken (b.v. benzine), onzichtbaar zijn (z.g. utilities) of geen vorm of kleur kunnen aannemen (b.v. software, bankdiensten) speelt deze factor geen of een beperkte rol in de overweging van de klant om een product te kopen en te gebruiken. 

De prijs (dat wat men betaald) van een product is in tegenstelling tot de werking een waarneembare eigenschap van ieder product. Bij producten die op elkaar gaan lijken (commodities)  vergelijkt de klant uiteindelijk alleen nog maar de prijs. Concurrentie op prijs versterkt de standaardisering van een product. Dit fenomeen is sterk zichtbaar in het bankwezen.

Bankproducten hebben twee prijzen n.l. de verkoopprijs (bv het rentepercentage) en de werkelijke prijs (bv hoeveel rente wordt er uiteindelijk betaald voor een hypotheek). Klanten hebben geen goed zicht op deze laatste prijs vooral als er meerdere bankvormen worden gecombineerd (bv lening met belegging, lening met verzekering). Banken bieden deze combinaties in toenemende mate aan. Deze combinatieproducten hebben zowel voor de klant als voor de bank een hoog risicoprofiel en vergen een uiterst complex verwerkingsproces. Veel banken zijn door hun geisoleerde systemen niet instaat om deze producten binnen een redelijke tijdshorizon te verwerken. Veel verzekeringsmaatschappijen hebben enorme achterstanden in de verwerking en kunnen de processen niet meer adequaat besturen. Men is vaak het overzicht over de eigen positie kwijt.

  • Voelen

Emoties spelen een belangrijke rol bij de koop van een product en bij het gebruik van een product. In het laatste geval gaat het onder meer om gemak (easy-to-use) en de betrouwbaarheid van het proces en de producent. Gemak en betrouwbaarheid zijn de belangrijkste redenen waarom een klant een bankproduct aanschaft. De werking van een bankproduct moet zich (net als een utility) op de achtergrond onzichtbaar afspelen. Vertrouwen (trust) is de basis van een langdurige relatie tussen klant en bank.

Om de drempel tot de aanschaf van een product te verlagen worden steeds meer producten geprijsd op basis van het gebruik (lease, transaction based pricing). Hierdoor wordt de emotionele beleving van het betalen verzacht. Het aantal transacties tussen leverancier en klant (en daarmee de infrastructurele kosten) worden hierdoor sterk verhoogd.

Het falen van en de soms lage voorspelbaarheid van de werking van een product verlaagt het vertrouwen in de leverancier. De klant bouwt ervaring op over de werking van het product en de omgang met de leverancier. Hij deelt deze ervaring met zijn omgeving. Met name negatieve ervaringsfeiten (expectation-failures) verspreiden zich (middels verhalen) snel en bepalen op den duur een groot deel van het image van de producent. 

De hoeveelheid fouten die in de bankprocessen worden gemaakt is nog steeds erg hoog. Dit komt door de grote hoeveelheid onnodige en onbetrouwbare koppelingen tussen mensen en systemen. De faalkans van de bankproducten is de belangrijkste reden waarom het vertrouwen in het bankwezen sterk aan het afnemen is.

  • Kunnen 

Klanten kopen een product omdat ze een positieve verwachting (hoop) hebben over de werking van het product. Om de angst voor het falen van de werking van een product te verminderen worden verzekeringen verkocht en garanties over de werking (bv service-levels)afgegeven. Tot op heden is het bankwezen door de lage betrouwbaarheid van haar processen en geringe voorspelbaarheid van de financieele markt nog niet overgegaan tot het afgeven van garanties op haar productaanbod. Er worden wel producten verkocht die een suggestie van garanties geven (bv verzekerd beleggen). Het risico ligt tot op heden voor het allergrootste deel bij de klant. Inmiddels ligt er vanuit de maatschappij en de overheid een grote druk op het bankwezen om de zorgplicht ten opzichte van haar klanten te vergroten. 

  • Willen

Klanten hebben een aantal levensdoelen. In het algemeen worden deze levensdoelen geprojecteerd op een model van de levensloop. De standaardbank gebruikt een standaardmodel ten aanzien van de levensloop (opvoeden (ouder/kind), leren (puber), werken (volwassen), genieten (pensioen), verzorging (ouderdom). Dit model is zichtbaar in alle bankproducten (bv pensioenen bouwt men op tijdens de werkfase) en wordt gebruikt om de balans tussen kunnen (sparen) en willen (lenen) in evenwicht te houden. Het gehanteerde levensloopmodel is door vele oorzaken sterk aan het veranderen. De levensloop is zich sterk aan het verlengen is net als de kapitaalmarkt steeds meer volatile aan het worden. De grens tussen leren en werken is aan het  verdwijnen (levenslang leren). Daarnaast willen mensen het genieten niet meer uitstellen tot het pensioen waardoor er veel wordt geleend.

  • Het evenwicht tussen willen en kunnen

Het evenwicht tussen willen (lenen, speculeren) en kunnen (sparen, verzekeren) is sterk afhankelijk van het economisch climaat. Bij een opgaande economie (een positieve toekomst verwachting)  wordt er meer risico genomen (meer willen). 

7. Technologie

Banken hebben geen centrale ICT R&D-functie. Er wordt vrijwel geen onderzoek gedaan. Het heeft daarom geen zin om zich als onderzoeker aan te bieden. Banken hebben een hekel aan wetenschappers. Men vindt ze te theoretisch.

De grote banken (AAB, ING, RABO, Fortys) beschikken over zeer uitgebreide staven en over veel geld. Ze maken gebruik van de meest geavanceerde technologie en kunnen iedere expert aantrekken die ze maar willen. Kleine banken hebben geen uitgebreide staven.

De banken met een product-leadership profiel (de handelsbanken) zijn het meest gericht op innovatie. Deze innovatie vindt nu nog plaats richting het grootbedrijf. Het MKB (en specifieke beroepsgroepen) komt steeds meer in schijnwerpers te staan. Het ontwikkelen van op dit gebied (innovatie MKB + financiering innovatie) zou wel eens de meest interessante aanvalsroute kunnen zijn.

De virtuele coöperatie (de Relatiebank) zal op de lange termijn een enorm grote rol gaan spelen. Ze is op vele gebieden al zichtbaar (bv de gezondheidszorg). Hoewel hier geen directe sponsor voor is te vinden (ze is bedreigend voor het bedrijfsleven) is het aan te bevelen om hier een researchspeerpunt van te maken.

Het Internet, de sterk standaardisatie van berichten (gebaseerd XML) maar vooral de peer-too-peer-technologie (zie Kazaa) maken het mogelijk om een compleet nieuwe invulling te gaan geven aan de cooperatie. In essentie heeft de virtuele cooperatie  de toekomst.

Het is waarschijnlijk dat een ondersteunende technologie (bijv. een betaal-Kazaa) de virtuele cooperaties in beweging zal zetten. Als deze beweging in gang wordt gezet zal ze het huidige banksysteem en haar instituties (bv de belastingdienst) in grote problemen komen.

In de islamitische landen zijn dergelijke systemen reeds eeuwenlang in gebruik (het hawala-systeem).  De transfer vindt plaats via duizenden (meestal een persoon of een klein bedrijf) knooppunten die gebonden zijn aan een ere-code.  Als ze deze code niet naleven worden ze onmiddellijk uit het netwerk gezet.

[1] Reëel is eigenlijk een foute term. Er wordt bedoeld een door de grote meerderheid van de gebruikers geaccepteerde waarde.

[2] It is almost impossible to define money in terms of its physical form or properties since these are so diverse. Therefore any definition must be based on its functions. These functions are: Common measure of value, Medium of exchange, Means of payment, Standard for deferred payments, Store of value,, Liquid asset, Framework of the market allocative system (prices), A causative factor in the economy, Controller of the economy. The best definition is of money is: Money is anything that is widely used for making payments and accounting for debts and credits.

[3] Het gevolg is dat banken zelf geld kunnen scheppen door meer uit te geven dan ze in werkelijkheid beschikken. Men moet zich hierbij wel aan regels houden maar deze regels zijn moeilijk te controleren.

[4] Insurance is a form of riskmanagement pimarily used to hedge against the rik of potential fiancial loss. Insurance is defined as the equitable transfer of the risk of a potential loss, from one entity to another, in exchange for a premium and duty of care.

[5] De AMRO hield zich bezig met het ondersteunen van de handel in de havens (Amsterdam, Rotterdam). De ABN kwam voort uit de Nederlandse Handelsmaatschappij en de Twentse Bank. De eerste ondersteunde de internationale handel. De tweede de handel in de textiel-industrie in Twente. De NMB is door de overheid opgericht om de middenstand te ondersteunen. Ze is opgegaan in de ING.

[6] Er is nog steeds een scheiding in banken tussen het MKB en het z.g. Grootbedrijf.

[7] Op basis van deze theorie is het voorspelbaar dat er in de toekomst functionaliteit voor klanten beschikbaar komt die veel weg heeft van een dealingroom. Een dealingroom is een simulator gekoppeld aan data-feeds. Dit betekent dat klanten in de toekomst zullen werken met commercieele game-environments. 

[8] Op dit moment gebruiken bijna 4.7 miljoen klanten in Nederland Internet Banking toepassingen.

[9] Dit model is het model dat de islamitische banken nog steeds hanteren.

[10]  Banks could do their cross-selling as part of the “portfolio” approach to help individuals and households better manage their cash-flows in the short & long term. The wealth of transactional and customer information would allow banks to model lending and savings scenarios and let clients allocate credit among a variety of products, either automatically, with self-service tools or in the bank itself (with a banker’s assistance/advice)

Banks could use transactional, demographic and third-party data to develop and sell various informational products and services, leveraging multiple one- and two-way channels such as billing statements, telephones (both operator and Voice Response Unit), ATMs and the Internet. They could use those channels to do surveys, tests and research that would enhance the value of their information for merchants and product companies. Retailers and consumer goods manufacturers, for example, would be interested in an analysis of consumer shopping data and behavior,

[11] Een voorbeeld van een zeer complex procesmodel is de z.g. Bill of Lading (Documentair Krediet).

[12] Banks badly need to modernize their ageing payment systems, which channel millions of transactions from shops and cash point machines to card providers. Like many legacy systems in the banking industry, this core infrastructure is more than 20 years old and is expensive to support. With payment volumes expected to rise, banks will have to update their technology to keep up.

Scan Kennistechnologie

Imagination is …… Reason in her most exalted mood.Wordsworth, The Prelude, bk. XIV, line 192.

1       Algemeen.

1.1       Achtergrond en vraagstelling.

In 1996 is in opdracht van de heer Hans Boom (Ministerie van Onderwijs) een Scan uitgevoerd naar de staat van de Kennistechnologie en de bruikbaarheid van deze technologie voor het Nederlandse Onderwijs.

Kennis is volgens Spek (1997), datgene wat mensen in staat stelt om betekenis toe te kennen aan gegevens om zodoende informatie te genereren. Het is het geheel van inzichten, ervaringen en procedures die voor juist en waar worden gehouden en die daarom richting geven aan het denken, handelen en communiceren van mensen.

Men gaat uit van de “formule” Kennis = Gegevens x Ervaring x Vaardigheden x Attitude.

Gegevens zijn van de mens “ontkoppelde” kennis en daarmee “eenvoudig” door te geven. Ervaring en vaardigheid worden verkregen door “te doen”. Ze worden overgedragen door “voor te doen”. Attitude is een onderdeel van de persoonlijkheid en daardoor een gegeven. De laatste drie factoren worden vaak aangeduid met de term “impliciete” kennis. 

Kennis is het vermogen om binnen grenzen (het kennisdomein) voorspelbaar te kunnen reageren op onverwachte situaties.

Kennistechnologie is de verzameling van methoden, technieken en hulpmiddelen om kennis te manipuleren. Het gaat dan om o.m. ontwikkelen (maken, verwijderen), bewaren, analyseren, coderen,  distribueren, ontsluiten, toegankelijk maken en combineren.

Het rapport brengt de ontwikkelingen op het gebied van de Kennistechnologie in kaart. Dit alles leidt tot een schets van de toekomstige leeromgeving. Na een analyse van markt wordt een strategie gepresenteerd. Als laatste worden vervolgacties geschetst.

1.2       Gebruikte aanpak.

De kennis over kennistechnologie is door de schrijver in vele jaren in de praktijk (vooral bij de ABN AMRO) vergaard.

Het laatste jaar is door een aantal opdrachtgevers (Cap Gemini, Windesheim, Belastingsdienst) gevraagd om een strategie en/of een architectuur te ontwikkelen voor verschillende onderwijsomgevingen. Dit document bevat een neerslag van de praktijk en deze projecten. Geprobeerd is om een model te vinden, waarin de meeste kennis kan worden ondergebracht. Daarna wordt het model gevuld.  Van veel kennis is het niet meer duidelijk waar ze vandaan is gekomen. Indien het mogelijk was is een verwijzing naar een boek of publicatie opgenomen. Het document is niet volledig. Het gebied dat wordt bestreken is daarvoor te groot. De eigen expertise en intuïtie zijn als criterium gebruikt bij de selectie van onderwerpen en meningen. Gezien deze expertise is er een focus op ontwikkelingen in de dienstverlening (80% van het bedrijfsleven in Nederland) en niet in de industrie.

2        Managements-samenvatting en Leeswijzer.

2.1       Samenvatting.

Volgens Nonaka (1995) is er in de wereld een continue transformatie gaande tussen impliciete (“tacit“) kennis en expliciete kennis. De expliciete kennis (en deels de impliciete) accumuleert in een kennis-infrastructuur.

In het algemeen is ze vastgelegd in documenten (bv. boeken). De impliciete kennis verdwijnt als de mens verdwijnt, die de kennis bij zich draagt (door vertrek of overlijden). Ze wordt soms over generaties heen onderhouden door verhalen te vertellen. De mensen die dat doen zijn verbonden door een idee. We praten dan over de familie, het gilde, het bedrijf of de cultuur.

De (kennis-)infrastructuur blijft in de tijd voor een deel in stand. Delen verdwijnen en delen zijn niet meer te interpreteren, omdat we de code en de context kwijt zijn. Op dit ogenblik vindt de transformatie door de invloed van de techniek steeds sneller plaats. Er ontstaan steeds nieuwe manieren om gegevens op te slaan. Gegevens veranderen steeds sneller van waarde. De oude waarden worden vaak niet bewaard, zodat een historisch inzicht ontbreekt. De hoeveelheid en de diversiteit van de gegevens neemt snel toe.

In een grote onderneming zit de kennis vooral in de medewerkers. De in- en uitstroom van deze medewerkers had een voorspelbaar patroon. Men ging uit van een levenslange loopbaan bij èèn werkgever. Op dit ogenblik blijven menselijke verbanden steeds korter bestaan. Het aantal echtscheidingen neemt toe. Men heeft soms meerdere werkgevers tegelijkertijd en korstondige arbeidsrelaties. Veel mensen werken aan projecten. Het aantal eenmansbedrijven neemt toe. Door dit alles stroomt de ervaring de onderneming uit. Dit betekent dat er andere manieren moeten gevonden om kennis te behouden.  De enige manier die men tot op heden kan bedenken is formalisatie en opslag van kennis in databases. Nieuwe medewerkers moeten deze kennis snel kunnen oppakken en omzetten in ervaring. Er zijn echter grenzen aan het menselijk vermogen om zich te scholen en ervaring op te doen. Op een groot aantal plaatsen loopt de kennisspiraal daardoor uit de gebaande paden. De oude aanpakken (het trainen) en instituties (de scholen) kunnen de snelheid van verandering niet bijhouden en staan daardoor zwaar ter discussie.

Nonaka (1995) waardeert de Japanse cultuur boven de Westerse. Volgens hem is de tweedeling Geest/Lichaam geïntroduceerd door Descartes de oorzaak van grote denkfouten. In Japan is Eenheid  binnen en buiten de mens (met de Natuur) een uitgangspunt. De ontwikkelingen in de Westerse wetenschap geven Nonaka gelijk. Er is geen onderscheid tussen geest en lichaam. Beiden beinvloeden elkaar. Het lichaam van de mens, inclusief de hersenen, is gebouwd op snelle reactie. De verbeelding is een oud instrument dat we delen met onze collega’s de zoogdieren. Ten opzichte van de rest van de dieren beschikt de mens over een nieuw instrument, de taal. De taal biedt veel meer mogelijkheden dan de verbeelding. We kunnen met behulp van taal fantaseren over de buitenwereld, een simulatie maken. Men kan zich op deze wijze voorbereiden op onvoorziene omstandigheden. Wat we in onze fantasie trainen kunnen we vrij makkelijk ook in de werkelijkheid toepassen.

Werkzaamheden hebben een lichamelijke en een taalkundig element. Sommige beroepen (bijv. tennisspeler, violist) doen een zwaar beroep op het eerste onderdeel. Andere (bijv. wetenschapper) zijn vooral bezig met het manipuleren van taal. De laatste categorie neemt toe (“kenniswerkers”). Het lichaam heeft een beperkt aantal mogelijkheden (een talent). Deze worden aangesproken door met het talent te werken. Men leert door het talent te exploreren. Men wordt beter door veel te oefenen en te doen.

De taalcomponent hangt sterk samen met de werking van het lange termijngeheugen. Het geheugen wordt aangepast als de verwachting niet uitkomt. Het geheugen bevat geïndexeerde verhalen (cases). Aan een cases hangt emotie. Verhalen die de mens “boeien” worden het beste opgeslagen. Mensen leren door in een vertrouwde omgeving te falen. Ze zijn erg ontvankelijk voor  negatieve en positieve suggestie. Door positieve suggestie gaan leerprestaties omhoog. Een belangrijk hulpmiddel is de fantasie. Deze biedt de gelegenheid om “intern” te oefenen.

De informatica heeft de mens geruime tijd beschouwd als een onderdeel van een werkproces (een workflow). Het nadoen van een mens (bijv. een leraar) lukt nog niet erg. Langzamerhand komen we er achter dat de mens zelf helemaal niet zo intelligent is. De mens is intelligent in het gebruik van zijn omgeving. Software kan de mens enorm helpen door zaken op te pakken waar de mens slecht in is. Computers zijn “mindtools”. Ze breiden de mogelijkheden van de taalcomponent van de mens uit tot nieuwe werelden. Ze kunnen veel meer gegevens in kortere tijd verwerken. Dit betekent wel dat we de verantwoordelijkheid moeten durven overdragen aan de machine. In bepaalde gevallen zullen we echt niet meer snappen wat er werkelijk gebeurt. Voor veel mensen (en deskundigen) is dit al het geval.

In het bedrijfsleven is het trainen verbonden met de dagelijkse praktijk. Men traint nieuwe werkprocessen. Deze worden gedomineerd door software. Deze neemt veel te structureren taken over. Complexe producten worden voorzien van adviessystemen. De mens-machine communicatie is tot op heden slecht ontworpen. Dit is aan het veranderen. Mede door de verkleining en het gebruik van het netwerk verdwijnen computers uit het zicht. Ze komen terecht in gespecialiseerde hulpmiddelen (appliances), die door het netwerk met elkaar communiceren. De appliances zullen de patronen van de mens steeds beter gaan begrijpen en gaan anticiperen. De hulpmiddelen en werkprocessen stellen zich steeds meer op de mens in. Trainen is steeds minder nodig. Van de werknemer wordt verwacht dat hij door eigen initiatief “bij blijft”. Vooral het snel verkrijgen van ervaring wordt belangrijk. De leraar moet zich profileren als deze expert. Het gaat om het delen van ervaring. Dit betekent dat de ontwikkelingen op het gebied van het Kennismanagement van groot belang zijn voor het reguliere onderwijs.

De nieuwe leeromgeving moet worden gebaseerd op een breedband netwerkinfrastructuur, die toegang biedt tot medeleerlingen, leerstof, ervaringsexperts en ondersteuners. Deze infrastructuur biedt de mogelijkheid tot onderlinge communicatie. Ze is echter veel belangrijker als middel om software en gegevens te delen. De leerstof moet qua presentatie en image op gelijk niveau zijn met de beschikbare ontspanningsfaciliteiten (bijv. computerspellen). Ze moet de vooral de gelegenheid bieden om ervaring op te doen. Dit gebeurt door de leerling simulaties aan te bieden en in te spelen op zijn verwachtingspatroon. Door kennis te vergaren over de mogelijkheden en blokkades van de leerling kan de software zich instellen en indien nodig de hulp van experts inroepen.

De strategie is om door te borduren op de ontwikkelingen in het bedrijfsleven. Zowel de (kennismanagement-)infrastructuur als de leerconcepten zijn voor een groot deel herbruikbaar in het schoolsysteem. De ontwikkeling van de educatieve software dient te worden gestuurd door de overheid. Ze zal hiertoe een educatief concept aan het bedrijfsleven moeten aanbieden in de vorm van een softwarearchitectuur en een softwareclearinghouse. Dit clearinghouse moet zorgdragen voor standaardisatie en hergebruik. Daarnaast zal het de enige toegangspoort zijn naar de scholen. Er moet vooral worden voorkomen dat er op vele plaatsen in kleine groepen langs elkaar heen wordt geprogrammeerd. Dit zal de beheersproblematiek zo complex maken dat ze alle gelden en aandacht zal gaan opsnoepen.

2.2       Leeswijzer.

In het begin van dit rapport wordt de kennisspiraal als “leidraad” gebruikt (Hfdst. 3). Per transformatie Socialisatie (Hfdst 4), Externalisatie (Hfdst. 5), Combinatie (Hfdst. 6) en Internalisatie (Hfdst. 7)) wordt bekeken welke onderdelen stromen, hoe ze worden getransformeerd en welke technologie een rol speelt op korte en lange termijn. Per hoofdstuk wordt aangegeven wat de consequenties zijn voor de het “leren”.

Naast de transformatie binnen een “gesloten” groep vinden er ook interacties plaats tussen verschillende kenniseenheden (Hfdst. 8). Deze interacties beginnen steeds grotere invloed te krijgen door de komst van het communicatienetwerk. Er worden onvoorziene koppelingen gemaakt. Mensen gaan via het netwerk samenwerken. Naast de transformatie is ook het structureren zelf aan het veranderen. Hier komen de invloeden uit de wiskunde en de logicalogica aan de orde (Hfdst. 9). Als we alle ontwikkelingen synthetiseren ontstaat een beeld van de nieuwe leer/werk-omgeving (Hfdst. 10). In Hoofdstuk 11 wordt de markt verkend. Het bedrijfsleven en de retailmarkt lopen voorop. Als we alle bewegingen op een rij zetten vinden we een strategie en een bijbehorende migratiepad (Hfdst 12). Als laatste worden vervolgacties geformuleerd (Hfdst. 13).

3        De kennisspiraal en de kennis-infrastructuur.

3.1       Algemene beschrijving.

Groepen van mensen, meestal samengebracht in een onderneming of beroepsgroep, bouwen indien ze langdurig met elkaar optrekken een kennis-infrastructuur op. Deze infrastructuur bestaat uit boeken, verhalen, gegevens, procedures, programma’s, tradities en verwachtingen. Ze is opgeslagen in databases, archieven en de mensen zelf. Het bouwproces van deze infrastructuur, wel de kennisspiraal genoemd, vindt in zijn totaliteit meestal ad-hoc plaats. Sommige delen van het proces worden sterk bestuurd, andere delen worden op hun beloop gelaten. In de westerse samenleving is er een grote nadruk op expliciete kennis, theorie. Men geeft minder aandacht aan wat de mens “spontaan” opbouwt (de ervaring). De nadruk voor het expliciete zien we in de invloed van de computer en de waardering voor diploma’s en examens.

Door de aspecten praktijk en theorie met elkaar te combineren ontstaan er vier transformaties van kennis

Van  -> naarPraktijkTheorie
Praktijk, ErvaringSocialisatie:
Laten zien, Tonen, Doen, Verhalen, Mythen, Memes 
Praktijk->Theorie Analyseren, Uit elkaar halen Gegevens, Programma’s
Theorie, GegevensInternalisatie
Training, Uitleggen Boek, Examen
Synthetiseren, Ontdekken, Uitvinding, Spel,

Figuur 1 : De kennis-spiraal van Nonaka.

De kennisspiraal kent verschillende niveau’s. Ze werkt binnen de mens, tussen groepen (bijv. artsen, kerkgenootschappen, politieke partijen)en binnen en tussen ondernemingen of instituties.

Binnen de mens gaat het om manieren van denken (“Higher-Order”, “Critical”, of “Complex Thinking, zie IOAWA (1989)).

Het combineren van ervaring noemen we Intuïtie (het spontaan weten). Soms analyseren we ons gedrag en combineren dit met externe informatie (bijv. in boeken, op TV). Hierdoor leren we. Meestal hebben we bij de analyse een “onafhankelijke” derde nodig (een expert).

Andere stappen zijn in de loop der tijd ook gespecialiseerd in Wetenschapper en Leraar.  Op deze wijze is het interne proces van ontwikkeling uitgesmeerd over de maatschappij.

In een groep of onderneming is de training een gevolg van combinatie of externalisatie. Men analyseert een proces zoekt naar verbeteringen en verandert de bestaande situatie. Het is onmogelijk om alles met alles in verband te brengen. Sommige veranderingen vinden dan ook ongepland plaats. Dit geeft meestal aanleiding tot tegenwerking en verlies van tempo en geld.  In onderneming wordt de spiraal daarom meestal gestuurd via een korte of lange termijn strategie en een bijbehorend plan. Men start een project of meerdere projecten (een programma). De inzet van software is vrijwel altijd een onderdeel van een dergelijk project. Men koopt een pakket of maakt zelf programma’s. De medewerkers maken gebruik van deze pakketten. In het bankwezen is nieuwe software of aanpassingen aan bestaande software de belangrijkste reden om veranderingen in de onderneming door te voeren. Een aantal keren per jaar wordt de werkomgeving soms sterk aangepast. Men moet dan gaan wennen aan de nieuwe werkwijze (inleren). Dit inleren gaat gepaard met fouten en onnodig overleg met collega’s. Dit alles kost soms meer geld dan het ontwikkelen van de software en de aanschaf van de benodigde hardware. Er is daarom veel aandacht besteed aan het integreren van de ontwikkeling van de software en de training. De training kwam in het verleden vaak veel te laat en sloot niet aan op de gewenste verandering. In een grote en/of wereldwijd werkende onderneming wordt er vaak langs elkaar heen gewerkt. Veranderingen zijn dan niet of nauwelijks gepland. Ze beïnvloeden elkaar wel. Dochterbedrijven binnen grote ondernemingen concurreren met elkaar. Veranderingen gaan als schokgolven door de maatschappij. De “één zijn dood is de ander zijn brood”. Er is niemand die de verantwoordelijkheid voor de coördinatie van de verandering draagt.

Door de introductie van het netwerk worden steeds betere koppelingen gemaakt tussen ondernemingen onderling. Men spreekt van (waarde-)ketenintegratie. Intermediairs vallen weg of krijgen een andere functie. De werkwijze en de bijbehorende beroepen veranderen sterk van inhoud. Mensen veranderen binnen of buiten een onderneming steeds meer van werkgever.

De wijze van kennisoverdracht verandert ook. De mondelinge overdracht wordt vervangen door E-mail, Callcentres en speciale permanent aanwezige trainingssoftware (Helpfuncties). De klassikale aanpak wordt steeds meer geïndividualiseerd. Men leert op de werkplek tijdens het werken of thuis. Werken en leren schuiven in elkaar. De leraar als intermediair tussen leerling en leerstof verdwijnt. De collega die wat verder is of wat meer initiatief toont helpt de zwakkere broeder. Vooral in de wat meer complexe beroepen (juristen, informatici) komt het gildesysteem weer op in de vorm van kennismanagement. Men leert door de ander na te doen.

De kennisspiraal wordt niet alleen binnen een onderneming of gemeenschap opgebouwd. Door de toenemende stroming van mensen tussen ondernemingen en de groter wordende groep (kleine) zelfstandigen ontstaat een “collectieve” kennisinfrastructuur.  Deze bestaat in ieder geval uit een gedeeld netwerk (het Internet). Er is sprake van een collectief geheugen. Het is nu vastgelegd in openbare archieven en bibliotheken. Dit geheugen kan de ontwikkelingen in de maatschappij niet bijbenen. Veel kennis komt terecht in niet ontsloten (z.g. grijze) litteratuur.

Software neemt vele functies over. Adviseurs worden vervangen of ondersteund door Adviessystemen. Deze systemen maken gebruik van kennis, die is vergaard tijdens het onderzoek van menselijke Intelligentie (AI). Het zoeken naar onbekende patronen kan worden overgenomen of ondersteund door Neurale Netwerken en Evolutionaire Algoritmen. Deze zijn resultaat van onderzoek naar de hersenen en de evolutietheorie. De ondersteuner zit in een call-centre en wordt geholpen of vervangen door Case Based Reasoning voortgekomen uit onderzoek naar het menselijk geheugen. De werkers worden kenniswerkers en de gebruikers bedieners van een steeds toenemende hoeveelheid apparaten die zich op hun baas proberen in te stellen.

Dit alles heeft invloed op het reguliere schoolsysteem. Het is niet meer duidelijk wat de eisen zijn die het bedrijfsleven stelt in de vorm van inhoud en hulpmiddelen. De middelen om te trainen veranderen. Men kan zich niet meer eenmaal voorbereiden op de rest van het leven. Opleiden wordt een reactieve activiteit in plaats van een preventieve. Men praat niet voor niets over “just-in-time”-trainen.

In de volgende hoofdstukken worden de verschillende stappen van de spiraal in detail bekeken.

3.2       Praktijk -> Praktijk (Socialisatie)

De mens bouwt tijdens zijn leven ervaring (praktijk) op. Deze ervaring zit voor een groot deel in het lichaam. We maken er onbewust gebruik van. Als er bewust gebruik van wordt gemaakt werkt het niet meer. Kennis wordt overgedragen door elkaar verhalen te vertellen,  door te observeren en na te doen.

3.3       Praktijk -> Theorie (Externalisatie)

Door naar anderen te kijken en te luisteren en deze informatie te analyseren wordt theorie opgebouwd. Deze theorie wordt gestructureerd vastgelegd, zodat ze eenvoudig kan worden doorgegeven, vermenigvuldigd en met behulp van een bibliotheek (zoeksystemen, databases) kan worden ontsloten. De wijze, waarop de informatieanalyse wordt uitgevoerd (waar men op let, het filter) is bepalend voor wat men doorgeeft. Als het filter consequent wordt toegepast gaat het fungeren als een “self-fulfilling prophecy”. Wat men niet ziet of niet wil zien wordt niet doorgegeven. Sommige zaken passen niet in de heersende theorie en worden weggelaten. Op deze wijze (de discours) wordt onze werkelijkheid gevormd. Mensen hebben de neiging om zaken mooier voor te stellen dan ze zijn. Ervaring gerelateerd aan persoonlijke of collectief falen wordt niet of nauwelijks doorgegeven. Men ziet dit als “afgang”. Ervaringskennis (cases) sijpelt daarom langzaam door naar de theorie.

3.4       Theorie -> Theorie (Combinatie)

In de wetenschap combineert men expliciete kennis uit het verleden en uit andere kennisdomeinen met elkaar. Er zijn vele specialisaties die in het algemeen niet met elkaar overleggen of elkaar niet snappen. Men gebruikt een vaktaal. Er worden meerdere filters gecombineerd en een totaal eigen abstracte werkelijkheid opgebouwd. Deze wordt “dwingend” aan de werkelijkheid opgelegd. Opvallend is hoe vaak “wetenschappers” de praktijk negatief beoordelen (men heeft het “fout” gedaan). Er heeft een totale omkering plaats gevonden. De theorie is de werkelijkheid geworden. In een passend model van de werkelijkheid kan men eindeloos door redeneren zonder te toetsen. Vooral “lange logische oorzaak en gevolg- ketens” spreken aan.  Natuurlijk is het niet allemaal “kommer en kwel”. Er worden vele uitvindingen gedaan en in de praktijk uitgeprobeerd. Hoe sneller de terugkoppeling is tussen theorie en praktijk hoe sneller de innovatie plaatsvindt. De druk om te innoveren neemt toe. Men heeft steeds minder tijd om de analyseren en te combineren. De tijd tussen idee en implementatie (de time-to-market) is nu enige maanden in plaats van enige jaren.

3.5       Theorie -> Praktijk (Internalisatie)

De theorie wordt gestructureerd (training, brochures etc.) doorgegeven aan de mens. Hierna start een nieuw proces van socialisatie. Meestal komt de nieuwe kennis van buiten de werkgemeenschap. Ze verstoort daarmee het “onzichtbare” informele netwerk. Het opbouwen van praktijk gaat vaak gepaard met het “weggooien” van de ballast van de theorie. Vooral ervaren mensen (experts) hebben grote moeite om nieuwe kennis op te pakken. Men moet eerst zijn oude kennis kwijtraken. Het leren door “ervaring op te doen” of naar andere te kijken wordt binnen een onderneming vaak ernstig geblokkeerd door interne procedures. Men moet zijn tijd verantwoorden en aan het project werken. Het verbeteren van de bestaande werkwijze wordt tegengegaan door een stroom van extern ontwikkelde innovaties. Zo verkeert men eigenlijk permanent in een staat van inleren. Als er ervaring is opgedaan is deze in snel tempo weer waardeloos. Een opvallend fenomeen zijn hier de z.g. persoonlijke pakketten, zoals de tekstverwerker en de spreadsheet. Om nieuwe aanschaf te stimuleren veranderen ze ieder jaar van uiterlijk, bediening en functionaliteit.

3.6       Gebruikers en Kenniswerkers.

In de dienstverlening (bijv. het bankwezen) is de invloed van de expliciete kennis het best te zien. In de industrie is ze vaak “verstopt” in voor de buitenstaander onzichtbare processen als een kerncentrale. We maken een onderscheid tussen bedieners (gebruikers genoemd) en bedenkers. De eerste leveren een standaardproces (bijv. een verzekering). Ze bedienen hiertoe software en/of een machine. In samenhang en ondergeschikt hieraan bieden ze hun ervaring aan. Ze zijn een verlengstuk van het hulpmiddel geworden. De bedenkers, vaak kenniswerkers genoemd,  verkopen datgene wat zij geleerd hebben. Heel vaak probeert men een vermoeden uit op een nieuw gebied. Dit is “spannend en uitdagend”. Hier vloeien werken en leren dooreen (“producerend leren”). Duidelijk mag zijn, dat het soms niet gaat, zoals men verwacht. Bij de bedieners is feitelijk het lichaam verder uitgebreid met hulpstukken. Na enige tijd is het onderscheid tussen de mens en zijn hulpmiddel verdwenen. Men is een expert geworden. De kenniswerkers denken dat ze nog niet zo’n last hebben van de verbondenheid van de mens met zijn software. Ze worden bepaald door de informatie die ze tot zich nemen en de projecten die ze uitvoeren. Met name de ontwikkeling van geavanceerde zoeksystemen zal de kenniswerker steeds meer afhankelijk maken. De snelheid waarmee dergelijke software miljoenen woorden met elkaar vergelijkt is door geen bibliothecaris na te doen.

3.7       De (kennis-)infrastructuur.

In iedere stap van de transformatie worden onderdelen vastgelegd om later door anderen (kinderen, leerlingen) te worden hergebruikt. In de stap Socialisatie (Hfdst. 4.) wordt de mens als drager van kennis gebruikt. Hij maakt hiertoe gebruik van het menselijk geheugen en van allerlei hulpmiddelen (notitieblok, computer). Expliciete kennis wordt opgeslagen in gegevens (databases, bestanden) en processen (regels,  algoritmes, programma’s). Gegevens vertegenwoordigen het vaste en processen het veranderende in de wereld. In het hoofdstuk over Externalisatie (Hfdst. 5) wordt hier dieper op in gegaan. De laatste jaren is het steeds beter mogelijk om processen en mensen onderling te laten communiceren via het (telecommunicatie-)netwerk. Dit onderwerp komt in Hfdst. 8. aan de orde.

4        Socialisatie   

4.1       Inleiding.

Er wordt ingezoomd op de directe overdracht van kennis tussen mensen en het zelfstandig verzamelen van kennis.

De lerende mens is een combinatie van zijn voorgangers in de evolutie voorzien van het hulpmiddel taal.

De laatste jaren is de theorievorming in een versnelling geraakt door het onderzoek naar de hersenen, kunstmatige intelligentie (cognitie-psychologie) en kunstmatig leven. Het blijkt niet mogelijk om het idee van de programmeerbare mens vol te houden. De mens is een verzameling losjes samenwerkende onderdelen (loosely coupled systems) die als ze in nood verkeert een standaard reactiemechanisme vertoont. De geprogrammeerde noodsituaties bestaan niet meer maar worden wel opgeroepen( door angst en stress).

Als eerste wordt het lichaam bekeken (Hfdst 4.2). Het lichaam is een stapeling van vele ontwikkelingen in de evolutie. Het  is ten opzichte van zijn collega’s organismen als extra voorzien van een prachtig hulpmiddel, de taal. Met behulp van de verbeelding worden eigen werelden gemaakt en kan in de beschutte binnenwereld worden geoefend. Er zijn hulpmiddelen verzonnen die de mogelijkheden van het lichaam hebben uitgebreid. Door ze veel te gebruiken gaan ze deel uitmaken van het lichaam. Men heeft ervaring en is een expert. Aan de buitenwereld en de eigen binnenwereld wordt via de zintuigen en het lichaam “betekenis gegeven” (Hfdst 4.3). Als laatste (Hfdst 4.4) worden een aantal consequenties voor de leerpraktijk opgesomd.

4.2      Het lichaam.

4.2.1     Inleiding.

Alhoewel het aspect ervaring op vele plaatsen wordt gebruikt is het erg moeilijk om er “vat op te krijgen”. Ervaring ontstaat door een bepaalde activiteit langdurig te herhalen. Langzamerhand neemt het lichaam de activiteit in zich op en gaat als een automaat reageren. Het herhalen kan in de praktijk, als training of in de fantasie gebeuren. Het resultaat is hetzelfde. Bijzonder is verder dat het opbouwen van ervaring gepaard gaat met het verdwijnen van de verwoording van de ervaring. Men heeft het “in zich” maar kan niet aan anderen duidelijk maken wat “het” is. De kennis is in het lichaam gezakt. 

In dit hoofdstuk wordt leren bekeken vanuit een evolutionair perspectief. De mens is een stapeling van vele soorten organisme die allemaal een eigen vorm van leren hebben. Ieder organisme probeert in balans komen met zijn omgeving (structurele koppeling).  Hij bezit standaard-patronen die reageren op interne en externe stimuli. Een stimulus die vaak voorkomt en “voordeel” biedt krijgt prioriteit. Het lichaam kent een aantal toestanden (emoties) die  als voordelig of nadelig worden ervaren. Een mens streeft naar een evenwicht tussen rust en activiteit,  spanning en ontspanning.  Als dit evenwicht is bereikt staat het lichaam het meest open voor nieuwe ontwikkelingen. Het is vol vertrouwen dat er iets goed uitkomt. Een belangrijk onderdeel van het lichaam is het geheugen. Leren is een combinatie van onthouden en herinneren (begrijpen).

4.2.2     Leren bij lagere organismen.

De mens heeft veel eigenschappen direct overgenomen van zijn verre voorgangers in de evolutie. Een groot deel van het DNA is niet afwijkend. Vooral de “niet-bewuste” gedragskenmerken zijn veelal niet veranderd. De mens is een combinatie van een lager organisme(bijv. een bacterie), een reptiel (instincten), een zoogdier (emoties) en een heel klein beetje ratio (Vroon, 1989, 1992).

Het is moeilijk om een goede definitie van leven te geven. De grens tussen leven en chemische processen (een raffinaderij) aan de ene kant en software (agents) aan de andere is soms vaag. Twee bepalende eigenschappen van leven zijn autonomie en zelfreproductie. Deze zelfreproductie gebeurt niet alleen via het produceren van nageslacht. Ook intern wordt het organisme steeds opnieuw opgebouwd en hersteld. Het skelet van de mens wordt eens in de drie maanden volledig vervangen. Het vervangen van de huid kost 5 weken. We krijgen iedere 5 dagen een nieuw maagsluimvlies. 

Lagere organismen kunnen niet los worden gezien van de natuurlijke omgeving waarin zij leven. Ze zijn ontstaan omdat er een onderscheid ontstond tussen de binnenwereld en debuitenwereld (de celwand). Door deze afscherming zijn processen van binnen in zichzelf gaan sluiten. Ze produceerden zichzelf en afvalstoffen (Kaufmann, 1995) die via de celwand weer naar de buitenwereld werden getransporteerd. De celwand samen met de productieprocessen vormen een autonome eenheid. Het proces van zelfreproductie wordt aangeduid met de term Autopoiesis (Mingers,1995).

Autopoiesis is op dit ogenblik in vele gebieden object van onderzoek. Het gaat dan om bv. neurobiologie (de hersenen), biologie (de cel), informatica (Artificial life) en psychiatrie (het gezin). Belangrijke onderzoeker is (Maturana (1987). Verandering van de input wordt opgevangen binnen de identiteit. Een dergelijke reactie van een identiteit noemt men “structural coupling”. Belangrijk principe is, dat de identiteit uitsluitend via de keten van zijn chemische reacties kan reageren. Binnen de aan elkaar gekoppelde zelfreproducerende (chemische) processen moet een manier worden gevonden om de input te verwerken. Een verandering kent slechts drie reactiemogelijkheden n.l. er verandert niets, de identiteit sterft of er wordt een ander aanwezig patroon (een alternatief) aangesproken en afgewikkeld.

Lagere organismen hebben een celwand en een zelfreproducerend chemisch proces.

De diversiteit van het aantal koppelingen is bepalend voor de overleving van de identiteit. Deze diversiteit neemt af naarmate het organisme minder “mee maakt”. Dit komt bijvoorbeeld voor bij huisdieren die al generaties door de mens worden verzorgd. Het aantal koppelingen dat kan worden gebruikt is afhankelijk van de emotie van het organisme. Emotie is een waardering van de algemene (chemische) toestand waarin het organisme zich bevindt. In essentie zijn er twee belangrijke “spanningsbogen” n.l. de angst-ontspanning en opwinding-verveling.

Angst komt van het Latijnse woord angustia dat onder andere nauwte, engte en bergpas betekent.  Angst (“Vernauwing”) vermindert de hoeveelheid reacties tot de meest essentiële. Het organisme is dan bezig met overleven. Bij Opwinding (“Stress”) vindt een vergelijk proces plaats.

Een organisme functioneert het beste als de beide spanningsbogen in evenwicht zijn. Men noemt deze toestand bij de mens “flow” (Csikszentmihalyi, 1993).

Bij een toestand van “flow” is de mens volledig geconcentreerd (“scherp”) op het onderwerp dat men onderhanden heeft. Het organisme heeft vertrouwen in zijn omgeving. Op het pad van apathie naar opwinding bestaan locale minima. Men gaat niet automatisch over in een toestand van “flow”. Hier zijn positieve (uitdaging) of negatieve (gevaar) prikkels voor nodig.

4.2.3     Leren bij hogere organismen.

Naarmate het organisme meer complex is zijn er meer structurele koppelingen in het geding. De mogelijkheden om aan te passen zijn meer divers. Het reptiel heeft vooral vaste reactiepatronen. Bij het zoogdier noemt men structurele koppeling “conditionering”. Beloning of straf  (ongeveer eens in de drie keer) besturen het leerproces (“reinforcement”). Volgens Skinner (1984) geldt hier dat “behavior is shaped and maintained by its consequences”. Men went aan wat men vaak doet. Men leert door te doen. Aangezien de mens voor het grootste deel als zoogdier optreedt bepaalt dit z.g. “operant leren” (denk aan “lik op stuk”) een groot deel van onze leerprocessen.  Reinforcement is ook het middel om vervelende emoties (bijv. vliegangst) kwijt te raken. Na een aantal keren vliegen is mijn zijn vliegangst kwijt.

4.2.4     De scheiding geest en lichaam.

In het onderzoek naar de werking van de hersenen of beter van de intelligentie wordt langzamerhand sterk getwijfeld aan de ontkoppeling tussen geest en lichaam (Clark, 1997). Uit onderzoek naar het immuunstelsel (Varela, 1979) blijkt, dat er op vele plaatsen koppelingen zijn tussen het denksysteem en het lichaam. Men kan geest en lichaam wederzijds beïnvloeden. De lichamelijke weerstand is afhankelijk van de persoonlijke verwachting.

Veel inzicht is verkregen in experimenten om “leven” (“Artificial life”) te simuleren (Brooks, 1991) met behulp van software. Het blijkt, dat complex gedrag verklaard kan worden door een aantal eenvoudige regels die door autonome eenheden (agents) onderling worden toegepast. Het introduceren van één centrale coördinator maakt de besturing vele malen meer complex.

Dennett (1991) past dit principe toe op de hersenen en komt tot de conclusie, dat de mens (“het bewustzijn”) een samenspel is van vele min of meer losstaande eenheden. Bij sommige mensen is dit erg zichtbaar omdat de verschillende persoonlijkheden abrupt in elkaar overgaan. Iedere mensen speelt echter vele rollen.  Het lichaam (de perceptie) is ingericht op snel reageren en maakt daarvoor gebruik van “short-cuts”. Om dit voor elkaar te krijgen reageren onderdelen autonoom of in een bepaalde volgorde (een pattern).  Patronen zijn genetisch bepaald (Wilson, 1998) of worden (meestal op jeugdige leeftijd) aangeleerd.

4.2.5     Lichaam en hulpmiddelen.

Intelligentie zit niet in de mens maar is het resultaat van een samenspel van onderdelen (Vygotsky (1986)). Mensen zijn bijvoorbeeld slecht in het manipuleren van plaatjes in hun fantasie, het inschatten van risico’s,  het onthouden van veel gegevens, etc.  Om deze problemen te overkomen gebruikt de mens zijn eigen middelen in combinatie met andere mensen en “hulpmiddelen (notitieblok, computer, auto)” in de omgeving. De omgeving werkt compenserend voor de tekortkomingen van de “pattern-completion engine”.  We moeten bij de mens een onderscheid maken tussen de natuurlijke omgeving en de door de mens geconstrueerde omgeving (“de cultuur”). Deze omgeving domineert de aarde pas de laatste eeuwen.

4.2.6     Het geheugen.

De mens beschikt over een korte en een lange termijn geheugen. Dit laatste is opgedeeld in een procedureel (lichaam) en een declaratief (taal) deel (Gross, 1999). Van het eerste deel is weinig bekend. Het geheugen draagt zorg voor het opslaan en vooral het ophalen van relevante informatie. Het geheugen gaat uit van de theorie, dat iets wat is gebeurd opnieuw gaat gebeuren (de verwachting). Na het ophalen van gegevens wordt het geheugen aangepast aan de bestaande situatie (herinneren). Volgens Schank (1982) vormt herinneren (reminding) de basis van leren en begrijpen.

Herinneren is gebaseerd op het gebruik van meervoudige indexen. Als de waarden van de indexen passen worden de bijbehorende geheugeneenheden opgehaald. De indexen zijn zeer situatiegebonden. Pas als men in vergelijkbare situatie in een stad komt komen herinneringen boven, die in die stad hebben plaatsgevonden Het geheugen produceert op basis van de invoer van beelden en woorden een constante stroom van associaties.

De associaties worden gefilterd waardoor een deel bewust wordt. De bewuste stroom van associaties bepaalt de stroom van woorden die wij spreken. De onbewuste stroom bestaat uit ideeën. Als men in een ontspannen toestand verkeerd (bijv. via Yoga) ziet men de ideeën als “wolkjes” langs drijven. Zodra men met een idee meegaat is de ontspanning verdwenen.

Het geheugen wordt gestimuleerd door het stellen van vragen. Het bijwerken gebeurt door het aanbrengen van nieuwe verbindingen. We leren als er zich iets voordoet wat niet past in het verwachtingspatroon. Het geheugen werkt beter als men zich concentreert (focus), ontspant, betekenis geeft, associeert, visualiseert en nieuwe zaken oppakt. Het is verder van belang dat men iets doet met wat men moet leren. Het geheugen verslechtert door stress (teveel nieuwe indrukken), alcohol, roken en weinig slaap. Mensen hebben verschillende leerstijlen. Deze stijlen zijn verbonden met de zintuigen. Er zijn voorkeuren voor het visuele (met ziet graag plaatjes), het auditieve (men luistert en leest) en het tactiele (men doet, pakt beet).

Het onderzoek naar de werking van de hersenen heeft op dit moment grote invloed op de wetenschap. Het onderzoek naar het geheugen heeft geleid tot Case-based-Reasoning ((Riesbeck,1989), (Watson,1997)). Het onderzoek naar de werking van neuronen heeft geresulteerd in de techniek van de “neurale netwerken” (Anderson, 1995). Beide technieken worden gebruikt  om patronen te herkennen. 

4.2.7     Verbeelden.

Verbeelden is een oud systeem. Het is een onderdeel van het zoogdier (het “limbische systeem”). De verbeelding heeft een eigen communicatiesysteem dat bijvoorbeeld zichtbaar wordt in de droom. Het heeft een beperkte hoeveelheid symbolen die voortkomen uit vormen, kleur, tijd- en ruimtebeleving (voor, na, onder, boven, …).

4.2.8     De taal als hulpmiddel.

Het belangrijkste hulpmiddel van (het lichaam van) de mens is het taalsysteem. Taal is (net als het lichaam) actiegericht. Het taalsysteem maakt het mogelijk om los van de werkelijkheid te experimenteren. Men kan allerlei situaties oefenen en nieuwe structuren verzinnen. Dit gebeurt door  interne gesprekken (“private speech”). Door (intern) te praten ontstaan nieuwe inzichten. Taal geeft daarnaast het lichaam verwerkingssnelheid door  essentie te zoeken waardoor structuren compact worden. Hiermee wordt het proces van patroonafwikkeling op een abstract niveau doorgezet.  Taal geeft de mogelijkheid om complexe structuren te benoemen (naam geven) en met deze namen te werken zonder enig inzicht in de onderliggende werking (black-box).  De taalwereld van de mens fungeert als de werkelijkheid voor het lichaam. Met taal kunnen we allerlei processen in het lichaam starten en stoppen (vgl. magie). Hier wordt bij diverse therapieën gebruik van gemaakt.

4.3       De taal.

Dit hoofdstuk is gebaseerd op twee boeken van Weick (1979, 1996). Het laatste boek is een samenvatting van al het onderzoek over “Sense-making”.

4.3.1      Betekenis geven.

Mensen geven betekenis aan de wereld. Ze doen dit door de constante stroom van acties in hun omgeving te interpreteren. Men geeft betekenis aan afwijkingen in de stroom (“gaps”). Interpreteren vindt altijd achteraf plaats. Men doet wat en verklaart zichzelf later. Het beeld van het verleden is dan ook constant aan het veranderen. Belangrijk is de continuïteit van het beeld.

De wereld bestaat uit contradicties en tegenstellingen. Deze geven betekenis. Mensen maken hier zelf één (hun eigen) waarheid van. Zaken die altijd “waar” zijn, zoals lijsten, classificaties en andere ordeningen geven geen betekenis.

Beslissingen zijn een herordening van het verleden. Men formuleert voor zichzelf een logische weg. De beslissing is in feite al geruime tijd aanwezig. Mensen zoeken continu naar bevestiging. Als de afwijking van wat ze geloven te groot is valt hij niet op. Afwijkingen van de verwachting deelt men het best met een vertrouwd (“trusted”) persoon. Men wil niet “af” gaan.

Mensen maken “self-fulfilling-prophecies”. Dit is nodig, omdat de wereld zich anders voor de mens niet herhaalt. Ze is in werkelijkheid grotendeels niet voorspelbaar. Daarom zijn periodiek terugkomende zaken als zonsopgang, de planeten, de getijden, de seizoenen steeds als waardevol gezien. In steden zijn veel meer ritmes aanwezig dan in de natuur.

Belangrijk voor een verklaring is, dat men “zichzelf blijft”. Mensen geloven (en dus leren) meer als ze zelf een rol spelen in de verklaring.

Mensen geloven in oorzaak en gevolg. Vaak zijn de verbanden niet echt duidelijk. Statistisch onderzoek maakt de toekomst, omdat de opdrachtgever de resultaten gelooft en er als zodanig naar gaat handelen.

4.3.2     Het individuele filter en reactiepatronen.

Om niet aan de enorme stroom van informatie ten onder te gaan bezit de mens een filter (de verwachting).

De verwachting bepaalt het gedrag tegenover anderen. Leerlingen, waarvan de leraar denkt, dat ze slim zijn leren beter. De leraar geeft ze onbewust meer aandacht. Mensen zijn continu op zoek naar bevestiging van hun verwachtingen. Verwachtingen bevatten standaarddenkwijzen over de werkelijkheid. Als er voldoende passende gegevens zijn verzameld neemt de standaard over en vult de rest van de ervaring in.

Schank (1977, 1995) noemt deze standaardprocessen “scripts”. Scripts overheersen de echte waarneming. Verwachte gebeurtenissen worden op die manier snel verwerkt, zodat er meer tijd is voor het onverwachte. Als mensen denken, dat er veel onverwachts gaat gebeuren neemt de standaard steeds meer over.

Het filter wordt bepaald door de ervaringen die men in het verleden heeft gehad. Als de buitenwereld verandert, verandert het filter niet onmiddellijk mee. Het aanpassen van het filter kost tijd. In de tussentijd interpreteren mensen de buitenwereld anders. Ze passen de buitenwereld aan aan het filter. De menselijke waarneming is niet gericht op betrouwbaarheid, maar op aannemelijkheid. Het aanpassingsproces is niet gradueel. Grote aanpassingen gaan sprongsgewijs.

Als de stroom in de omgeving over een bepaalde grenswaarde gaat ervaren mensen een “shock”. Ze starten dan een actie om de stroom weer in het gareel te brengen. Ze beschikken dan over teveel interpretaties of in het geheel geen interpretatie. Bij langdurige activiteit in de buurt van de grenswaarde ontstaat stress. Shock heeft grote invloed op de waarneming en de besluitvorming. Mensen negeren informatie, gaan abstraheren, reageren op details en maken grove beoordelingsfouten.  Shock ontstaat door:

  • teveel informatie,
  • complexiteit (veel onderdelen, veel interactie tussen de onderdelen)
  • turbulentie (grote snelheid van verandering, vele richtingsveranderingen)

Interessant hierbij is, dat ook het gebruik van symbolen, metaforen en andere abstracties shock kan oproepen. Ze sturen teveel interpretaties aan. Een passende werk- leeromgeving moet ontspannend werken. Bekend is de positieve invloed van (barok)muziek.

Men leert veel zonder er aandacht aan te schenken. Als men lange tijd in een bepaalde omgeving doorbrengt pakt men zaken als vanzelf op. In deze omgeving,  een taalwereld, bevinden zich algemeen bruikbare filters.

Voorbeelden zijn:

  • Ideologie.

Men gebruikt deze term als erg veel mensen het geloven. Een goede ideologie versimpelt de wereld.

  • Cultuur

Het gaat om wat men in een organisatie of een maatschappij voor waar aanneemt. Men is er zich niet van bewust. Er is niets over opgeschreven. De expliciete kennis zit in directe supervisie van de chef en procedures. Deze besturen routinehandelingen.  De cultuur “ordent” alles wat niet routine is en werkt daarom het meest in op management en experts. Zij houden zich het minst aan regels.

  • Paradigma’s.

Een paradigma is een stelsel van regels, die bijvoorbeeld gelden in een beroepsgroep. Het stelsel is langere tijd geldig. De regels  helpen om keuzes te maken. Ze bestaan uit vele kleine onderdelen, die onderling enigszins samenhangen. Zodra de samenhang te groot wordt kan men er niets meer mee. Ze maken het niet mogelijk om consensus te bouwen. 

  • Actiepatronen

Het gaat hier over reactiepatronen, die “zonder nadenken” optreden. Onderzoek wijst uit dat mensen niet in staat zijn deze patronen aan anderen te vertellen.  Met behulp van interviews komt men hier dus niet achter. Hier vertelt men “zoals men denkt dat het zou moeten”. Alleen door observatie ziet men de werkelijkheid. Dit is een belangrijke reden voor de discrepantie tussen praktijk (het “hoe”) en theorie (“het wat”).

  • Traditie

Een patroon is een traditie als deze meer dan twee generaties is doorgegeven. Tradities zijn interessant, omdat ze zo lang in stand zijn gebleven. Het doorgeven van gegevens leidt in het algemeen tot verandering van de boodschap. Een belangrijk punt is hier de vorm. Hoe meer samenhang hoe slechter de boodschap constant blijft.

  • Verhalen

Mensen denken in de vorm van verhalen. Bijzondere verhalen zijn leerzaam. Het verhaal moet dan over moeilijke acties gaan, die niet routine zijn (ze brengen dus cultuur over). Er moeten onverwachte gebeurtenissen (meestal een “near-miss”) optreden. Ze bieden de hoorder de gelegenheid om in een beschutte omgeving (de eigen fantasie) te oefenen en dus te leren. Een goed verhaal moet nieuwsgierigheid en angst oproepen. De essentie van een verhaal is, dat er een volgorde in zit. Volgordes geven betekenis. Verhalen zijn te associëren met “spel”.

De factoren  macht en tijdsdruk zijn belangrijk. Ze geven “opwinding (arousal)”. Indien een machtige iets beargumenteert, accepteert men de inhoud vaak blindelings. Men onthoudt echter weinig en ziet minder detail. Er vindt geen leren plaats. Dit zelfde geldt voor tijdsdruk. Een minderheid (een onmachtige) brengt detail over en de inhoud beklijft. Macht kan in mensen zitten en in situaties. Onder tijdsdruk houdt men vast aan zijn eigen verklaringen. Dit alles stelt eisen aan de “leraar (niet autoritair, een gelijke)” en de leeromgeving (“rustgevend”).

De huidige Informatietechnologie geeft een hoge “arousal”. Ze geeft informatie-overload, is complex te bedienen en verandert vaak van werking of doet het niet (turbulent). Ze is te samenhangend en dwangmatig. Technologie moet zich niet tonen (“pervasive”). 

4.3.3     Betekenis geven binnen groepen.

Mensen wisselen ervaringen uit. Ze doen dit door woorden uit te wisselen. Deze uitwisseling is effectief als ze de aandacht vasthoudt. Ze moet dan de vorm hebben van een verhaal (narrative). Mensen kunnen geen betekenis delen. Ze delen ervaring. Daarnaast is het gebruikte idioom van belang. Werkwoorden zeggen meer dan zelfstandige naamwoorden. Ze vertegenwoordigen constructieprocessen. Hoe meer inhoud de zinsconstructie bevat hoe meer werk de hersenen moeten verzetten en hoe minder tijd er is om andere dingen te doen.

Mensen zijn op zoek naar verklaring. Deze verklaring is meestal een connectie tussen een concrete ervaring (een verhaal) en een algemeen concept. Mensen delen deze verklaring met anderen. Ze zijn op zoek naar bevestiging. Door samen te argumenteren vinden mensen als vanzelf nieuwe verklaringen. Argumenteren is het langs contradicties heen manoeuvreren.

Hoe vaker mensen met elkaar optrekken hoe minder details ze van elkaar zien. Ze worden naar elkaar toe voorspelbaar. Organisaties zijn structuren, waarin mensen met elkaar optrekken volgens een vast patroon. Dit patroon gaat langzamerhand de werkelijkheid overheersen. Het patroon wordt de werkelijkheid.

Mensen hebben intern een eigen unieke interpretatie van de wereld. Als ze in een gemeenschap leven accepteren ze dit. Een gemeenschap is een verzameling mensen, die onderling hebben afgesproken om bepaalde zaken niet ter discussie te stellen. Dit noemt men consensus. Consensus slaat dus nadrukkelijk niet op het 100% eens zijn over de inhoud. Dit is theoretisch onmogelijk. Men gelooft, dat men het eens is.

Een bijeenkomst is de manier om betekenis te geven. Het gaat dan om meer dan twee mensen, die samen episodisch praten op basis van gelijkwaardigheid.  De bijeenkomst moet niet te gestructureerd zijn (“messy”). Dit is nodig omdat men zelf een rol moet hebben. Men moet de conclusie lang “open houden” en vrij associëren.

Mensen zijn betrokken als ze in het openbaar een zichtbare actie hebben uitgevoerd, die niet meer is terug te draaien. Men is verantwoordelijk voor de consequenties. Men moet iets te kiezen hebben waar wat van afhangt (“high stake”). Betrokken mensen concentreren hun aandacht. Ze zijn “scherp”. In dit geval is er sprake van een hoge mate van betekenis geven en leren. De beste structuur om dit te doen noemt men een “organized anarchy”. Een dergelijke anarchie is het tegendeel van een bureaucratie. In een bureaucratie leert men weinig. Men produceert op een standaardmanier.

4.4       Consequenties voor de praktijk van het leren.

Als we alles nog eens op rijtje zetten kunnen we de volgende conclusies trekken over de onderwijspraktijk:

Patronen: Kennis zit opgesloten in patronen. Verwachtingen filteren de input.

Iedere leerling (en leraar) bezit een filter (zijn of haar verwachting). Op basis van de verwachting reageert een mens voor een groot deel autonoom middels patronen (Scripts, Patterns). Patronen bepalen ook wat een mens kan leren. Er bestaat een logische stap in het oppakken van nieuwe zaken. Deze logische stap is vaak niet een rechte weg tussen begin en einde. Mensen moeten nieuwe kennis “inparkeren” (structural coupling). Probleemoplossen is het afmaken van een patroon.

De verwachting blokkeert en verminkt de waarneming. Wat men niet “wil” zien, ziet men niet. De verwachtingen van de leerling moeten voor de training bekend zijn. Deze verwachting bepaalt voor een groot deel welke inhoud wordt opgenomen. Als de verwachting sterk van de inhoud afwijkt heeft training geen zin. Het aanpassen van verwachtingen vereist een andere aanpak dan het inpassen van de inhoud binnen een verwachtingspatroon van een leerling. Het eerste noemen we “therapie”. Verwachtingen worden aangepast door een aantal keren hetzelfde mee te maken (gewennen). Het geheugen wordt aangepast als een verwachting niet uitkomt.

Stress: Fysieke overlast, autoriteit en overload belemmeren het leren.

Onder druk wordt de “opening” steeds kleiner.  Druk ontstaat door fysieke omstandigheden (lawaai, licht), maar vooral ook door psychische factoren. Hoe meer autoritair de aanpak is hoe minder er blijft hangen. Overwicht in ervaring wordt in het algemeen wel geaccepteerd. Hoe groter de scheiding tussen het lesgeven en de eigen leefwereld van de leerling hoe slechter de overdracht werkt. Dit vraagt om parttime leraren, die naast hun docentschap in de praktijk werken en daar hun verhalen vandaan halen. Een trainingssituatie (ruimte, leraar en middelen) moet rustgevend en voorspelbaar zijn. Als dit niet het geval is wordt er vrijwel niets opgenomen. Het lichaam staat klaar om te reageren. Een leeromgeving moet precies die gegevens bevatten die nodig zijn. Er moeten weinig onderdelen zijn met weinig verbanden. Er moet niet teveel veranderen. De veranderingen moeten steeds één richting op gaan. Macht en tijdsdruk stoppen het leerproces.

De wil: mensen leren het meest als het niet moet. Ze zijn dan betrokken.

Men leert veel als de gegevens niet expliciet worden gebracht. Men omzeilt zo de wil (Assagioli 1973). Zaken, die in een trainingsomgeving “toevallig” op het goede moment langskomen blijven hangen. Hoe meer iets samenhangt hoe minder het wordt overgenomen. Mensen willen hun eigen interpretatie kwijt. Het behouden van de eigen “identiteit” is van groot belang (zie het “non-invented-here-syndroom”). Het gaat om het vinden van de juiste spanning tussen  willen en moeten. Mensen leren het best als ze betrokken zijn. Ze zijn betrokken als er “iets op het spel staat”. Daarnaast is het van belang, dat ze denken, dat hun acties zichtbaar zijn voor anderen en niet kunnen worden teruggedraaid.

Verhalen: Ervaring wordt overgedragen door verhalen te vertellen.

Als men lang iets doet wordt de kennis impliciet. Men is dan een specialist. De beste manier voor hen om te leren is om ervaring uit wisselen met collega’s. Hier spelen verhalen een grote rol. Als de verhalen emoties oproepen raken ze de indexen van het geheugen en worden opgeslagen om later weer te worden herinnerd. Mensen kunnen in hun fantasie (via de “private speech”) oefenen. Ze vertellen zichzelf verhalen.

Omgeving: De mens is intelligent door zijn omgeving (hulpmiddelen en medemensen).

De mens is intelligent door zijn omgeving aan te wenden. Het lichaam is een patroon-afwikkel-machine.  Hulpmiddelen compenseren voor de tekortkomingen van het lichaam. Het belangrijkste hulpmiddel van het lichaam is taal. Hiermee kan zonder problemen worden geëxperimenteerd en verzonnen. De fantasie is het belangrijkste trainingsmiddel. Met de taal is de wereld aangepast aan de mens en is de cultuur ontstaan. Men leert het beste als men argumenteert in een groepsbijeenkomst. Deze bijeenkomsten moeten niet te gestructureerd zijn.

Spel: Complexiteit is het toepassen van een klein aantal regels door autonome eenheden.

We hebben de neiging om de wereld te verklaren met centrale besturing. In de praktijk blijkt dit in de natuur niet voor te komen. Voor de mens zeer complexe processen zijn te verklaren door een beperkt aantal regels toegepast door autonome eenheden. Het vinden van deze regels is erg moeilijk en kost veel tijd. Daarnaast geloven we het ook vaak niet. We kunnen de resultaten van het proces leren of inzicht krijgen in de regels. Het verband tussen deze twee zaken is soms moeilijk te zien. Dergelijke systemen zijn om te zetten in spellen (simulaties). Spellen zijn ideale leeromgevingen omdat ze de mens het geloof geven dat de regels “echt werken”.

Terminologie: Leerling, Leraar, Leren, Kennisoverdragen, Ontdekken en Therapie.

De term leerling wordt gebruikt. Naast deze term zijn er nog vele andere termen mogelijk, zoals patiënt, trainee, medewerker, gezel etc. Ze veronderstellen allemaal een “hoger niveau” (de leraar), dat meer weet en kan. We hebben ook vele termen voor dit “hogere niveau”, zoals coach, adviseur, goeroe etc. Naast het woord training kunnen we termen als leren, verandering, leerproces, transformatie, project, stroom,  etc. gebruiken. Het gaat er om, dat er “doelgericht” wordt veranderd. Als er niet doelgericht wordt veranderd is er sprake van “ontdekken”. Ook hier leren we van. Het is nodig om niet teveel termen door elkaar te gebruiken. In het vervolg wordt de term “kennis overdracht” voor “eenrichtingsverkeer” van leraar naar leerling gebruikt en de term “ontdekken” voor een proces waar zowel leraar als leerling veranderd uitkomen. Als er sprake is van een verandering in een mens noemen we dit leren. Als we de “paradigma’s” van een mens aanpassen noemen we het therapie.

5        Externalisatie.

5.1       Inleiding.

Hoe impliciete kennis naar gegevens wordt vertaald is te vinden in de denkbeelden over informatieanalyse. In de praktijk volgt de theorie van de analyse de technische innovatie op enige afstand. Deze theorie is nog erg “hype-gevoelig”. Men hoopt op de “silver bullet”, de innovatie, die alle problemen zal oplossen. In 1982 probeerde (Brooks, 1995) aan te tonen dat deze oplossing nooit gevonden zal worden: “There are no simple, easy-to-implement answers for excellence in software-development”. Zijn artikel is in 1995 opnieuw uitgegeven omdat hij tot op heden helaas gelijk heeft gekregen. Het komt voor een groot deel neer op talent en ervaring. Men ondervindt veel last van de steeds veranderende technologie. Vaak wordt na een periode van uitproberen ontdekt, dat de technologie niet deugt. Gezien de toenemende invloed van de automatisering begint deze manier van “trial & error” vervelende gevolgen te hebben.

De meeste automatiseerders lappen informatieanalyse aan hun laars. Zij vinden automatisering nog steeds een “kunst”. Ze willen graag zo snel mogelijk aan de slag gaan met programmeren in hun lievelingstaal (nu JAVA). Door de grote hoeveelheid van deze “engineers” loopt de kwaliteit van de software sterk achteruit. De Amerikaanse resultaatgerichte cultuur bestaat bijna volledig uit “doeners”. Er is langzamerhand een kentering te bespeuren. De Europese (en vooral de Nederlandse) cultuur heeft altijd veel meer aandacht besteed aan het “verantwoord” maken dan de Amerikaanse.

In de automatisering wordt de mens nog vaak (onbewust) gezien als een radertje in het systeem, een knoppenindrukker. Men ontwerpt werkstromen. Pas recent is men vooral door de toenemende (falende) mens-machine interactie gaan beseffen dat de mens niet zonder meer alles doet wat hem gezegd wordt door de machine.

De laatste tijd wordt het netwerk belangrijker dan de computer. Software en gegevens worden verdeeld over meerdere computer (processoren) die onderling samenwerken. Dit maakt het mogelijk om te delen, De keerzijde van distributie is een enorme toename van de complexiteit. Het besturen van veranderingen kan niet meer zonder geavanceerde hulpmiddelen en een rigide organisatie.

Leren is een complex proces dat nog niet goed te vangen is in software. Software kan hulp bieden als ondersteuner op vele vlakken. Het overnemen van de instructie is nog niet mogelijk. De ervaring op het gebied van de analyse is in hulpmiddelen en methoden gestopt. Deze is ook bruikbaar om educatieve software te maken.

5.2       De werkstroom.

De term Gegeven wordt vaak verward met het begrip Informatie (Gegevens geïnterpreteerd door een Mens). Een gegeven beschrijft een verzameling gelijksoortige waarden (bijv. Namen, Getallen). Gegevens worden altijd in een bepaalde samenhang met elkaar opgeslagen (kaarten, records, lijsten, schermen etc.).

De theorie achter het gegeven stamt van de kaartenbak. Op een kaart (bijv. de Klantenkaart) staan meerdere waarden. Deze noemt men “attributen” (bijv. Klant-Naam). Ze staan naast elkaar in een rij.  Deze rij staat voor een bepaald begrip. Dit begrip noemt men een “entiteit” (bijv. Klant). Sommige attributen (Sleutels) verwijzen naar andere entiteiten (bijv. Rekening-nr).  Entiteiten hebben dan samen een relatie. Entiteiten en hun relaties vormen een (semantisch) netwerk. Ieder mens, iedere organisatie en iedere cultuur hebben een eigen netwerk dat permanent  in beweging is.

Na de komst van de database werd gegevensanalyse (later informatieanalyse genoemd) een vakgebied. Het werd mogelijk om enorme hoeveelheden data op te gaan slaan. De opslagcapaciteit per gulden neemt per jaar met 100% toe en omvang van de opslag neemt af.  Dit betekent, dat we nu al enorme hoeveelheden data op een kleine oppervlakte kwijt kunnen.

Processen worden beschreven door de manier waarop ze de input van gegevens omzetten  in de output. Meestal is dit in de vorm van een berekening (algoritme) of een sortering. Men modelleert op deze wijze de stroom van gegevens. Gegevens worden door een proces verwerkt en/of opgeslagen en doorgegeven aan een ander proces. Men noemt een stelsel van processen een werkstroom (“workflow”). De berekeningen waren in de begintijd niet erg complex. Bij banken worden grote hoeveelheden gegevens opgeteld (saldo).

Aangezien de opslag als basis fungeert voor het verwerken heeft een fout in de indeling grote gevolgen. Deze kan niet simpel worden aangepast. Zeker als men al beschikt over historie. Men moet dan grote hoeveelheden gegevens aanpassen (conversie). Dit kost tijd en geld en wordt dus meestal achterwege gelaten.  De gegevensanalyse is dan ook de basis voor een passende architectuur. Als men hier iets “fout” doet heeft het verstrekkende gevolgen.

5.3       Taal-analyse.

Een belangrijke stap in de ontwikkeling van de informatieanalyse was het inzicht, dat er een relatie bestaat tussen taal (gezien als communicatiemiddel) en het gegeven. Opslagstructuren en processen zijn te beschrijven door vereenvoudigde zinnen (Klant Wonen Huis). Het uitlezen van data lijkt op het vertellen van een verhaal in een “restricted language”. Een belangrijke toepassing van dit inzicht is te vinden in de aanpak NIAM (Wintraecken (1985)).

Het introduceren van de taalbril gaf een totaal andere dimensie aan automatiseren. Men was niet een stroom kaarten aan het sorteren, maar men bracht het Universe of Discourse in kaart (Griethuysen, 1982). De semantiek had zijn intrede gedaan in de informatieanalyse.

Het werd nu mogelijk om met de gebruiker in de eigen taal te gaan communiceren. Het bleek niet mogelijk om vast te stellen of een analyse correct was uitgevoerd. Twee analisten komen vaak met verschillende modellen op de proppen. Dit staat haaks op het image van de computer als het summum van exactheid. De reden hiervoor is gelegen in de “meerwaardigheid” van de wereld. De wereld verandert steeds en de mens zet de wereld “vast” met zijn eigen interpretatie en zijn gereedschappen.

5.4       Object-orientatie.

De laatste jaren is er veel aandacht voor “object-orientatie”. Men streeft naar optimaal hergebruik van onderdelen en het ontwikkelen van softwarecomponenten. Hiertoe worden de entiteiten (nu objecten genoemd) en de bijbehorende processen (nu methods genoemd) ingedeeld in uitgebreide classificatiestructuren (Class-libraries).

Het blijkt erg moeilijk te zijn om aan te geven wat een “component” is. In de fysieke wereld is dit makkelijker omdat er conventies en standaarden zijn (bv. schroeven, moeren). Daarnaast dwingt de materie een bepaalde volgorde van assembleren af. In de niet-fysieke wereld (intangible) van de software en gegevens ligt het niet zo eenvoudig. Men weet niet op welke detailniveau (de granulariteit) en in welke context men het moet zoeken. Er is een trend om ketens van objecten (z.g. design-patterns) als eenheid te nemen. Meer detail geeft meer mogelijkheden. De complexiteit van het geheel neemt dan enorm toe. Hierdoor neemt de overdraagbaarheid naar collega’s van het werk sterk af. Men snapt producten van elkaar niet meer. Daarnaast worden de mogelijkheid tot koppelen met andere bouwstenen slechter. Grote bouwstenen zijn moeilijk in te stellen en niet flexibel. Ze hebben echter een eenduidige werking en zijn daardoor eenvoudig te koppelen.

Bij de Objecten speelt hetzelfde probleem als bij de entiteiten. Er kan geen “vastigheid in de taalwereld” worden gevonden. Een nieuwe toepassing kan een nieuwe connectie noodzaken tussen tot nu toe losstaande entiteiten of juist het omgekeerde bewerkstelligen.

Een voorbeeld is de verandering van inzicht, dat een klant van een bank onafhankelijk van een kantoor moet kunnen bankieren. Het verbreken van de connectie Kantoor – Klant kost tientallen mensjaren werk.  Naast lokale aanpassingen vinden er regelmatig “kantelingen en herordeningen” in gegevensstructuren plaats. Denk aan “van productgericht naar klantgericht” werken. Dergelijke paradigmasprongen vergen een bijna complete nieuwbouw. Het oprekken van een datumveld (t.b.v. het Jaar2000) leidt tot een wereldcrisis. Gezien de enorme complexiteit van de huidige architecturen zijn de meeste aanpassingen niet of nauwelijks op tijd door te voeren. Men komt onbekende zaken tegen of verbreekt per ongeluk verbindingen waardoor er heel ergens anders iets uitvalt of anders gaat werken. Een manier om dit probleem op te lossen is om overlappende structuren te bouwen en data te kopiëren (Data-Warehousing). Op deze wijze ontstaan er nog meer ondoorzichtige lappendekens van systemen.

5.5       Het netwerk.

Het netwerk is een middel om berichten uit te wisselen. Het bestaat uit gespecialiseerde computers. De berichten worden in een bepaald formaat van computer naar computer gezonden via een bepaalde drager (bijv. glasvezel of koperdraad).  De computer vertaalt de formaten en regelt prioriteiten. In het begin stond er één computer (het z.g. mainframe, CVE) in het centrum van het netwerk. Deze computer regelde alles. De eindpunten waren “dom” (dumb terminals).  Ze waren in staat tot gegevens tonen en input opnemen. In de loop der tijd is het tonen van de gegevens steeds ingewikkelder geworden (muziek & beelden). Hierdoor kreeg de “terminal” steeds meer te doen. Daarnaast was men gewend geraakt aan de losstaande computer (de PC). Deze bevatte alle software.

Bij het koppelen van deze Pc’s (Clients) aan de centrale computer werd het noodzakelijk om na te gaan denken over de distributie van de software en de gegevens tussen de centrale computer en zijn eindpunten.  In theorie is de juiste verdeling uit te rekenen door te kijken naar het noodzakelijke transport tussen de partijen die het netwerk gebruiken. Een centralistische organisatie heeft veel verkeer naar het hoofdkantoor en weinig verkeer tussen de afdelingen. Mensen, die elkaar nooit of weinig spreken hebben geen directe verbinding nodig. Vaak worden deze analyses niet gemaakt en gebruikt men een  ideologie.

Een voorbeeld van een dergelijke ideologie is de keuze voor een zware centrale computer (de server) en eenvoudige  eindpunten (de  “thin-client”). Op dit ogenblik is het mainframe (S390) weer erg in trek.

In de meeste (z.g. client/server) architecturen ligt de plaats van opslag van de gegevens en de software vast. In dealingrooms van banken en geavanceerde wapensystemen (Boasson, 1998) is het flexibel omgaan met gegevens een eis. Men gebruikt daar een z.g. “publish/subscribe”-architectuur. In een dergelijke architectuur is de gegevensopslag een gevolg van het gebruik. De gegevens stromen naar de plaats waar de applicatie werkt. Er zijn architecturen in ontwikkeling (“mobile agents”), waar ook de software geen vaste plaats meer heeft. Ze  zoekt de plaats op waar een berekening het beste kan worden gemaakt.

Van groot belang is het beheersen van veranderingen van de software in het netwerk. Niet alle software kan zondermeer met elkaar samenwerken. Ongecontroleerde aanpassing veroorzaakt veel moeilijk te vinden fouten. Dit alles voert de kosten aan ondersteuning enorm op. Men moet de versies en functionaliteit afstemmen (releasemanagement). De beste manier is om veranderingen altijd vanuit één plaats door te voeren.  In ITIL (IT Infrastructure Library (Zie http://www.itilalumni.com ) is de praktijkkennis over beheer ondergebracht. ITIL bestaat uit een grote verzameling boeken, die alle mogelijke aspecten van beheer afdekken.

5.6       De mens.

De gebruiker is heel lang niet gezien als een belangrijke variabele in de analyse. Hij is een (lijdzaam) onderdeel van de bureaucratische machine. Men is een onderdeel van de workflow en moet reageren op de binnenkomende berichten. Mumford (1995) was een van de eerste wetenschappers die de belangen van de gebruiker als object van onderzoek  introduceerde. Zij ontwikkelde de methode ETHICS. Een belangrijke invloed in Nederland kwam van de Antroposofie (Morssink, 1984). In deze eerste stappen werd het aspect “betrokkenheid” benadrukt. Veranderingen worden makkelijker doorgevoerd als het “slachtoffer” mee doet (“hang yourself”). Deze betrokkenheid kan direct of indirect geregeld worden via een vertegenwoordiger (OR, materiedeskundigen).

In een later stadium ging ook tijd een rol spelen (“time-to-market”). Projecten waren veel te lang “onderweg”. In deze tijd veranderden de specificaties en verdween de betrokkenheid van het management en de medewerkers. Dit heeft geleid tot de introductie van de “iteratieve aanpak”, die nu vrijwel gemeengoed is geworden. Een project bestaat uit kort durende iteraties, die allemaal een bruikbaar resultaat opleveren.

Door de introductie van het beeldscherm met toetsenbord werd de gebruiker een deel van de mens-machine-dialoog. Het beeldschermontwerp bracht de “gebruikersvriendelijkheid”, het “grafical-user-interface (GUI)”, “designer”,  en de “ergonoom” in beeld.  Deze gingen via de zintuigen van de gebruiker naar processen kijken. Dit veroorzaakte een omwenteling in de informatieanalyse. De aandacht verplaatst zich langzaam van “procesanalyse” naar “taakanalyse”. Voor de “engineer” is deze stap heel moeilijk te nemen. In de praktijk blijkt, dat hij  veel te veel (technische) mogelijkheden aan de gebruiker aanbiedt. “Keep it simple” is het devies (Norman (1988)). Het is beter om meerdere apparaten te maken dan alle functionaliteit in èèn toestel (de PC) te stoppen. Die is uiteindelijk niet meer de bedienen. Een aanpak die de mens-machine-dialoog als uitgangspunt heeft heet User-Interaction-Design (UID) (zie http://www.io.tudelft.nl/uidesign en Winograd (1996)).

5.7       Beslissingen en regels.

Gegevens waren lange tijd een integraal deel van de infrastructuur. Ze waren niet “vrij” beschikbaar. Door de komst van Pc’s en z.g. 4de generatie Eindgebruikertalen (bijv. SQL, FOCUS, SAS) werden ze uit de bestanden gehaald en direct of indirect (via kopiebestanden) aan gebruikers ter beschikking gesteld. Hiertoe werd het noodzakelijk om de betekenis van de gegevens voor een “amateur” te ontsluiten. De programmeurs zijn gewend aan technische coderingen. Door de “engineeringattitude” zijn (en worden) veel data-elementen niet voorzien van de beschrijving van hun betekenis (de z.g. metagegevens). Naast het betekenisprobleem is er ook sprake van vervuiling. Gegevens, die niet tot de verantwoordelijkheid van het bedrijf behoren, worden vaak niet up-to-date gehouden (bijv. Naam-Adres-Woonplaats bij Verhuizen). Vaak weet de gebruiker niet welke data hij werkelijk onder handen heeft. Dit geeft aanleiding tot volstrekt verkeerde besluitvorming. Helaas komt deze situatie vaak voor.

In eerste instantie gingen de gegevens naar de boekhouders. In een later stadium ging men zich ook richten op dragers van ongestructureerde taken (beslissers, specialisten). Dit resulteerde in “decision support systemen” en “expertsystemen”. In het eerste geval wordt een enorme hoeveelheid data door allerlei berekeningen en sorteerslagen samengevoegd in tabellen, die via een aantal gezichtspunten (meestal tijd en geografie) kunnen worden bekeken. Ter ondersteuning worden standaard een groot aantal vormen van statistiek aangeboden (Data-mining). De gebruiker van deze statistiek weet meestal niet wanneer een techniek wel of niet mag worden toegepast. Dit geeft aanleiding tot ongefundeerde conclusies.

In de praktijk hebben de Management Information Systems (MIS) niet het succes dat men er van verwacht had. De belangrijkste reden is de wijze, waarop mensen een beslissing nemen. Het MIS gaat uit van het idee, dat men dit doet door vlak voor de beslissing vele alternatieven te onderzoeken. In de praktijk dragen mensen een beslissing met zich mee en zijn ze op zoek naar bevestiging (Zie Hfdst 4.3). Daarnaast speelt het (mensen-)netwerk een grote rol. Men haalt veel informatie weg bij de mensen die men vertrouwt.

Men had de indruk, dat een specialist zijn werk deed door een groot aantal regels in samenhang toe te passen.  Er werden speciale (z.g. elicitatie-)technieken en een methode (Hoog, 1994) ontwikkeld om de kennis uit experts te halen en zodoende expertsystemen te bouwen. Het blijkt, dat  experts niet weten hoe ze hun werk doen (zie Hfdst 4.3). Daarnaast zijn ze bang om hun baan te verliezen en vertellen niet alles. De analisten zijn op zoek naar een passende (politieke en/of wetenschappelijke (het paradigma)) verklaring en zien daardoor de werkelijkheid niet meer objectief. Deze problemen zijn natuurlijk ook van toepassing op de leraar (als expert in het lesgeven) en de leerling (als expert in het leren). Expertsystemen zijn heel bruikbaar gebleken als ondersteuning van een experts (bijv. financiële adviessystemen). De vervanging van experts door software is nog steeds een kostbare en complexe taak. Meestal lukt het niet.

Er zijn speciale talen (Prolog, LISP) en computers (vooral in Japan) ontworpen om regelgebaseerde (Artificial Intelligence (AI)) systemen te kunnen bouwen. Na een enorme investering in deze 5de generatie computertalen kwam men tot de conclusie, dat deze weg dood liep (Winograd, 1986). De AI heeft als eerste een beroep gedaan op de cognitie-psychologie (Zie Hfdst 4.2).

Het is mogelijk om een systeem volledig te beschrijven met gegevens en regels, die op de attributen worden toegepast. Met behulp van z.g constraint-programming kan met het stelsel “oplossen” door te zoeken (“constraint satisfaction”) of numerieke en algebraïsche methoden toe te passen (“constraint solving”). Het toepassen van deze techniek is nog steeds voorbehouden aan experts. Ze is erg bruikbaar voor het maken van roosters en (eventueel dynamische) tijdsregelingen voor treinen en vliegtuigen.

5.8       Methoden en hulpmiddelen.

De ervaring van vele ontwikkelaars werd verzameld en verwoord in technieken. Deze werden verbonden aan een projectmanagementsystematiek. Hierdoor ontstonden complete methodes, die de analyse van begin (strategie) tot einde (testen) beschreven. De methodes werden vaak opgehangen aan een goeroe (Jackson, Martin). Er ontstonden elkaar bevechtende kampen. Door de IFIP (Olle, 1982, 1986, 1989) werd een werkgroep opgericht om de “beste” aanpak te vinden. Hiertoe werd een case gemaakt (de IFIP-case) en criteria geformuleerd om te vergelijken. Tot grote verbazing van iedereen bleek dit niet mogelijk te zijn. De “beste” methode bestaat niet en zal ook niet gevonden worden. De “beste” aanpak is sterk afhankelijk van het soort project, de te gebruiken techniek en de ervaring van de ontwikkelaar. Er zijn hiertoe zeer sterk variabele aanpakken gemaakt gebaseerd op z.g. scenario’s.  Naast het vinden van een passend scenario speelt het eigen geloof in de bruikbaarheid een dominante rol bij het succesvol toepassen. Voor een overzicht  van de meest bekende aanpakken bestaat er een Method Engineering Encyclopaedia ( Zie http://www.univ-paris1.fr/CRINFO/dmrg/MEE ). Methoden en technieken zijn in de loop der jaren sterk geautomatiseerd middels z.g. CASE-tools (Computer Assisted Software-Engineering). Een belangrijk hulpmiddel is een z.g. repository. Dit is een speciale database die alle gegevens (hier meta-gegevens genoemd) bevat, die in het ontwikkelproces worden gebruikt. In het algemeen is de repository gekoppeld aan een z.g. generator die software genereert op basis van de opgeslagen metagegevens. Door deze generator wordt het mogelijk om onafhankelijk van veranderingen in de techniek te ontwikkelen. De ontwikkelomgeving is gedistribueerd, zodat ontwerpers, materiedeskundigen, projectleiders en vele andere ontwikkelaars achter hun grafische werkstation onafhankelijk van elkaar op hun eigen tijd en plaats kunnen werken. Belangrijke leveranciers zijn: Sterling, Computer Associaties,  IBM en Compuware (Allen VS).

5.9      De aansluiting met het socialisatieproces.

De informatieanalyse is voor een groot deel gebaseerd op het idee van de werkstroom. In dit geval wordt de mens gezien als een verwerkingseenheid.

Het beeld van de mens lijkend op een computer kan niet meer stand houden. Mensen zijn onder grote druk overlevingsmachines, die volgens een vast patroon reageren. Het denken in patronen (“Patterns”) begint in de informatieanalyse een rol te spelen. Hierbij worden “objecten” gekoppeld.

Om een mens te kunnen besturen (c.g. te laten leren) is kennis nodig van de toestand van deze mens zelf. Ieder mens is uniek. Het vangen van deze kennis is nog niet echt aan de orde en soms ook discutabel (“privacy”). In de marketing probeert men dit te doen met behulp van patroonherkenning (de z.g one-to-one marketing). Deze patroonherkenning is gebaseerd op ideeën over de werking van de hersenen en het geheugen.

Het beschrijven van de flexibel reagerende (“ontspannen”) mens is nog ondoenlijk. Veel kennis wordt vergaard door “agenttechnologie”. Hier laat men software-eenheden volgens eenvoudige regels autonoom samenwerken. Samenwerkende agentsystemen beginnen het intelligentieniveau van de lagere organismen te bereiken.  Toepassingen ziet men in de besturing van complexe gedistribueerde verdeelsystemen (bijv. de energieafname van een huishouding). Men probeert pieken te vermijden door de agents met elkaar te laten onderhandelen over vraag- en aanbod van stroom. Een groot probleem is de analysemethode. Het is onmogelijk om in één keer een complex systeem te reduceren tot een aantal simpele regels. Het kost een groot aantal iteraties (“trial and error”) en dus veel tijd en geld om een werkend systeem te maken. Hoe de mens hier moet worden ingepast en hoe mensen doelgericht kunnen veranderen door deze technologie is onbekend. De beste manier om te trainen is om met een expert op te trekken en “na te doen”.

5.10   Consequenties voor de praktijk van het leren.

Workflow: Tot op heden zijn er vooral gegevensstromen geanalyseerd.

De informatieanalyse heeft zich tot op heden sterk geconcentreerd op het analyseren van de werkstroom.  De mens wordt hier geacht te doen wat het protocol oplegt. Deze aanpak is geschikt voor het analyseren van ondersteunende processen (de administratie).  Het primaire proces van het leren blijft buiten schot. 

Taal: Het analyseren van de communicatie tussen de personen in het te “automatiseren” gebied is de basis voor een gegevens- en procesmodel.

Informatieanalyse is een essentiële vaardigheid aan het worden. De taalkundige aanpak is een simpele en effectieve manier van werken. Zij berust voor een groot deel op zinsontleding en goed luisteren. Deze aanpak kan al jong worden aangeleerd. De aanpak van Nijssen (NIAM) is in Australië op de scholen ingevoerd.

Publish/Subscribe: de gegevensarchitectuur van een school moet snel kunnen worden aangepast en gericht zijn op het individu.

Ieder mens leeft in zijn eigen dynamische taalwereld. Delen van deze wereld worden met anderen gedeeld in bijvoorbeeld een organisatie. Centrale geautomatiseerde systemen sluiten daardoor slechts voor een deel aan op de behoefte van het individu. Er is niets tegen een combinatie van een eigen individueel systeem en een centraal systeem, waar gegevens uit worden gekopieerd. Omdat een school moet aansluiten op de buitenwereld zal het “Universe of Discourse” van een school zeer snel veranderen. Hier kunnen de “normale” client/server-architecturen niet tegen. Er zijn infrastructuren beschikbaar (Publish/Subscribe), die uitgaan van een grote flexibiliteit.  

UID:     Leren is een ongestructureerde taak. De informatieanalyse moet uitgaan van de mens.

De analyse van een leerproces moet plaatsvinden vanuit de blik van de gebruiker. Leren is in principe een ongestructureerd proces. Het maken van educatieve software, die probeert om alles van tevoren te regelen lukt niet of gaat enorme bedragen kosten. De ontwikkelaanpak moet zich baseren op de principes van User Interaction Design.

Cognitie: Technieken ontleend aan de cognitie-psychologie (Agents, CBR) lenen zich het meest voor educatieve software. Er is vrijwel geen praktijkkennis over deze ontwikkelingen.

De informatieanalyse heeft lange tijd de mens beschouwd als een programmeerbaar input/output-mechanisme. Deze weg is niet succesvol gebleken. Het onderzoek naar kunstmatig leven (Agents) en de hersenen (Case Based Reasoning (CBR), Neurale Netwerken) ziet er veelbelovend uit. Ze is wellicht beter geschikt om educatieve software te maken. Op dit ogenblik is de kennis over Agents en CBR vrijwel niet aanwezig bij de kennisinstituten en zeker niet in het bedrijfsleven.

Methoden: Het gebruik van methoden en hulpmiddelen is nog niet doorgedrongen tot de ontwikkelaars van educatieve software.

De kennis over softwareontwikkeling is vertaald in methoden, technieken en hulpmiddelen (MTH). Opvallend is, dat deze MTH vrijwel niet worden gebruikt bij het ontwikkelen van educatieve sofware. Hier heerst de “engineeringcultuur”.  Het hergebruik is in deze sector dan ook zeer laag. Vaak wordt het wiel weer uitgevonden en het koppelen van verschillende onderdelen is problematisch.

6        Combinatie

6.1       Inleiding.

In dit hoofdstuk is de combinatie van gestructureerde informatie aan de orde. Het combineren van ongestructureerde informatie (associatie) kan ook. Het combineren heeft als doel om iets nieuws te vinden. Het in staat zijn tot het vinden van “iets nieuws” wordt gezien als “creativiteit” (scheppen). Echt nieuwe denkbeelden zijn zeer schaars en voorbehouden aan genieën. Gelukkig ontstaan de meeste nieuwe inzichten door oude te herordenen. De manier, waarop deze ordening wordt uitgevoerd is van groot belang. Opvallend is, dat grote doorbraken vaak buiten het vakgebied tot stand komen. Men zit schijnbaar te vast in zijn denkwereld om de oplossing te zien (Kuhn, 1962). Een vakgebied wordt bepaald door een aantal fundamentele inzichten (paradigma’s). In de loop der tijd worden er problemen ontdekt, die onoplosbaar zijn. Zij knagen aan het paradigma. Vaak worden ze ontkent of genegeerd. Nieuwe inzichten ontstaan door structureel op zoek te gaan naar “onoplosbare” problemen.

6.2       Creativiteit.

Het toeval speelt een rol  Deze rol wordt echter erg overdreven. Soms komen door het toeval zaken bij elkaar, die via een doordachte aanpak nooit bij elkaar hadden kunnen komen. Het toeval moet zich wel richten op een werkende structuur (Vgl. DNA en Evolutie).

Er moet sprake zijn van “verhangen” of “weglaten”. Hofstädter (1995) doet al zijn hele leven onderzoek naar creativiteit. Volgens hem is “kennis van zaken” een eerste vereiste om creatief te kunnen zijn. Men moet de componenten (concepts) en hun verbindingen kennen. In een interview met het tijdschrift Wired (11-95) zegt hij hierover het volgende: “A deep immersion in anything makes you more creative, if you’re creative to begin with. Constantly honing your faculties enhances you.” Een andere factor is “druk”. Men moet ergens naar op zoek zijn, de sterke behoefte hebben om een oplossing te vinden. Creativiteit is een product van “subcognitive pressure” that probabilistically influence the building and reforming of representations […] Cognitive representations are relatively immune to contextual pressure […] A crucial role is played by the inner structure of concepts and conceptual neighbourhoods”. Creativiteit verschijnt door het uitoefenen van gerichte druk, waardoor er  foutjes ontstaan in meestal stabiele structuren (“slips of the tongue”). Deze stabiele structuren bestaan uit concepten met hun omgeving.

6.3       Analogie.

Om een probleem op te lossen zoekt men naar een analogie. Het probleem wordt vertaald in een “standaardprobleem”, waar een “standaardoplossing” voor bestaat. Via deze standaard wordt de eigen oplossing gevonden. Het “losmaken” en daarna “afbeelden naar  een ander domein” kan worden gestuurd met aanpakken als “brainstormen”. Men moet dan wel een duidelijk beeld hebben “wat” men wil oplossen. Het domein dat men kan gebruiken om de analogie te vinden, is breed (Finke 1990). Men neemt aan, dat de onderliggende structuur van het probleemdomein en het analogiedomein iets met elkaar gemeen moeten hebben. Dit is nog niet bewezen. Een groot aantal technieken staan in (Wenger, 1996). Er wordt vooral gebruik gemaakt van “guided imagery”. Men visualiseert het probleem en “vraagt” aan de verbeelding oplossingen te verwekken.

6.4       Herordenen

Altshüller (1996) heeft 200.000 patenten bestudeerd en geprobeerd om te ontdekken hoe “originele” oplossingen worden gevonden. Hij extraheerde 40 principes, die zijn ondergebracht in de aanpak TRIZ (Theory of Inventive Problemsolving). Altshüller ontdekte, dat een probleem altijd kan worden geformuleerd als een verzameling tegenstrijdige eisen (“contradictions”). Het oplossen van de eisen bestaat uit het verleggen van relaties binnen de verzameling onderdelen, die het systeem bevat. Hiertoe wordt een matrix gemaakt waar onderdelen en functionaliteit naar elkaar worden afgebeeld. Een systeem is nog “in ontwikkeling” als de matrix buiten de diagonalen is gevuld. Een systeem is “volwassen” als er per functionaliteit slechts één onderdeel bestaat. Het is dan “simpel”. Systemen hebben niet het “eeuwige leven”. Na de volwassenheid komt de neergang. Een nieuw systeem pakt de hegemonie van het oude over. Maimon (1998) heeft TRIZ gegeneraliseerd tot  twee condities n.l. The Closed World-condition (CW) en Qualitative Change-condition (QC). CW beperkt de oplossing tot de componenten van het systeem. QC beperkt een verandering tot het aanpassen (b.v. verbreken of omkeren) van een relatie tussen de componenten.

6.5       Mindtools.

Jonassen (1996) hangt het Constructivisme (Papert, 1990) aan. Deze stroming zet zich sterk af tegen de praktijk van het onderwijs (“de instructie”). Papert zegt in dit artikel het volgende: “Knowledge is built when the learner is engaged in the construction of something external or at least shareble … a sand castle a machine, a computerprogram, a book”. Jonassen vindt, dat computers (“mindtools”) naast de mens moeten staan. Het is volgens hem niet mogelijk om computerprogramma te maken, die een leraar simuleren. Computers  zijn een hulpmiddel voor het denken.

Hij onderscheidt vier niveaus van denken n.l.

  • Basic (opslaan en  ophalen wat geleerd is),
  • Critical (analyseren, zie Hfdst 5.3),
  • Creative (het verwekken van nieuwe kennis) en
  • Complex (probleem oplossen, ontwerpen en besluiten nemen). “Complex thinking” is een op actie gerichte combinatie van de eerste drie.

Mensen leren het beste als ze samen met anderen nieuwe voor hen betekenisvolle kennis construeren (“collaborate”). Hij heeft een aantal “mindtools” gevonden. Hij vermoedt, dat er veel betere in de toekomst zullen komen. Het gaat om:

  • Databases (structureren van kennisdomeinen),
  • Spreadsheets (speculeren met getallen),
  • Semantische netwerken (het afbeelden van de “mind”),
  • Expertsystemen (besluitvorming),
  • Communicatiemiddelen (het verbinden van gemeenschappen van lerenden) en Multimedia /Hypermedia (construeren).

6.6        Patronen  zoeken.

Indien men beschikt over een grote verzameling gegevens is het mogelijk om automatisch patronen te zoeken. Met de “black-box-benadering” koppelt men input- aan output en zoekt naar een passende formule (neurale netwerken, genetische algoritmen). Deze formule geeft meestal geen enkele “verklaring” voor het verband. De “black-box” geeft geen inzicht in een causaal verband. Hiervoor kan men gebruik maken van de “normale” structuurzoekers die meestal uitgaan van een lineair verband. Zie verder: Hfdst. 9.

6.7      De aansluiting bij het Externalisatie-proces.

Combineren is mogelijk als de structuur, de onderdelen en de “onmogelijkheden” van een systeem bekend zijn. Het maakt niet uit of het systeem een auto, een organisatie of een organisme is. De analysemethode “Object-orientatie” is zeer geschikt om dergelijke systemen in te beschrijven. Het is nog geen usance om de problemen en “contradicties” van een

systeem in kaart te brengen.

De analyse kan op vele plaatsen gebeuren. Meestal wordt ze binnen een bedrijf of bedrijfstak uitgevoerd. Er zijn op vele gebieden pogingen gaande om generieke proces- en gegevensmodellen te bouwen (bv gezondheidszorg, handel (electronic commerce), logistiek (ERP), banken etc). Door de toenemende koppeling van bedrijven middels het netwerk zijn ook waardeketens een onderdeel van studie. De modellen zijn meestal algemeen beschikbaar.

Naast bedrijfstakken vinden er ontwikkelingen plaats in vakgebieden. Er zijn vele specialisaties met een eigen vaktaal, tijdschriften etc.. Er wordt in het algemeen moeilijk samengewerkt. De ontsluiting van de vakgebieden is slecht. Er wordt niet al te vaak over de eigen grenzen gekeken. Modellen, zoals in het bedrijfsleven zijn er nog niet veel. Kennis verandert snel. De gebruikers van de kennis zijn meestal niet betrokken bij de veranderingen. Ze weten dan ook niet altijd wat er aan de hand is. Soms is dit onmogelijk, omdat er teveel mensen betrokken zijn. Bij het maken van een nieuw product wordt rekening gehouden met de bestaande situatie. Ook hier is het gebied van de wetenschap nog erg eigenzinnig geregeld. Veranderingen worden niet zonder meer doorgegeven aan de gebruikers. Hier hebben scholen last van. Het KennisNet kan fungeren als instrument voor “change-management”.

6.8      Consequenties voor de praktijk van het leren.

Kennis van zaken: Een systeem wordt bepaald door zijn onderdelen en zijn tekortkomingen. 

Probleem en probleemdomein horen bij elkaar. Ieder systeem heeft tekortkomingen, die in een later stadium een verandering in het domein zullen bewerkstelligen. Men heeft pas kennis van zaken als men weet hoe iets in elkaar zit en wat er mis is.

Herordenen: De grootste creativiteit ontstaat door zaken te herordenen.

Vele problemen kunnen worden opgelost door binnen het systeem van onderzoek componenten op een andere wijze met elkaar te verbinden. Het streven moet zijn naar continue versimpeling van de structuur. Men kan pas echt creatief worden als men alle onderdelen van het systeem, de verbindingen en de tekortkomingen van de onderdelen kent. Grote problemen duiden op een komende grote innovatie.

Mindtools: Computers zijn hulpmiddelen bij het creatieve denken.          

Computerprogramma’s zijn erg behulpzaam bij het ondersteunen van het construeren van kennis. Ze kunnen grote hoeveelheden data vergelijken, sorteren en visualiseren.  Het overnemen van de instructie (lees het programmeren) is een groot probleem, omdat het zeer tijdrovend (en dus kostbaar is) om alle reactiepatronen van de leraar op de leerling in een programma onder te brengen.

7        Internalisatie.

7.1       Inleiding.

Het schoolsysteem van de 20e eeuw is gebaseerd op de principes van Taylor (Callahan 1962). Een belangrijk criterium is “efficiency”. De leerlingen worden via een aantal lopende banden (klassen) geassembleerd in een standaard type dat aan het einde van de opleiding zo aan de “echte” lopende band kan aanschuiven. Op een aantal plaatsen wordt getest of een onderdeel aan de gestelde eisen voldoet. Door de grote snelheid van verandering in de maatschappij wordt het steeds moeilijker om de standaard te formuleren. Er wordt daarom steeds meer nadruk gelegd op het “zelf uitzoeken (leren leren etc.)”. In het bedrijfsleven is dit principe leidend. Training van de medewerkers kost teveel geld. Leren is een product van het werken of doen (“Learning-by-doing”).

7.2       Instructie.

Instructie is de meest voorkomende vorm van training in de school. In het bedrijfsleven komt deze aanpak steeds minder voor. Het idee achter de instructie is de passieve leerling die kennis ontvangt van een leraar middels de leerstof. Een belangrijk onderdeel van instructie is het testen of de leerling voldoet aan de gestelde eisen. Het meest gebruikte middel is het boek.

De leraar wordt soms geassisteerd  door een softwareprogramma. In de loop der tijd is dit programma geëvolueerd van CAI (Computer Assisted Instruction) gebaseerd op “Drill-and-Practice” naar het ITS (Intelligent Tutor System). Het bouwen van een ITS staat nog in de kinderschoenen. (Sinclair, 1993) schrijft: “..[they] often have glaring weaknesses in instructional design and tend to be little more than expensive page turners”.  Naast het vertalen van de leerstof (het boek) in software (content genoemd) is het grootste  probleem het modelleren van de leerling. Men weet niet goed welke informatie men over het gedrag van de leerling moet opslaan en welke reacties de computer moet daarop vertonen. De kans is erg klein, dat de ITS in de toekomst een succes zal worden.

7.3       Coaching, de leraar als supporter.

De laatste 20 jaar is de training in het bedrijfsleven geprofessionaliseerd. In eerste instantie probeerde men de medewerker “up-to-date” te krijgen. In de loop der tijd is de hoeveelheid aanpassingen zo groot geworden, dat men moest gaan ingrijpen. De drijvende kracht achter ontwikkelingen is nu kostenbesparing. Iedere dag training kost geld. Naast zichtbare training is er  tijdsverlies door inleren (ervaring verkrijgen) en het raadplegen van de collega (z.g. hidden costs). Vooral slecht beheerde  PC/LAN-omgevingen voeren de kosten op.  Er is een toenemende vraag  naar z.g. “quality-time”. Medewerkers zijn steeds minder bereid om hun vrije tijd te besteden aan opleiden. Men probeert zo min mogelijk opleiding te geven en ze op de werkplek of thuis aan te bieden. De opleiding moet plaats- en tijdsonafhankelijk zijn. Dit leidt tot de ontwikkeling van “distant-learning”. De leerstof staat op de “centrale computer”. De leraar is beschikbaar voor vragen. Meestal wordt de directe coaching in de organisatie gelegd bij een geïnteresseerde collega (ELO, Eerste Lijnssupport). Soms is er sprake van coachen op afstand. Er worden dan speciale call-centres of zelfs video-centres ingericht, waar men zijn vragen mondeling kwijt kan. Meestal worden vragen via E-mail afgehandeld.

7.4       Support-systemen, Vragen stellen en Diagnose.

Veel producten en diensten worden tegenwoordig ondersteund vanuit een call-centre. De medewerker van een call-centre heeft meestal geen diepgaande kennis van het product dat wordt ondersteund. Een eenvoudige vorm van hulp is een lijst met veelgesteld vragen en antwoorden de z.g. FAQ (Frequent Asked Questions). In complexe situaties (bijv. meerdere talen en producten) worden de medewerkers voorzien van een protocol dat precies aangeeft welke vragen moeten worden gesteld om tot een goede diagnose en oplossing te komen. Indien mogelijk wordt deze software gekoppeld aan bestaande databases met klant- en productgegevens. Naast het protocol maakt men steeds meer gebruik van kennis over de succesvolle behandeling in het verleden (cases). De techniek is gebaseerd op Case-Based-Reasoning-software (CBR, zie Hfdst 4.2). Het is mogelijk om een script rechtstreeks via het netwerk aan de klant aan te bieden.

7.5       Help- en Adviessystemen.

De oorzaak van excessief trainen is gelegen in een inadequaat besturen van veranderingen maar vooral in de slechte gebruikersvriendelijkheid van de software. Dit heeft geleid tot het ontwikkelen van geïntegreerde werk- en leeromgevingen. Deze zijn ontstaan door de Helpfunctie (Breuker, 1990) verder door te ontwikkelen. Men noemt dergelijke omgevingen een ALE (Adaptive Learning Environment).  Volgens Eklund (1990) is de ALE het alternatief voor het ITS.

Indien er sprake is van een complex dienstenpakket (bijv. financieel advies bij een bank) worden de verkopers (accountmanagers) steeds meer voorzien van adviesprogramma’s, die op basis van klantgegevens, productinformatie en gespreksinformatie hints geven. Deze systemen zijn gebaseerd op regelgebaseerde experttechnologie. Het is in principe mogelijk om deze programma’s rechtstreeks met de klant te laten werken.

7.6       Kennis delen tussen mensen en organisaties.

Een opkomend fenomeen is Kennismanagement (zie http://www.brint.com/km/whatis.htm ). Het doel is om experts kennis te laten delen. Veel experts zijn op pad of slecht beschikbaar. Er is veel verloop. Bedrijven in dienstensector zijn volledig afhankelijk van de kennis van deze experts. Hier verkeren leraar en leerling op gelijk niveau. De één weet wat meer van het ene onderwerp en de ander weer wat van een andere.

Men dacht dit probleem te kunnen oplossen door de experts te vragen hun kennis (de z.g. “Best Practises”) in een algemeen toegankelijke database te stoppen. In de automatisering is er al lang sprake van pogingen om kennis te delen. Een voorbeeld zijn de z.g. Methodes (Zie 5.8).

Het kennis delen tussen organisaties kan door in het maken van z.g. Benchmarks. Men maakt een   procesmodel en identificeert belangrijke te meten variabelen (de z.g. prestatie-indicatoren). De indicatoren worden bij zoveel mogelijk verschillende bedrijven bemeten en de resultaten (minimum, maximum) beschikbaar gesteld aan de aanleveraars van de data. Het gaat er om uit te vinden hoe de besten in de groep te werk gaan. Een  voorbeeld van een dergelijk model is het Capability Maturity Model (CMM). Dit model is bruikbaar om scholen te vergelijken (Zie http://www.sei.cmu.edu/activities/cmm/cmm.sum.html).

In het algemeen moet men de medewerkers dwingen of (met geld) verleiden om hun kennis te delen.  Dit geldt naar twee kanten n.l. bij het beschikbaar stellen en het gebruiken van de kennis. Best Practices zijn erg moeilijk over te zetten naar een ander bedrijf. De omgeving van het proces (de cultuur) speelt een erg grote rol. Deze is vrijwel niet te kopiëren.

7.7       Verbeelding.

Volgens Egan (1997) zijn er drie conflicterende uitgangspunten in het onderwijssysteem. Het gaat om het inpasssen in de omgeving, het ontplooien van het talent (Rousseau) en het verkrijgen van (academische, filosofische) kennis (Plato). Hij denkt dat het mogelijk is om deze uitgangspunten te vervangen door het idee van “recapitulatie”. Hij baseert zich hierbij vooral op de denkbeelden van Vigotsky (1986). Op lichamelijk niveau maakt ieder organisme de groei van zijn voorgangers in de evolutie in versnelde vorm mee. Bij de mens gaat de evolutie door met de culturele evolutie. Er zijn een aantal fasen in het begrijpen (understanding). Iedere fase heeft een eigen curriculum en aanpak. Hij onderscheidt de ontwikkelingen van de emoties en zintuigen (Somatic Understanding), de taalwereld (Mythic Understanding), het IK (Romantic Understanding), de kennisontwikkeling in de wereld (Philosophic Understanding) en het zien van de relativiteit van de eigen plaats in de geschiedenis en de maatschappij, theorieën en geloven (Ironic Understanding). 

Belangrijk is dat een groot deel van het onderwijs is gericht op onthouden en herinneren. In het verleden (Yates (1966), Spence (1884)) waren er zeer geavanceerde technieken om te kunnen onthouden. Deze zijn door de komst van het boek in ongerede geraakt.  Het geheugen wordt gestimuleerd door de fantasie. Veel essentiële kennis werd in het verleden daarom verpakt in verhalen. Deze verhalen moeten een sterke emotionele lading hebben. (Egan, 1986). Volgens Egan is “the best hope for keeping educational energy alive is to stimulate imagination”.

7.8      Case-based-Learning.

Schank  (1995,1997) is de directeur van het Institute for the Learning Sciences (ILS) in Chicago. Het ILS is speciaal voor Schank opgericht door Andersen Consulting. Deze heeft in Chicago zijn centrale trainingscentrum.  ILS wordt gesponsord door grote bedrijven als IBM, City-Bank en het Amerikaanse Leger. Schank is de uitvinder van Case Based Reasoning (Zie Hfdst 4.2.6). Hij heeft zijn onderzoek naar de werking van het geheugen doorgezet naar training zowel bij volwassenen als bij kinderen. Zijn werkwijze is gebaseerd op het scheppen van “expectation-failures”. De leerling krijgt een belangrijke opdracht en wordt enigszins onder druk gezet (Goal-Based-Learning). Hij wordt nu binnen een spelomgeving (Story-Telling) op het verkeerde been gezet waardoor het verwachtingspatroon niet wordt nagekomen. Het systeem biedt de leerling de mogelijkheid om echte experts om hulp te vragen en vragen te stellen. Deze functionaliteit is afhankelijk van de context van het spel en de weg die de leerling in het spel heeft doorlopen (Learning By Reflection). De spelomgeving bevat veel impliciete kennis (Incidental Learning). De spelomgeving wordt gebaseerd op de werkelijkheid (simulatie). De inhoud wordt ontwikkeld door experts te interviewen en hun falen in kaart te brengen. Daarna worden de interviews nagespeeld door acteurs.

7.9       Suggestie.

In o.m. het taalonderwijs en de sporttraining wordt steeds meer gebruik gemaakt van Suggestopedie (Lozanov, 1978, 1988). Het gebruik kan naar andere domeinen worden uitgebreid. Er zijn toepassingen in het Informaticaonderwijs. Het schoolsysteem van Lichtenstein is grotendeels gebaseerd op de denkbeelden van Lozanov. Lozanov heeft onderzoek gedaan naar de manier waarop suggestie werkt. Men bereikt een enorme verhoging van de opnamesnelheid en retentie. De leerlingen worden in een zeer ontspannen toestand gebracht en krijgen allerlei suggesties aangeboden, die slaan op bevorderen van het onthouden en integreren van de kennis.

Specifieke onderdelen zijn:

  • Comfortabele, mooie omgeving en Ontspanning: zie Hfdst 4.4 Stress.
  • Sub-luminale boodschappen: zie Hfdst 4.4. De wil. Dit zijn niet gerichte boodschappen, z.g. Posters.
  • Visualisatie, Rollenspel. Men beeldt zich in dat men in het land woont waarvan men de taal wil leren of dat men een succesvol sporter is.
  • Rituelen: Het gebruiken van een voorspelbaar patroon.
  • Aanspreken van alle zintuigen: zien, horen en bewegen. Mensen bezitten een voorkeurszintuig.
  • Muziek: Rustgevend, op de achtergrond en middels zingen (Voorzingen van de leraar (een concert) en nazingen van de leerling.
  • Verhalen vertellen,
  • Positieve benadering van de leerling (altijd positief formuleren),
  • Spellen: Interactie met medestudenten.

Er zijn veel stromingen met vele namen (Superlearning, Accelerated Learning). Ze nemen soms de vorm van een geloof aan.  Dit deel heeft zich sterk gemengd met stromingen in de New Age. Het blijkt moeilijk te zijn om de methode in het Nederlandse klassesysteem in te passen. Vakken worden bijvoorbeeld sequentieel gegeven, terwijl ze in het bestaande systeem parallel worden behandeld. De aanpak vergt veel van de leraar.

(Erickson, 1989) heeft onderzoek gedaan naar hypnose en suggestie. Zijn taalkundige technieken (indirecte communicatie, verhalen, parabels, anekdotes, metaforen, het z.g. Milton-model) zijn een belangrijk onderdeel van de veranderaanpak NeuroLinquistic Programmeren (NLP). Een metafoor is een afbeelding van een onderwerp naar een ander domein. In dit domein kunnen oplossingen worden gevonden, die naar het probleemgebied kunnen worden terugvertaald (Zie Hfdst 6.3). Volgens Erickson is de mens een verzamelingen metaforen. Sprongen tussen verschillende domeinen vinden  permanent plaats veelal zonder medeweten van het individu. Ieder mens heeft een “grensbewaking (censuur)”, die meer of minder gebieden toegankelijk maakt voor associatie en analogie. Metaforen raken naast het talige ook het visuele en het kinetische domein in de mens. Er is veel bekend over welk soort metaforen welk effect hebben. Zo zijn er metaforen, die het geheugen stimuleren, maar ook metaforen, die trance induceren (hypnose). Naast taal heeft de non-verbale communicatie veel invloed. Door mensen op een bepaalde manier aan te kijken of aan te raken (hand geven) kan men ze beïnvloeden. Daarnaast geeft de non-verbale communicatie veel extra informatie (bijv. stand van de ogen). De ideeën binnen NLP komen verder van o.m. Perls, Satir, Cameron, Bateson en Chomsky. Men heeft de succesvolle “modellen” van deze denkers en practici geïntegreerd.  Het is een zeer uitgebreid systeem en een invloedrijke stroming in de therapie (Derks, 1997). Zie ook: http://www.nlp-platform.com/default.asp.

Belangrijk uitgangspunten zijn o.m.

  • Een individu organiseert zijn unieke zintuiglijke weergave middels taal.
  • Een individu is een samenwerkingsverband van subpersoonlijkheden.
  • Lichaam en geest zijn een cybernetische eenheid.
  • Beperkingen en mogelijkheden liggen in het wereldmodel dat men gebruikt.
  • De mens communiceert vooral ook non-verbaal.

7.10    Onderwijskunde en ICT.

(Dool, 1998, http://projects.edte.utwente.nl/proo/rapport.htm ) heeft een rapport geschreven over de belangrijkste thema’s die spelen in het onderzoek naar de relatie Onderwijs en ICT.

Hij onderscheidt een vijftal thema’s:

  • Architectuur: Welk educatief concept moet men gebruiken en welke structuur heeft de nieuwe leeromgeving?

De grote vraag is wat de nieuwe ontwikkelingen in de techniek bv. het netwerk (teleleren), informatiedragers (CD, DVD) en media (spellen, multimedia) kunnen bijdragen. Tot op heden zijn er weinig succesverhalen te vinden. Men is op zoek naar de aansluiting tussen techniek en de pedagogische benaderingen. Tot op heden is er net zoals in zoveel gebieden van de samenleving sprake van een “technologiepush”. Het is de vraag of er een specifieke Leerarchitectuur moet komen. Het is waarschijnlijk mogelijk om grote delen uit andere gebieden te halen (Logistiek, Electronic Commerce, Customer Support).

  • Besturing: Hoe kan men nieuwe ontwikkelingen zonder al te veel kleerscheuren inpassen?

Een groot probleem is het bewaken van de samenhang tussen de onderdelen. Deze samenhang heeft vooral last van de steeds veranderende techniek. Scholen hebben de neiging om alles zelf te regelen.

Het invoeren van ITIL en/of het uitbesteden van een aantal taken zal veel problemen oplossen. Zie Hfdst 5.5.

  • Competenties: Welke kennis en vaardigheden moeten leerlingen hebben over de ICT?

Het is hierbij de grote vraag of ICT als iets bijzonders moet worden gezien. In het geval van software gaat het om het leren van de “bediening”. Bij het ontwerpen blijkt het analytische vermogen en de taalvaardigheid een grote rol te spelen (Zie 5.3).

  • Leerprocessen: Hoe zien de door ICT ondersteunde leerprocessen eruit?

Het constructivisme (Zie 6.6) heeft een grote invloed en verkettert de instructie. Er moet meer nadruk komen op groepsprocessen in plaats van individueel werken.

  • Ontwikkelingen: Welke ontwikkelingen doen zich voor (in het Buitenland)?

Dool pleit voor een Observatiepost Educatieve technologie.

7.11   De aansluiting bij het socialisatieproces.

Als de spiraal zijn ronde heeft gedaan moet de mens de veranderingen verwerken. De meeste veranderingen komen op de mens af. Men heeft er niet omgevraagd. Er komen nieuwe en/of aangepaste gegevens en hulpmiddelen. Sommige eisen zijn ingewilligd en een beperkt aantal contradicties zijn verdwenen. Gegevens kan men negeren. Hulpmiddelen zijn een noodzaak en dwingen tot aanpassen. Sommige veranderingen worden niet opgemerkt. Ze komen niet door het filter. Andere veranderingen worden niet geaccepteerd. Men kan het niet aan. Het talent schiet te kort of men heeft de energie niet meer om opnieuw te beginnen (stress). Om “flow” te krijgen moet de ervaring weer worden opgebouwd. Eerst moet men afleren en daarna weer inleren

Als de bestaande kennis van de mens bekend is kan men de verandering gericht doorvoeren. De leraar heeft net als alle andere mensen te maken met de toenemende snelheid van de verandering. Om goed te kunnen onderwijzen moet men zijn ervaring kunnen overdragen. Dit betekent dat leraren eerder moeten beginnen met het oppakken van de verandering dan de leerlingen. Dit lukt vaak niet meer. De leerlingen kunnen op hetzelfde moment starten met uitproberen. Vooral in de hoek van de ICT is dit te zien. Het verhaal van de leerling die de leraar inwijdt in de kunst van het “internetten” wordt vaak verteld. In essentie is hier sprake van een niet functionerend systeem van “change-management”. Een aanpassing van expliciet vastlegde kennis (in een database) kan automatisch worden doorgegeven aan de gebruikers van deze kennis. Hier kan een netwerk als KennisNet een prachtige rol vervullen.

7.12    Consequenties voor de praktijk van het leren.

Change-management: De veranderingen in de benodigde kennis moeten op tijd worden doorgegeven zodat men ervaring kan gaan opdoen.

Door het vastleggen van de competentie van een trainer moet het mogelijk zijn om hem in vroeg stadium persoonlijk te informeren over de veranderingen in kennis die zijn ervaring kunnen gaan aantasten. Op deze wijze kan de leraar ervaringsdeskundige blijven.

Instructie: Het automatiseren van de instructie heeft geen zin. Het is te complex en te duur.

Het vervangen of ondersteunen van de instructeur door software is een complexe en daardoor kostbare aangelegenheid. Er zijn onnoemelijk veel combinaties tussen leerling, leerstof, leeraanpak en leraar mogelijk. Deze kunnen niet allemaal worden voorzien. Indien men instructie wil toepassen zijn de bestaande aanpakken (boek) nog steeds superieur aan de software die voor een redelijke prijs kan worden gemaakt. Het overzetten van boeken naar hypertext geeft geen toegevoegde waarde. De meeste tekst wordt weer uitgeprint. 

Gilde: De beste rol voor de leraar is ervaringsdeskundige.

De rol van supporter in een call-centre wachtend op steeds weer terugkomende (domme) vragen van de klant is geen stimulerend idee voor de leraar. Als alle leraren worden getraind in deze werkwijze zal er een enorm overschot komen. Het is zeer de vraag of leraren goede supporters zijn. Het is van groot belang om leraren een positief toekomstperspectief te geven. Men krijgt nu het gevoel in een fuik te zitten, die richting wachtgeld of WAO gaat.

Uit het voorgaande mag duidelijk zijn, dat een leraar een excellente verhalenverteller moet zijn. Het is ideaal als deze verhalen uit de eigen werkervaring komen. Dit pleit voor parttime leraren, die als een gezel een aantal leerlingen (vanaf 9-10 jaar) met zich meenemen (het gildesysteem). Bij de jongere kinderen begint de school steeds meer een plaats voor kinderopvang te worden. De leraar fungeert hier als plaatsvervangend ouder.

Adviseren: Software neemt complexe taken over van de mens.

In de praktijk ziet men, dat software steeds meer complexe taken van de mens overneemt (Zie ook Hfdst 6.5) of helpt bij het vinden van de juiste functie (Helpsystemen). Het handmatig uitoefenen van de taak is onmogelijk (bijv. Optiehandel, Besturen gevechtsvliegtuig). De software neemt taken (en verantwoordelijkheid) over. Als die er niet uitkomt wordt de gebruiker voor een keuze gezet. Men werd al getraind in simulatoren. Deze ontwikkelt zich tot de echte werkomgeving (bv. battle- & commandsystemen, dealingrooms). De gebruiker onderzoekt een scenario en kiest voor het beste alternatief.

De gebruiker weet niets van de werking van het te besturen systeem en de wiskundige- en technische achtergronden. Van belang is de manier waarop het werk is georganiseerd. Deze ontwikkeling zet met enige vertraging door naar de consumentmarkt (1-to-1-marketing).  De meeste software is “zelftrainend”. Op deze wijze worden complete kennisdomeinen verpakt. Ze verdwijnen uit het zicht van de gebruiker. Het onderwijssysteem kan deze ontwikkeling niet negeren. Het is de vraag welke kennis men preventief (op school) moet leren en welke in de praktijk “just-in-time” moet worden opgehaald. Duidelijk is, dat de laatste categorie beter beklijft.

Ervaring: Ervaringskennis kan worden opgeslagen in cases (verhalen).

Cases zijn een manier om ervaringskennis op te slaan. (Schank, 1995), de uitvinder van Case-Based-Reasoning, heeft een compleet systeem (Case-Based-Learning) gemaakt om cases te ontsluiten. Hij interviewt hiertoe experts en probeert hun “failures” te ontdekken. Deze worden omgezet in een computerspel. Het is zijn ideaal om gedeelde case-archieven te maken, die beschikbaar zijn voor trainers. Er dient te worden onderzocht of de Nederlandse beroepsorganisaties bereid zijn om een archief te maken en te onderhouden. Daarnaast dient er te worden uitgezocht hoe een dergelijk archief via het netwerk kan worden ontsloten.

CRM: Customer-Relationship Management is bruikbaar als concept in het onderwijs.

Er worden complete “open” gedistribueerde architecturen ontwikkeld ter ondersteuning van klanten. Ze zijn vaak geïntegreerd met een Logistiek en Commercieel-systeem. Deze architecturen lijken bruikbaar om als startpunt te fungeren voor een softwarearchitectuur die specifiek voor een school geldt.

Kennisdelen: Leraren en leerlingen kunnen veel nut hebben van een Kennismanagementinfrastructuur.

Het delen van kennis is voor leraren en leerlingen een zinvolle zaak. Vaak is het weten wie wat doet en waar wat te vinden is al voldoende. Deze mogelijkheden zitten grotendeels standaard (en vaak gratis) in software, die gebruik maakt van het world-wide-web (WWW). Het wachten is op bruikbare en betaalbare hulpmiddelen om hogere vormen van kennisdeling te ondersteunen. Het zou nuttig zijn als alle schoolboeken beschikbaar zijn middels een zoekmachine.

Benchmark: Het is zinvol om een nationale of internationale benchmark te bouwen voor educatieve bedrijven. 

Benchmarks maken het mogelijk om de eigen activiteiten te vergelijken met collega-bedrijven. Bij mijn weten is er geen uitgebreide benchmark voor onderwijsorganisaties. Met behulp van de benchmark kan ook het positieve of negatieve effect van ICT worden vastgesteld.

Suggestie: Suggestie is de manier om te mensen te helpen met veranderen.

Uit verschillende hoeken (geschiedenis, psychologie, therapie) wordt duidelijk, dat het weloverwogen gebruik van suggestie de manier is om mensen te trainen. Het is aannemelijk, dat ook onbewust (geheugen, versprekingen) processen gaande zijn, die de wereld voor het individu fixeren en beoordelen. Het wereldbeeld van het individu en zijn of haar ambities dienen het uitgangspunt te zijn voor veranderingstrajecten. De zintuigen dienen in voldoende samenhang te worden aangesproken.

Dit alles biedt een fantastische mogelijkheid om multimedia en spelomgevingen te gaan benutten als educatieve omgeving. Dit onderwerp dient de hoogste prioriteit te hebben in een vervolgonderzoek.

8        Het koppelen van mensen en organisaties.

8.1       Inleiding.

De buitenwereld is door de komst van de TV voor iedereen uitgebreid naar alle gebeurtenissen op aarde. Binnen grote bedrijven was het gebruik van een (internationaal) communicatienetwerk al geruime tijd gewoon. Door het beschikbaar komen van een algemeen toegankelijk netwerk (het z.g. Internet) wordt  in snel tempo iedereen met iedereen “direct” verbonden. Volgens Kaufmann (1993) is ordening een gevolg van het koppelen van knooppunten (mensen) in een netwerk. Als er teveel wordt gekoppeld raakt het systeem (de cultuur) in wanorde. Het netwerk van mensen is door het Internet in grote wanorde geraakt. Systemen, die zich vrijwel geïsoleerd ontwikkelden worden plotseling direct gekoppeld. Er lijken nieuwe ordeningen te ontstaan (de Kerckhove, 1996), die getypeerd worden met termen als de “Netwerk-organisatie”, “Gekoppelde Intelligentie” of “Communities of Interest”.  Ze lijken erg veel op de “organized anarchy” die mensen optimaal betekenis geeft (Zie Hfdst. 4.3.3). Om een groep te laten functioneren zijn een groot aantal hulpmiddelen nodig. Ze worden samengevat onder de noemer “Groupware”. Het blijkt dat de huidige generatie “groupware” nog een aantal zaken mist om mensen op alle communicatieniveaus met elkaar te laten werken.  Door de onmogelijkheid om non-verbaal te communiceren verstoren ze de cohesie in groepen.

8.2       Onbewuste communicatie. 

Net als dieren communiceren mensen met behulp van chemische stoffen (hormonen). Men laat een bepaalde chemische stof achter of geeft hem direct door (aanraken). Het chemische systeem werkt op korte afstand en kortstondig (verdampen, oplossen). De chemische stoffen roepen direct gedrag op of versterken gedrag. Een groot deel van de ordening in complexe (dierlijke) structuren is te verklaren uit chemische signalen en bijbehorende reactiepatronen. Er bestaat op dit vlak geen verschil tussen mens en dier. Een voorbeeld is het communicatiesysteem van de mieren  (Wilson, 1990). 

Mensen communiceren veel gegevens “non-verbaal” met behulp van handen, ogen etc. Deze vorm van communicatie wordt door de meeste (tele-)communicatiesystemen niet doorgegeven. Die baseren zich nog op tekst. De “onbewuste” communicatie is zo belangrijk, dat veel mensen elkaar regelmatig moeten zien (en ruiken en aanraken) om een verstandhouding te behouden. Als er een langdurige samenwerking moet worden opgezet moet hier rekening mee worden gehouden.

Mensen reageren net zo op apparaten als ze op mensen reageren (Reeves, 1998). De afstand tot het apparaat (“hoe verder hoe meer men op zijn gemak is”), het taalgebruik van de dialoog (“prijzen, oordelen”) de vorm van het apparaat (“mannelijk”) speelt onbewust een rol.

8.3       Discours.

Mensen en dieren communiceren (soms over grote afstanden) met tekens. Een deel van de communicatie tussen mensen gaat middels taal. De interpretatie van deze taal is gebonden aan een context. Er zijn zeer uitgebreide stelsels van impliciete aannames geldig (een Discourse). Deze “Discourse” onderhoudt sociale structuren Het gebied van de “discoursanalyse” is ontstaan in de jaren ’70 en nog sterk in beweging. Een discours wordt niet expliciet gestuurd door een bepaalde partij. Ze geeft wel een bepaalde groep meer macht (Foucault 1978). Het gaat om het toekennen en behouden van bepaalde betekenissen. Men gebruikt sommige begrippen (en hun relaties) vaker, maakt begrippen aan elkaar gelijk (Blanke = Baas) en benadrukt een deel in een (schijnbare) tegenstelling (Natuurlijk VS Kunstmatig).

8.4       Het Language Action Perspective (LAP).

Austin (1962) beschouwt het communiceren middels taal als “sociaal handelen”. Door de taal worden intenties uitgewisseld (“speech acts”). Op deze wijze worden acties gecoördineerd. Deze theorie is verder uitgewerkt door Searle (1969). Het streven naar consensus is volgens Habermas (1987) de drijfveer achter het ontstaan van een gedeeld begrip van de werkelijkheid en van sociale structuren. Sociale structuren zijn het resultaat van onderhandelingsprocessen over betekenis. Dit geldt alleen als er een gemeenschappelijk belang is.

Door de introductie van nieuwe communicatiemiddelen (bijv. E-mail) worden delen van de communicatiestromen (de workflow) in en buiten organisaties sterk versmald. Men communiceert alleen via tekst of spraak. Er verdwijnen communicatiekanalen compleet uit het gezichtsveld. Ze worden overgenomen door de computer. Er komt minder informatie door dan nodig is. Soms interpreteert men de informatie ook verkeerd (“flashing”). Het effect is, dat  verplichtingen tussen mensen wegvallen en de constructieprocessen van de werkelijkheid in de war raken. Groupware heeft een negatieve invloed op de cohesie in organisaties. Vooral bedrijven die medewerkers hebben die  niet vaak bij elkaar komen, zoals uitzendbureau’s hebben hier last van. Men doet allerlei moeite om mensen te binden.

Flores (1980) heeft deze problemen onderkend en heeft het z.g. Language Action Perspective (LAP) geformuleerd. LAP begint grote invloed te krijgen in de wereld van AI. Ze domineert de ontwikkeling van z.g. Multi Agent Systemen (Verharen, 1997). Deze software coördineert vele autonome softwarecomponenten (agents). Op basis van LAP zijn nieuwe Workflow-producten (Action Workflow) en analysemethodes  (bijv. DEMO, Dietz, 1996) ontwikkeld.

8.5       Samenwerken op afstand en in de tijd: Groupware.

Door de komst van het netwerk is samenwerken en coördineren op afstand en in de tijd (direct of indirect) mogelijk geworden. Hiertoe moet een groep bereid zijn om gegevens te delen en deze gegevens ook te onderhouden. Veel applicaties (bijv. centrale agendasystemen) komen niet van de grond, omdat men geen zin of tijd heeft om de data in te voeren.

Het netwerk wordt meestal niet centraal bestuurd. Men koppelt vele locaties aan elkaar. Om de gegevens “up-to-date” te houden worden ze constant gekopieerd (“replicatie”).

De hulpmiddelen die samenwerken op afstand ondersteunen noemt men “Groupware” of CSCW (Computer Supported Collaborative Working).  De “moeder” van alle  groupware-applicaties is Lotus Notes.

Typische toepassingen zijn Communicatie (E-mail, Chat, Nieuwsgroepen, Verzendlijsten),  Agendering, Schedulen, Plannen, Ideeëngeneratie (bv. Brainstorm, Gedeeld Whiteboard), Documentverwerking (Delen document, Opslag, Archief, Zoeken), Overleggen (Video-conferencing),  Besturing (Workflow) en Spellen.

Groupware kan naar verschillende taakgebieden worden gespecialiseerd. Voorbeelden zijn “afstandsleren”, “afstandwerken” etc. Naast het gebruik van de standaardapplicaties kan men ook zelf applicaties maken.

Steeds meer groupware-toepassingen worden ontwikkeld om op het World-wide-web te kunnen functioneren. Ze zijn soms gratis.

Ondanks diverse pogingen tot centrale coördinatie vindt de implementatie van Groupware meestal decentraal plaats. In de praktijk ontstaan er in korte tijd vele overlappende databases en applicaties, die het netwerk sterk kunnen gaan belasten. De meeste gebruikers hebben weinig tijd voor beheer, zodat er een administratieve chaos ontstaat.

Problemen rondom Groupware zijn (Grudin,1989):

  • Juiste verdeling van werk: sommige groepsleden steken er meer tijd in dan de anderen.
  • Verkrijgen kritieke massa: applicaties zijn pas zinvol als veel (soms alle) mensen meedoen.
  • Verstoring sociale processen: het informele netwerk kan in de war worden gebracht, waardoor de groepscohesie achteruitgaat. Mensen praten niet meer met elkaar, maar mailen.
  • Verstoring werkprocessen: er wordt veel meer “geritseld” dan men denkt. Het formeel regelen kan processen in de war brengen (bv. budgetteren).
  • Verstoring management: men vraagt veel meer om toestemming dan men gewend was. Als mensen niet beschikbaar zijn (op vakantie) ligt een proces stil.
  • Privacy: Er komen gegevens beschikbaar (bijv. wachttijd), die voordien onbekend waren. Medewerkers worden op basis van deze data beoordeeld.
  • Verdwijnen intuïtie: men wordt deel van een stroom en ziet maar een deel.
  • Invoering: Mensen moeten anders gaan werken.

Informatie over Groupware en CSCW is te vinden op http://www.notesdesign.com/

8.6       Consequenties voor de praktijk van het leren.

Discours:  Leerlingen moeten een “kritische” taalanalyse kunnen uitvoeren. 

Leerlingen moeten bewust worden gemaakt van de mogelijkheden die er zijn om betekenissen te benadrukken (manipuleren). Deze kennis is zinvol om een onderscheid te kunnen maken tussen propaganda, reclame en “onafhankelijke” communicatie.

Constructie: Mensen dragen door te communiceren acties aan elkaar over. Hierdoor vindt coördinatie plaats en ontstaan permanente sociale structuren.

Scholen zijn dragers van samenwerkingsprocessen. Het verwezenlijken van “Groupware” in de vorm van “afstandsleren” dient weloverwogen plaats te vinden. Het ondoordacht gebruik van netwerken (E-mail) en bijbehorende procesbesturing (workflow) kan sociale structuren in de war brengen. Het is aan te bevelen om een analysemethode als DEMO te gebruiken om de communicatiestructuren te onderzoeken en te behouden. Bij het automatiseren van de workflow is het aan te bevelen om prioriteit te geven aan producten als “Action-Workflow”.

Groupware: Groupware biedt de mogelijkheden om samen betekenis te geven.

Een bijeenkomst is de manier om betekenis te geven. Men legt steeds meer de nadruk op collectieve leerprocessen. Groupware kan hier ondersteuning bieden. Naast “samen in de tijd” is er erg veel aandacht voor “op afstand leren”. Hierbij gebruikt men vaak het oude vertrouwde “broadcast”-model. De leraar zendt zijn lessen naar de leerling uit. Met dit model tracht men te besparen (meer leerlingen per leraar). Broadcast kan goedkoop via de Tv-kanalen plaatsvinden. Hier is geen “Groupware” voor nodig. Een combinatie van de twee modellen (het z.g. “two-window”-concept) biedt alle mogelijkheden en is in het bekabelde Nederland goed uitvoerbaar.

9        Logica en Wiskunde.

9.1      Wiskunde.

De wiskunde is het vakgebied dat zich druk maakt over structuren en structureren. In tegenstelling tot de meeste andere wetenschappen is de wiskunde een sterk samenhangend gebied. Via een stringent proces van bewijzen worden onderdelen samengevoegd. De waarschijnlijkheidsrekening en de statistiek (gestuurd door de natuurkunde) hebben in de financiële wereld gezorgd voor enorme productinnovaties (opties, riskmanagement). De Retailsector kan niet zonder het voorspellen en analyseren van klantgedrag. Het is mogelijk om met een aantal parameters het actuele koopgedrag te voorspellen. Statistiek (in combinatie met agenttechnologie) is ook de belangrijkste drijfveer achter ontwikkelingen in zoekmachines (Moukas, 1999).

In het verleden was het ontwikkelen van statistische modellen een aangelegenheid van specialisten. In de loop der tijd zijn er speciale pakketten (bijv. SAS, FOCUS) gemaakt, die de complexiteit van de analyse deels verbergen. In de vorm van z.g. data-mining-software zijn er nu automatische patroon-herkenners in de handel. Ze kunnen trends zoeken, classificaties maken, associaties en clusters zoeken. Men kan ook structuur vinden in tekstverzamelingen (hypes), muziek (genre) en beeldmateriaal. Dit laatste wordt al frequent toegepast bij beveiligingscamera’s.

De meest gebruikte technieken zijn neurale netwerken en genetische algoritmen.

Het grote voordeel van deze technieken is dat ze geen model veronderstellen. Dit in tegenstelling tot de “oude technieken”, die meestal uitgingen van een lineair verband. Niet-lineaire verbanden waren vanwege de enorme rekenpartij meestal niet uit te zoeken.

Evolutionaire algoritmen, ook genetische algoritmen genoemd, zijn berekeningsmethoden die gebaseerd zijn op de evolutieleer (Holland (1992), Goldberg (1989)). Voor een bepaald probleem wordt een populatie van mogelijke oplossingen samengesteld die achtereenvolgens herhaaldelijk wordt veranderd en verbeterd door de evolutionaire concepten selectie, “survival of the fittest”, mutatie en recombinatie.  Doel is om goede,  optimale oplossingen te creëren.  Oplossingen met een hoge kwaliteit (fitness) hebben een grotere kans om in de nieuwe populatie te  komen. Bij  recombinatie worden van twee oplossingen twee nieuwe  gemaakt. Recombinatie maakt het mogelijk om  goede deeloplossingen te combineren tot een beter geheel. Het gaat om  het overbrengen van een goed idee naar een nieuwe context en dus een  vorm van innovatie. Een nadeel van de modellen die deze algoritmen opleveren is dat ze geen verklaring geven. In tegenstelling tot de mens worden de meest “vreemde” combinaties onderzocht. Mensen zijn erg gevoelig voor lineaire causale verbanden. (Zie http://www.cs.bham.ac.uk/~anp/sites.html#general ).

9.2      Logica.

Logica (Zie http://crossroads.freethought.net/logic.html ) is de wetenschap van het analyseren van argumenten, in het bijzonder het formuleren van regels waarmee de geldigheid van een redenering gecontroleerd kan worden. De Grieken zagen logica als een waardevol management hulpmiddel voor de intelligente bestuurder. Uit de logica is o.m. door toedoen van Von Neumann de  computer en door Turing en Chomsky de computertaal ontstaan. Er zijn vele talen. De meest gebruikte talen zijn Cobol (administratief), Fortran (technisch) en C(PC, varianten zijn C++ en JAVA). Ze worden door een “vertaler” naar “machinecode” vertaald.  Men noemt deze talen “imperatief”, omdat men een reeks bevelen uitschrijft, die de computer moet uitvoeren. De vertaler denkt niet na. Dat doet de programmeur. Imperatieve talen scheppen onbegrijpelijke en daardoor slecht te onderhouden software. Met name ervaren programmeurs bezitten een heel repertoire van “kunstjes” die een collega niet snapt. Naast de “imperatieve” stijl bestaat de “declaratieve” stijl. Men vertelt de computer niet “hoe” het moet gebeuren, maar “wat” er moet gebeuren. De vertaler is nu “intelligent”. Een belangrijke ontwikkeling hier zijn de z.g. functionele programmeertalen. Ze zijn gebaseerd op het wiskundige begrip “functie”. De correctheid van de met deze programmeertalen ontwikkelde programma’s is bewijsbaar. Ze lenen zich voor het formuleren van complexe wiskundige berekeningen. Een probleem is de abstractie, waarin men moet werken. Imperatieve programmeurs denken in de taal van de computer. Functionele programmeurs gaan op zoek naar de essentie van het probleem. Het zijn vaak wiskundigen. Alhoewel deze ontwikkeling (net als constraint-programming)  erg veel voordelen biedt is het vrijwel zeker, dat ze niet zullen aanslaan. Er komt gewoonweg te weinig “wiskundig talent” beschikbaar. Voorbeelden van dergelijke talen zijn Clean en Haskell. Zie voor meer informatie:

http://compiler.kaist.ac.kr/~sokim/html/functional.html ).

Er zijn naast de binaire logica (ja & nee) andere logica’s gemaakt. Een voorbeeld is de “fuzzy logica” (Resner, 1969). Hier is het mogelijk om begrippen, die meerwaardig zijn (bijv. haarkleur) of bestaan uit een interval (bijv. temperatuur) in een redenering te betrekken.  Een andere ontwikkeling is de niet-monotone logica. In deze logica heeft het toevoegen van een uitspraak mogelijk een effect op de andere uitspraken (Reiter, 1980). Reiter maakt hiertoe gebruik van z.g. “defaults”. Ze zijn waar totdat we “beter weten”. Er is een ook een logica gemaakt om te redeneren met verplichtingen (Deontic Logic). Deze logica wordt gebruikt bij het automatiseren van de rechtspraak (Dignum 1995).

9.3       Consequenties voor de praktijk van het leren.

Patronenherkenning: Door Data-mining zal men steeds meer verbanden in de wereld gaan vinden, die compleet ondoorzichtig zijn en toch werken.

Data-mining (ook wel knowledge-discovery) zal een grote hoeveelheid uiterst werkzame patronen gaan vinden. Veel processen (bijv. bij de bevoorrading van winkels) worden er afhankelijk van. De inzichtelijkheid van de verbanden is meestal slecht. Ze hebben daardoor een “magisch karakter”. In het verkopen zullen zij uiterst verleidelijke aanbiedingen doen. Bij de nieuwsgaring zullen ze precies de informatie gaan leveren, die men “nodig heeft” of die de verzender nodig acht. Ze passen zich aan aan de behoefte van de gebruiker. De stappen Analyse en Combinatie in de kennisspiraal kunnen worden vervangen door Patroonherkenning. Als de software kennis heeft van de gebruiker kan het user-interface zich aanpassen aan de mens. Op deze manier wordt de spiraal volledig kortgesloten. Dergelijke ontwikkelingen zijn gaande in de Research (bijv. naar nieuwe geneesmiddelen). Nadeel is dat men geen idee meer heeft hoe de software tot een conclusie is gekomen. Men moet het letterlijk geloven. 

Logica: De logica kan helpen om complexe zaken inzichtelijk te maken. Redeneren moet een vak worden, dat iedereen op zijn niveau moet krijgen.

In de huidige wereld vinden zeer complexe discussies plaats en worden uitgebreide wetsystemen gemaakt. De meeste mensen doorzien deze discussies niet meer. De wetsystemen zijn door hun inconsequenties niet te automatiseren. De logica richt zich vooral op de wiskunde en is hiermee voorbehouden aan een kleine groep uiterst analytische mensen.  De logica kan erg veel hulp bieden om zaken inzichtelijk te maken. Ze zou hiertoe uit haar “ivoren toren” moeten komen.

Nieuwe begrippen: de meeste mensen denken in een wereldbeeld van honderden jaren geleden. Ze houden hiermee “de oude wereld” in stand en scheppen onnodige problemen.

De afstand tussen de exacte vakken en de wereld van de burger is enorm groot. Met taal onderhouden we de menselijke wereld. De overgrote meerderheid heeft een taalwereld die met moeite het wereldbeeld van Newton kan beschrijven. Mensen willen niet voor niets causale en lineaire modellen. Er moet goed gekeken worden naar het “discours” die de meeste leraren onderhouden. Indien nodig moet deze door training in “nieuwe inzichten” up-to-date worden gemaakt.

10     De nieuwe leer/werk-omgeving.

10.1   Inleiding.

In dit hoofdstuk wordt geprobeerd om een synthese te bereiken. De ontwikkelingen in de maatschappij maken het onmogelijk om zich van tevoren voor te bereiden op een bepaald beroep. Het gaat er om dat men als het nodig is kennis kan vergaren. Deze kennis moet zo snel mogelijk worden omgezet in ervaring. Ervaring is geld waard. Deze kan worden verkregen door belangrijke faalsituaties in versneld tempo te doorlopen in een simulator.

Kennis = Gegevens x Ervaring x Vaardigheden x Attitude.

Gegevens kunnen op afroep worden geleverd mits men de juiste zoekcriteria kan formuleren. Het is niet nodig om veel te onthouden. Als men iets moet onthouden (bijv. bij een taal) zijn er (oude) technieken om data snel en langdurig in het geheugen op te slaan.

Vaardigheden zijn mensgebonden. Sommige vaardigheden zullen worden overgenomen door software. Andere vaardigheden zijn sterk verbonden met een beroep. Ze moeten worden vergaard als het nodig is. Er blijven een aantal generieke vaardigheden over die de jeugd moeten aanleren voor ze aan het werk gaat. Het gaat om samenwerken, informatieanalyse en “kritisch denken”. Men moet voorbereid worden op de maatschappij van de verleiding.

De software zal zich zo goed als mogelijk is richten op zijn gebruiker. Hulpmiddelen zullen zich instellen op de mens en geavanceerde helpfaciliteiten bieden gekoppeld aan een expert op afstand.

De steeds toenemende kennis van verleiding moet worden gebruikt om de jeugd naar de school te lokken. De leeromgeving moet niet afwijken van de meest geavanceerde spelomgevingen. Ze moet aansluiten op de jeugdcultuur. Het aanbod  moet integer en compact zijn. Men moet snel alles kunnen vinden. Bij het ontwikkelen van educatieve software moet een concept worden gebruikt dat als richtlijn fungeert voor de ontwikkelaars. Er wordt aangesloten bij de denkbeelden van Case-based-Learning. Als laatste wordt uitgebreid ingegaan op de benodigde software-infrastructuur. Het KennisNet is niet alleen een communicatiemiddel maar vooral een manier om gegevens en software te delen.

10.2   Just-in-time leren.

In de dienstensector (80% van de economie) is het verschil tussen huis en kantoor, tussen werken en leren aan het vervagen (“blur”). Davis (1998) heeft een groot aantal “Blurs” verzameld. Het verschil tussen: 

  • Product en Dienst (“geen product zonder service”),
  • Koper en Verkoper (“bedrijven betalen voor informatie”),
  • Bedrijf en Individu (de “resourcepool”, de “netwerkorganisatie”) is aan het verdwijnen.

Hierdoor neemt het belang van maatschappelijke instituties af. Er komen veel kortdurende verbanden. De rol van informatie (“intangible”) neemt toe. Economische wetten veranderen. Er  wordt weggeven om marktaandeel te kopen. Er worden veel “ventures” gestart, waarvan het grootste deel mislukt (maximaal 20% is succesvol). Er wordt dus veel verspild. Er wordt steeds meer met “verwachtingen” en “portfolio’s” gewerkt. Men neemt de kennis over de toekomst al mee in het heden. Er zijn veel kortdurende hypes. Inzichten veranderen snel. Traditionele beroepsindelingen zijn niet meer van toepassing. Mensen spelen op een dag vele rollen en krijgen meerdere banen en werkgevers. Redenen voor deze ontwikkeling zijn o.m. de toenemende onafhankelijkheid van tijd en plaats,  het beschikbare sociale en economische vangnet en de toenemende doorzichtigheid van structuren. Men kan thuis zelf een baan zoeken, een diagnose stellen en prijzen van producten vergelijken. De vervaging en de versnelling maakt een lange termijn perspectief problematisch. In plaats van preventief te leren komt het aan op “just-in-time” reageren. Volwassenen zullen vooral leren door samen te werken met hun werkomgeving. Deze zal zich gaan aanpassen aan zijn gebruiker. Als de aanpassing niet lukt, is er training beschikbaar die in de werkomgeving zit (“geavanceerde HELP”).

10.3   Vaardigheden: Samenwerken, Analyseren, Kritisch denken en ….

De aanpak van Taylor in het Onderwijs veronderstelt een duidelijk inzicht in wat er moet worden gemaakt, zodat men de onderdelen kan bepalen, die deel uitmaken van de standaardoutput van de lopende band. In een onzekere situatie is een stochastische aanpak veel effectiever. Met hagel schiet men altijd raak. Men moet veel meer op zijn beloop laten en de mogelijkheid bieden om op het moment dat het nodig is training te verkrijgen.

Het is niet mogelijk om alles op zijn beloop te laten. Er moeten een aantal basisvaardigheden worden aangeleerd. Het is de vraag welke vaardigheden (“skills”) dit zijn. In deze notitie is grote nadruk gelegd op sociale vaardigheden (“collaborate”), taalvaardigheid, analyseren en redeneren (“Critical & Creative thinking”, Hfdst 6.5). De computer is het instrument om het ontwikkelen van deze vaardigheden te ondersteunen (“Mindtools”, Hfdst 6.5). Het is van groot belang om zich te wapenen tegen de steeds krachtiger wordende verleiders.

Daarnaast moet men voor een beroep bepaalde specifieke vaardigheden ontwikkelen. Mensen zijn breed inzetbaar als ze een vaardighedenprofiel hebben wat door veel beroepen wordt gedeeld. Eisen voor een beroep worden vaak geformuleerd in benodigde kennis. Deze is “just-in-time” te vergaren. Vaardigheden verzamelen kost tijd. Vaardigheden zijn verzamelingen van “failures” (miskleunen). Men moet de miskleunen die weinig voorkomen en een grote impact hebben oefenen. Deze aanpak is te zien bij geldhandelaren, piloten (vgl. vliegtuigsimulators) en in het leger (“battle-games”). Opvallend is dat in de praktijk de simulator de werkomgeving wordt.  Werken wordt het analyseren van scenario’s.

De vaak voorkomende fouten leert men wel in de praktijk af te handelen. Het is aan te bevelen om een databank op te zetten waarin de relatie beroep, vaardigheid en “faalsituatie” staan opgeslagen. Een case is een goede manier om een faalsituatie in op te slaan.

Een belangrijke vraag is vanaf welke leeftijd een kind zijn of haar eigen weg kan zoeken (>= 11 jaar?). Duidelijk zal zijn, dat er rekening gehouden moet worden met kinderen, die door een sociale of lichamelijke handicap de vrijheid niet aankunnen.

10.4   Gebruikersvriendelijke en zelflerende systemen.

In het bedrijfsleven wordt veel kennis in software en databases gestopt. Het is veel goedkoper en meer toekomstvast om kennis over complexe producten als verzekeren en financiële planning in een adviessysteem te stoppen. Als de accountmanager verdwijnt blijft de kennis behouden. Daarnaast weet men zeker, dat redelijk uniform en verantwoord (denk aan aansprakelijkheid) wordt gehandeld.

De hoeveelheid adviessystemen zal toenemen en steeds meer complexe taken overnemen (Zie Hfdst 9.). Hier staat de software net als bij de Mindtools naast de mens. Ook over apparatuur zal de bedienbaarheid en instelbaarheid toenemen. In iedere softwaresysteem zal geavanceerde helpfuncties zitten met doorkoppelingen naar Support-systemen (“Call-centres, Video-centres”).  Het preventief trainen voor dit soort software en zijn inhoud is zinloos. In dit kader moet er ook ernstig worden getwijfeld aan het feitelijk nut van Digitale Rijbewijzen en andere methoden om mensen te laten bewijzen, dat ze met de huidige soms zeer  gebruikersonvriendelijke software om kunnen gaan.

10.5   Verleiden en suggestie.

Marketing is lang gericht geweest op “uniforme” doelgroepen. Door statistisch onderzoek probeerde men de verschuivingen in deze groepen bij te houden. Het aantal groepen en de snelheid van verandering werd in de loop der tijd groter. Deze fragmentatie is typerend voor de ontwikkelingen in de Westerse maatschappij.

Door het netwerk (Internet) is het mogelijk om individueel contact te gaan onderhouden. Door het verzamelen van koopgedrag en andere persoonlijke voorkeuren probeert men de klant volledig in te pakken (” Customer Intimacy”).  Verkopers krijgen steeds meer greep op hun klanten. Door het verbreden van de (taal-)context naar een “merk (brand)” worden clusters van producten en diensten voorzien van een bepaalde “emotie”.  Men koppelt net als Pavlov een teken aan een (koop)-ervaring.

De pogingen om te manipuleren en te verleiden zijn ook van toepassing op ideologieën. Dragers van “Issues (bv. Greenpeace)” beginnen steeds meer aan macht te winnen en belagen politieke partijen en ondernemingen (bijv. Shell & Brentspar).

Het is opvallend, dat de kennis over het manipuleren en verleiden (Zie Hfdst. 7.8) niet in het onderwijs wordt toegepast. Jongeren zijn sterk gemotiveerd om energie (bijbaantjes, zakgeld) te steken in het verkrijgen van goed gemarkete statussymbolen als Nike.  Ze zijn daar tegenover met geen stok naar school te slaan. 

10.6   De aandacht vasthouden.

De “voorstelling” op school kan de aandacht niet vasthouden.  Alhoewel ouderen minder kritisch zijn dan de jeugd, zal men met het aanbod ook hier rekening moeten gaan houden met wat gangbaar is in de media. De televisie (“lean backwards”) en de personal-computer (“lean forwards”) zijn twee manieren om vanuit het huis de buitenwereld in te kijken. De TV is nog steeds het massamedium. De gebruiker ondergaat de programmering die in principe eenrichtingverkeer is. Er komen steeds meer kanalen, die het aanbod zodanig vergroten, dat de gebruiker geen zin of tijd heeft om een doordachte keuze te maken. Gegeven het vermoeden, dat er altijd wel ergens iets van zijn of haar gading te vinden is wordt langs de zenders “gezapt”. Om op dit gedrag te anticiperen zijn concepten ontwikkeld, die de aandacht onmiddellijk proberen te vangen en te behouden. De jeugd is gewend, zo niet verslaafd, aan deze manier van TV kijken (Tapscott, 1997). De jeugd wil compacte essentiële informatie en geen uitweiding en gedoe er omheen. De vorm die de meeste aandacht vasthoudt van de jeugd is het computerspel.

10.7   Gericht zoeken.

Naast het vasthouden van de aandacht is het ook nodig om ordening en richting te geven. Het aanbod in de vorm van boeken en CD-ROM is reeds enorm. Dit aanbod zal door het gebruik van het netwerk alleen maar toenemen. Er zal een instrument (“Train-O-theker”) moeten worden ontwikkeld, dat de behoefte aan leerstof van de leerling koppelt aan de behoefte (bv via een beroepskeuzetest gekoppeld aan een CV). Hier kan van dezelfde technologie worden gebruik gemaakt als die wordt gebruikt in de commerciële wereld (“Agents, Data-mining”). 

10.8    Het Educatieve concept.

Leren vindt plaats als het lichaam (“de chemische persoonlijkheid”) in een andere omgeving komt, waardoor de structurele koppeling zich aanpast. Men leert hier door te doen. Deze aanpassing moet aansluiten bij wat er is gaande is en wat er is (“het talent”). Grote veranderingen dienen stap voor stap plaats te vinden anders ontstaat stress (Zie Hfdst 4.4). Van iedere leerling moet bekend zijn wat de potentie is. Psychische blokkades dienen met toestemming van de leerling te worden weggenomen (Zie NLP, Derks 1997).

Het talige deel van de mens ( “de symbolische persoonlijkheid”) drijft op het geheugen en de fantasie. Positieve suggestie en een ontspannende omgeving werken bevorderend (Zie o.m. Hfdst.  4.2, 4.3 en 7.7 en 7.8). Een mens leert het snelst als hij in een veilige omgeving faalt. Het spel en de computersimulatie gevoed met praktijkgevallen (Cases (CBR), Verhalen) zijn hier ideaal voor. Ze sluiten ook mooi aan bij de jeugdcultuur. Het verst doorgevoerde concept is Case-Based-Learning (Schank,1995). Het is aan te bevelen om dit concept samen met Schank (VS, Chicago, Institute for the Learning Sciences) verder uit te werken en met commerciële partijen te verwezenlijken. Een belangrijk onderdeel is een collectieve kennis-infrastructuur een z.g.“Case-archief” (Zie Hfdst 7.10 Ervaring)

10.9    De Infrastructuur.

In dit hoofdstuk wordt de infrastructuur geschetst, zoals die nodig is om een leerbedrijf te laten functioneren. Er zal vooral worden ingegaan op de noodzaak deze software zelf te ontwikkelen en te beheren en de distributie van deze software en de bijbehorende gegevens.

Kennis zit in de hoofden van mensen en in opslagmedia (boeken, databases). In dit hoofdstuk wordt geen aandacht besteed aan socialisatie (Zie Hfdst. 4).

Software is op de volgende manier in te delen:

10.9.1 Ontwikkelen en Projectmanagement

  • Kopen of maken.

Men kan zelf software maken of deze kopen. In het laatste geval moet men de gekochte componenten zelf aan de bestaande componenten koppelen. Sommige componenten zijn zo gemaakt dat ze uitsluitend met andere componenten van dezelfde leverancier(sgroep) samenwerken. De producten van Microsoft vertonen dit gedrag. Er zijn continu pogingen gaande om via internationale standaards (ISO, ANSI, DAVIC etc.) koppelbaarheid te bewerkstelligen. Deze pogingen mislukken vrijwel altijd. Het is dan ook raadzaam om te streven naar een samenwerkingsverband van leveranciers.

Het maken van software, die door veel gebruikers wordt gebruikt, kost veel tijd, deskundigheid en daardoor geld (Tanenbaum,1998). Men komt pas via een aantal iteraties tot de essentie.

Er zijn maar een paar bedrijven instaat om dergelijke software te maken. Het gaat dan om de bekende “hardwareleveranciers”: Compaq, Sun, IBM, Hewlett Packard etc. Het ontwikkelen van een educatieve infrastructuur moet met deze bedrijven samen plaatsvinden. Om dominantie van één partij uit te sluiten moet men streven naar een combinatie van twee of meer partijen het liefst uit meerdere “kampen”. De Nederlandse overheid moet hier het initiatief nemen.

Het is aan te raden om de systeemontwikkeling in de educatieve sector te beperken tot schoolspecifieke data (“procesinformatie”).

  • Personeel

Bedrijven als CMG, CAP Gemini etc zijn uitzendbureaus (“body shoppers”), die in de praktijk de verantwoordelijkheid voor het resultaat op het bord van de opdrachtgever schuiven. Men moet dan goed weten wat men wil en goed kunnen besturen. Het ontwikkelen van passende software staat of valt met de aanwezigheid van materiedeskundigheid. Dit is een groot probleem in het onderwijsveld. Men heeft de neiging om binnen een school zelf “amateuristisch” te ontwikkelen. Dit komt vooral door de hoge kosten die inhuur van een gerenommeerd bedrijf opleveren. Grote scholengemeenschappen (bijv. in de HBO-sector) hebben eigen ontwikkelafdelingen. Het is aan te bevelen om deze te laten samenwerken of fuseren.

  • Visie

Het ontbreekt aan een “educatief concept” en een idee welke processen er in de toekomst moeten gaan komen. Het is aan te bevelen om een collectief proces (bijv. via workshops) van systeemontwikkeling te starten. Op deze wijze kan komen tot het draagvlak voor een educatieve architectuur en een migratiepad.

  • Content VS Software

Er wordt een onderscheid gemaakt tussen het automatiseren van educatieve processen en het maken van educatieve inhoud. In principe is er echter geen verschil of men gegevens in een generator, een database of een programmabibliotheek stopt. Men zal altijd moeten “ontwerpen”.

  • Afschermen complexiteit voor materiedeskundigen.

In de onderwijssector is het ontwikkelen van inhoud altijd een gezamenlijke operatie geweest van leraren samen met uitgevers. Door de verandering van de distributiekanaal (het netwerk) en de vorm (multimedia) is dit proces in de war geraakt. De complexiteit van de systeemontwikkeling kan aanmerkelijk worden gereduceerd door hulpmiddelen te maken, die bruikbaar zijn door inhoudsdeskundigen.

Via een generator kan deze inhoud worden overgebracht naar de “educatieve” koppellaag. Het is aan te bevelen om bij de hulpmiddelen uit te gaan van User-Interaction-Design (Zie Hfdst 5.6). Daarnaast kunnen er softwarebouwstenen worden ontwikkeld, die bepaalde (kwaliteits)eisen afdwingen. Een voorbeeld is een standaard voor het User-interface.  Standaarden op papier worden altijd aan de “laars gelapt”.

  • Hergebruik.

Er worden veel losstaande en overlappende componenten ontwikkeld. Ze sluiten niet op elkaar aan. Het is aan te bevelen om deze componenten naar de scholen te distribueren via een tussenstation dat beschikt over mogelijkheden om componenten aan te passen aan de standaard of te splitsen (re-engineering). Ze moeten daartoe worden opgeslagen in een repository. Het wordt op deze manier mogelijk om te hergebruiken. Dit zal de kosten sterk omlaag brengen.

10.9.2 Ondersteunen

Men moet het gebruik van de software ondersteunen. Hier zijn voldoende pakketten voor op de markt, zodat zelf ontwikkelen hier zinloos is. Als men zelf weinig ontwikkeld kan men terugvallen op de ondersteuning van de leverancier (Tweedelijns-support). Het invoeren van een Eerste Lijns support-Organisatie (ELO) in de school heeft grote voordelen (zie Hfdst 7.3). Men dient zich te houden aan ITIL (zie Hfdst. 5.5). Als men zelf ontwikkelt dienen de gegevens voor de ondersteuning (bijv. helpteksten en scripts) tijdens de ontwikkeling te worden verzameld.

10.9.3 Beheren en exploiteren

De software moet worden onderhouden en functioneren. Deze functies worden uitgeoefend door een computercentrum. Uit onderzoek blijkt, dat kleine computercentra zeer kostbaar zijn. Er is dan ook een ontwikkeling tot concentratie gaande. Hierbij worden ook meerdere kleine servers vervangen door één grote (meestal UNIX of S390). Het is aan te bevelen om te komen tot één Nationaal Educatief Computercentrum. De scholen kunnen via het KennisNet gebruik maken van de services.

10.9.4 Netwerk

Men moet berichten kunnen uitwisselen. Er is een integratie komende van de spraak (telefoon), beeld (TV) en computer (bits)-netwerken via het Internet-Protocol (TCP-IP). Er zijn ook andere protocollen, zoals LU 6.2, X25 en ISO/LAN. Het KennisNet gebruikt  TCP-IP en wordt aangelegd om deze mogelijkheden bij de scholen (en thuis?) aan te bieden. De mogelijkheden van Digitale TV dienen in deze ontwikkeling te worden meegenomen.

Het is raadzaam om eisen te formuleren (via standaards, een generator of een koppellaag), zodat de applicaties zonder al te veel aanpassing kunnen meegroeien met de ontwikkeling van dit netwerk en zijn eindpunten (de appliances). Het is aan te bevelen om te onderzoeken in hoeverre applicaties afhankelijk kunnen worden gemaakt in hun gedrag van de beschikbare capaciteit.

Veel ontwikkelingen op het Internet worden getrokken middels het World-Wide-Web-Consortium (W3C). Dit consortium werkt op basis van consensus. Partijen, die lid zijn kunnen op eigen initiatief nieuwe werkgroepen starten. Het is raadzaam om dominant te gaan sturen in het W3C in het gebied educatieve software en bijbehorende softwarelagen (bijv. SMIL).

10.9.5   Koppellaag (Middleware)

De koppellaag ligt op de netwerklaag en heeft als doel om de eigen software(makers) af te schermen van de complexiteit en de veranderlijkheid van de onderlagen. De laag maakt het mogelijk om meerdere protocollen naast elkaar te gebruiken of om van het ene protocol over te schakelen op het andere.  De koppellaag is verder de sleutel tot “gedistribueerd werken”. Dit betekent, dat de software en de data over meer dan één computer worden verdeeld. De software van de koppellaag regelt dit zelf.

De meeste distributiemodellen gaan uit van 3-lagen (z.g. 3-tier). Een voorbeeld van een verdeling is: collectieve voorzieningen (Zware computer, zware beveiliging), School, Leraar/Leerling op school of thuis (Lichte computer, lichte beveiliging). Dit is vergelijkbaar met de verdeling Hoofdkantoor, Kantoor, Medewerker/Klant bij een bank. Deze verdeling is vrijwel volledig bepaald door de capaciteit (en kosten) van het netwerk. Door de komst van het Internet komen er steeds meer directe koppelingen (2-tier). De kracht van de centrale computer moet dan wel omhoog (mainframe)

De eerste laag in de koppellaag is de Procesmanager (bijv. HP Changengine). Deze koppelt via processen mensen en applicaties aan elkaar. De procesmanager maakt “Workflow” (Zie Hfdst 5.2) en “Groupware” (Zie Hfdst. 8.5) mogelijk. De procesmanager kan van tevoren worden gevuld met de meest voorkomende processen in een onderwijsinstelling en de gerelateerde organisaties. Dit procesmodel kan dan op lokaal niveau naar eigen inzicht worden aangepast. Het is aan te bevelen om Kennisnet te voorzien van een Procesmanager.

Er zijn meerdere soorten “Middleware” n.l.

  • RPC (Remote Procedure Call)

Vanuit een programma worden berichten naar andere programma’s gestuurd via het aanroepen van een subroutine. Die subroutine kan op een andere computer werken. RPC is ontwikkeld als communicatiemiddel binnen DCE. DCE is een standaard voor de Distributed Computing Environment. DCE bevat veel faciliteiten en is door veel leveranciers geïmplementeerd. Het heeft geen groot marktaandeel.

  • MOM (Message Oriented Middleware).

Binnen MOM communiceren applicaties via een bericht. Er zijn vele soorten MOM. MQ (Message Queing) van IBM is gebaseerd op het idee van Que (Wachtrij). Berichten worden opgeslagen in een wachtrij die volgens een afgesproken prioriteit wordt verwerkt. Een ander voorbeeld is Publish/Subscribe (TIBCO). Een applicatie “abonneert” zich op de data die het nodig heeft. Op deze wijze is het mogelijk om dynamisch data, processen en computers toe te voegen. Deze methode lijkt erg bruikbaar voor een schoolomgeving waar de vraag naar gegevens niet duidelijk vaststaat en aan verandering onderhevig is.

  • DTP (Distributed Transaction Processing).

DTP komt voort uit de wereld van de transactieverwerking op grote mainframes bij bijv. banken. Het gaat hier om zeer grote transactievolumes. DTP was bedoeld om de database te isoleren van de programma’s die de data ophaalden. Deze z.g. TP-monitors (bv. CICS van IBM) zijn zeer betrouwbaar.

  • ORB (Object Request Broker).

Een ORB richt zich speciaal op Object-oriented (OO) software (Zie Hfdst. 5.4). De ORB coördineert verspreide objecten in een netwerk. Er is een standaard CORBA en vele bedrijfsspecifieke implementaties. De implementatie van Microsoft (COM/DCOM) heeft het grootste marktaandeel. De wereld van OO is sterk in beweging en zeker niet stabiel.

10.9.6 De applicatielaag.

De applicatielaag bevat functionaliteit, die herkenbaar is voor de school. We kunnen een school verdelen in ondersteunende processen en het leerproces. De ondersteunende processen zijn weer te verdelen in algemeen bedrijfsmatig (bv. betalen en administreren), schoolspecifiek (roosteren en leerlingvolgsystemen) en implementatiespecifiek (uniek voor de school zelf). Een school is een proces waar leerlingen, inhoud, locaties en leraren op een bepaalde tijd synchroon en a-synchroon aan elkaar worden gekoppeld. De software die hier voor nodig is, is niet uniek en lijkt veel op logistieke software. Het is zeker dat alle ondersteunende software te koop is.

Grote softwareleveranciers als Oracle en IBM (via Lotus Notes) hebben specialisaties van hun algemene pakketten voor het onderwijs ontwikkeld. Ze gaan daarbij uit van de manier waarop hun thuismarkt (het Amerikaanse onderwijssysteem) werkt. Deze thuismarkt is zeer conservatief. De software kan gedistribueerd werken op de meest voorkomende middlewarelagen. Het is aan te raden om deze software gedistribueerd te laten werken vanuit een server op het Kennisnet, die wordt beheerd door  het Educatieve Computercentrum. 

De belangrijkste keuze is de manier waarop het leerproces gestalte gaat krijgen (Zie Hfdst. 10.3). Het primaire proces bepaalt nog altijd de wijze van ondersteuning. De meeste leveranciers hebben hier geen duidelijk idee over. Men presenteert (hyper)tekst (Boek+) op het scherm.

10.9.7 Persoonlijk.

Deze software gebruikt men om persoonlijke activiteiten te ondersteunen. Het gaat om  tekstverwerking, spreadsheet, etc. Er zijn meestal gegevens nodig uit  algemene databases. Daarnaast onderhouden de meeste gebruikers eigen bestanden. Het is aan te raden uit oogpunt van beheersbaarheid en beveiliging zo min mogelijk programma’s en data op de PC op te slaan.

10.9.8   Appliances.

Dit zijn gespecialiseerde combinaties van software en hardware (b.v. Monitor, Muis, Joystick, E-book, GSM, Opslag, Kaart). De meeste mensen denken dat een computer bestaat uit een aantal delen, die niet los van elkaar kunnen worden gebruikt. Niets is minder waar. Door het uitwisselen van boodschappen kunnen alle apparaten en onderdelen met elkaar communiceren. De te overbruggen afstand veroorzaakt een lichte vertraging. Deze kan oplopen als tussenliggende computers in het netwerk overbelast raken. Sommige onderdelen (bijv. een printer) zijn zo complex, dat ze eigen processor en software nodig hebben.  In een auto zitten tientallen processoren.

De hoeveelheid appliances neemt toe. Ze worden steeds meer voorzien van draadloze communicatiemogelijkheden zodat een netwerk niet meer nodig is. Hier doet zich een nieuwe distributieprobleem  voor.  Er moet worden uitgezocht welke appliances leraren en leerlingen gaan gebruiken. Het ziet er naar uit, dat het interessant wordt om een fijnmazig netwerk te ontwikkelen waar men via draadloze communicatie appliances op kan aansluiten. Voor de scholen is het raadzaam om zoveel mogelijk losstaande componenten aan te schaffen. Er zijn ontwikkelingen gaande (JINI van SUN) om alle mogelijke apparaten met elkaar te laten communiceren via TCP-IP.

10.9.9 User-interface.

Het uiterlijk van de applicaties dient te worden gestandaardiseerd. Hierbij ontstaat het probleem dat er vele mogelijkheden komen om gegevens op weer te geven (GSM, Monitor, etc.).

10.10   Vertaling naar de huidige situatie in de onderwijswereld.

De meeste mensen hebben automatisering ontdekt door een PC-privé-project. Hierdoor is de PC het referentiepunt geworden. De PC heeft de automatisering gedemocratiseerd. Daarnaast is ze de oorzaak van veel problemen. Dit komt omdat we in alles wat we doen niet zonder elkaar kunnen. De Personal Computer staat echter alleen op de wereld. Om aan de vraag naar samenwerken te voldoen moeten we PC’s koppelen. Iedere PC heeft echter zijn eigen instellingen en software-versies. Hoe vaak komt het niet voor dat we iets van een ander niet kunnen lezen of (erger) dat het onze PC in de war brengt. Software, die  moet samenwerken met andere software, moet als zodanig worden ontworpen. Veranderingen kunnen niet meer locaal worden doorgevoerd. Alles hangt met alles samen. Plotseling is de democratisering over. Big Brother (het Computercentrum) neemt over en de PC wordt een manier om te bedienen.  Het maken van gedistribueerde software is een kunst die weinigen beheersen. In essentie is deze kunst vooral te vinden bij bedrijven die al heel lang (tientallen jaren) met “het bijltje hakken”. Het gaat dan om hardware-leveranciers als IBM, HP en Compaq (voorheen DEC, Tandem) , grote banken en verzekeringsmaatschappijen etc.

Scholen en hun toeleveranciers (de uitgevers) worden of ze het willen of niet de wereld van het netwerk ingeduwd. Als ze niet goed opletten zullen ze in alle valkuilen van hun voorgangers vallen. Het is waarschijnlijk niet te beseffen hoe kostbaar dit is.  De meeste mislukte projecten zijn nooit in krant gekomen. Een succespercentage van 20% is een mooie score. Naast de ramp van het koppelen is het probleem van het vertalen van de mens naar software niet opgelost. Het ondersteunen van een school is “simpel”. Het vervangen van de leraar is ondoenlijk. In deze nota wordt dan ernstig gewaarschuwd voor het zelf ontwikklen en exploiteren van educatieve software. Hier kan het KennisNet hulp bieden. Het is beter om problemen op één plaats te determineren en te verhelpen dan op honderden plaatsen.

11   De markt.

11.1   Inleiding.

Er zijn twee soorten Educatieve software te onderscheiden n.l. ondersteunende software (leerproces) en inhoud (leerstof). De ondersteunende software bevat de inhoud (bijv. een bibliotheek) of regelt dat de inhoud, leerling, leraar en faciliteiten bij elkaar komen op het juiste moment. De leerstof wordt aan de leerling getoond middels een presentatiemiddel. Presentatiemiddelen zijn o.m. boek, PC, TV en E-Book. De leerstof is gericht op een onderwerp of is bedoeld om een hulpmiddel of proces te trainen. Leerstof wordt ontwikkeld en gedistribueerd.

De markt is te verdelen in de “retail”, “profit” en “non-profit” sector.

11.2   De “non-profit” markt.

De “non-profit” markt is ondoorzichtig en heeft weinig geld beschikbaar. In het bedrijfsleven wordt zoveel geld besteed aan allerlei vormen van trainen, dat de overgrote verzameling leveranciers de “non-profit” markt als “tijdverspilling” zien. Het kost teveel marketingcapaciteit in verhouding tot de winstmarges. Hierbij speelt een grote rol, dat de beide segmenten een afwijkende manier van werken hebben. Het klassikale systeem is in het bedrijfsleven aan het verdwijnen.

Er wordt nog erg veel boek gebruikt. Net als in het bedrijfsleven komen in het beroepsonderwijs hulpmiddelen met een trainingsomgeving op de markt.

De uitgevers (bv. Wolters Kluwer) zijn erg afhankelijk van de vraag die vanuit het schoolsysteem opkomt. Hier wordt de leerstof, het presentatiemiddel en de infrastructuur bepaald. In het verleden leverden de leraren een bijdrage en fungeerde de uitgever als distributiekanaal. Door de komst van het netwerk en de PC is het kanaal  aan het veranderen. Men moet compleet nieuwe kennis opbouwen. Een voorbeeld om te innoveren en tegelijkertijd marktaandeel te verkrijgen is het Vespucci-project een samenwerkingsverband tussen de uitgever Wolters Noordhoff en de scholengemeenschap Fontys. Beide partijen zijn van oudsher geen softwareontwikkelaars. Ze hebben hiertoe een relatie met Microsoft.

In de “non-profit” sector wordt erg veel inhoud zelf gemaakt.

11.3   De retailmarkt

De retailmarkt is zich sterk aan het ontwikkelen. Ouders vervullen hier de rol van leraar. Ze kopen steeds meer educatieve software. Hierbij dient te worden aangetekend, dat het soms erg onduidelijk is wat het “educatieve” in de software behelst. Leuke spelletjes met rekensommen doen het goed.

De ontwikkelfunctie is ondergebracht bij vele kleine gespecialiseerde bedrijfjes in binnen- en buitenland. Deze zetten de software op CD-ROM. DVD is in opkomst. Er wordt heel beperkt voor het netwerk ontwikkeld. Het zijn bijna allemaal “stand-alone” applicaties. Gedistribueerde omgevingen kosten erg veel geld en vergen schaarse specialisten. Men heeft vaak veel verstand van techniek en minder van educatie. Dit is hard nodig, omdat de techniek permanent en soms drastisch aan het veranderen is. Men probeert bibliotheken met softwarecomponenten op te bouwen om de hoeveelheid werk en de kosten te beperken. De distributie en soms de vertaling (lokalisatie) gebeurd door een uitgever. De verkoop vindt plaats via boekhandels, websites en computerwinkels. Ze wordt meestal via een multimedia PC getoond.

Partijen als LOI en Open Universiteit bieden van oudsher afstandsonderwijs aan en zijn druk bezig om deze activiteiten uit te breiden naar het Internet. Bij de LOI wordt de afwikkeling van het huiswerk via E-mail gedaan. Er komt sterke concurrentie van vergelijkbare instellingen in het buitenland (bijv. de Engelse Open Universiteit). Men ontwikkelt, distribueert en verkoopt zelf.

De TV wordt ook als presentatiemedium gebruikt. De gesubsidieerde omroepen (bijv. TELEAC) maken educatieve programma’s. Men is aan het experimenteren met gerelateerde Websites. Men werkt ook voor de non-profitsector (Schooltelevisie). In het buitenland zijn er educatieve themazenders, die ook veel met het Internet werken. PC en TV schuiven in elkaar (WebTV, Digitale TV). 

11.4   De profit-markt

De grote bedrijven hebben de ondersteuning van hun trainingsprocessen geautomatiseerd met gespecialiseerde HRM-pakketten (bijv. SAP) of eigen software geschreven in bijv. Lotus Notes. In het bedrijfsleven  wordt de training meestal uitbesteed of gekocht. Er zijn meer dan 1200 aanbieders (Zie http://www.opleidingnet.com).

Voor de meest belangrijke hulpmiddelen (bijv. SAP), pakketten genaamd, zijn geïntegreerde trainingsomgeving te koop. Pakketten worden afhankelijk van de prijs gekocht via een Inkoopfunctie of door een project te starten. Zelfgemaakte software wordt voorzien van Helpfuncties, Instructies en Training. De deskundigheid om deze trainingen te maken wordt meestal ingekocht per project Ook hier is de training vaak geïntegreerd in de software. De grote trainingsbedrijven krijgen steeds meer IT-specialisten in dienst. Er wordt aandacht besteed aan bruikbaarheid door de inzet van gespecialiseerde designers. De bruikbaarheid wordt getest in speciale “usability-labs”. Sommige bedrijven (bijv. ABN AMRO) hebben in hun softwarearchitectuur rekening gehouden met trainingsfaciliteiten. Tijdens het ontwikkelen worden de benodigde trainingsgegevens in de daartoe ontwikkelde databases gestopt. De leraar heeft de rol van coach of ondersteuner is meestal een collega.

De meest geavanceerde afnemers (en leveranciers) zitten in de IT-sector (CAP Gemini, Origin). Men beschikt over op Internet gebaseerde trainingen (bv Virtual Classroom (VC) van CAP Gemini), die de medewerkers thuis kunnen uitvoeren. CAP beschikt al jaren over een individueel leersysteem. De leerling werkt cases uit en kan zijn coach om hulp vragen. VC automatiseert deze aanpak. De coach kan door de leerling worden besteld. Deze werkt via E-mail of Video-conferencing. De coach kan alles zien wat de leerling heeft gedaan met de computer. De leerstof zelf is nog niet vernieuwd. De leerling  krijgt boeken via de post. Sommige delen maken gebruik van Hypertext. Daarnaast worden aangekochte multimediale trainingen gebruikt. Het is een allegaartje van onderdelen. Een probleem is de integratie van de trainingsmiddelen van verschillende leveranciers Er wordt gezocht naar een manier om trainingsbouwstenen te definiëren die aan elkaar kunnen worden gekoppeld. CAP en Origin verkopen hun interne training ook extern (bijv. aan de IT-afdelingen van het  bankwezen). In de IT-industrie wordt het werk ondersteund door computers (CASE). De “CASE-tools” beschikken zelf weer over ingebouwde trainingsmiddelen. Op dit ogenblik is Kennismanagement erg in. Men is nog niet veel verder dan het ondersteunen van “Communities”.

12   Strategie.

12.1   Een scenario.

De profit- en de retailmarkt gaan steeds verder afwijken van de “non-profit” markt.

De ouders die hun kinderen niets willen misgunnen scheppen een alternatieve onderwijswereld, de “thuiswereld”. Deze thuiswereld opereert in eerste instantie “stand-alone”. Binnen een aantal jaren krijgt men via breedbandverbindingen (bv @Home) de beschikking over gedistribueerde omgevingen, die via allerlei mobiele “gadgets” benaderd kunnen worden. Men kan de thuiswereld overal gebruiken.

Er komen themazenders, die 7X24 uur gaan uitzenden. Deze zenders worden interactief, integreren met de Internetwereld en bieden E-commerce.

De kinderopvang adopteert de thuiswereld snel. Kinderen zullen hierdoor het grootste deel van hun tijd in de thuiswereld doorbrengen. Zo sluit het net zich langzaam om het reguliere onderwijs.

Het bedrijfsleven gaat zijn functie-eisen baseren op talent en motivatie in plaats van op vooropleiding. Het gaat er niet om wat je weet maar wat je kunt. Dit is helemaal in lijn met de individualisering. Er komen allerlei on-line diensten om vast te stellen wat je kunt en wat je moet doen om er te komen. Beroepsgroepen maken hun eigen “Communities” waar ervaringen worden uitgewisseld. Leraren worden uitgenodigd om mee te gaan praten en doen. Men gaat proberen om talenten zo vroeg mogelijk te ontdekken en te binden.

Er komen interactieve “Speel- en Leergroepen”, die gekoppeld worden aan geliefde TV-programma’s (Teletubbies) en films. Op deze wijze geeft het bedrijfsleven kinderen en hun ouders de gelegenheid om “Communities” te scheppen. Kinderen worden betaald om andere passende kinderen lid te maken. Sommige groepen (bijv. de Nike-sportacademie) worden een rage.

Er zijn zoveel mogelijkheden dat men door de bomen het bos niet ziet. Er komen dan ook gespecialiseerde winkels, adviseurs en testen waarmee men kan bepalen welk product het beste aansluit bij de behoefte. Daarnaast kan men prijs- en kwaliteit vergelijken. Men kan deze producten met een druk op de knop afnemen en betalen. Door vertaalprogramma’s kan men ook buitenlandse (en vooral Engelse) producten afnemen. Veel kinderen praten trouwens vloeiend Engels.

Het reguliere onderwijs gebruikt “kwaliteit” als argument tegen de thuiswereld.  Men haalt geen examens als men TV kijkt, speelt, surft of via E-mail of Video-conferencing deelnemen in “speel- en leergroepen”. Deze komen de school binnen omdat als het even kan rustig doorgaat met wat men thuis aan het doen was. Veel kinderen nemen de draadloze toegang tot hun speelwereld mee naar school. Leveranciers vinden steeds nieuwe mogelijkheden om ze in te bouwen in apparaten die een enorme hoeveelheid functies hebben. Ouders kunnen bijvoorbeeld zien waar hun kinderen zijn.  Er komt een discussie over zin en onzin van toetsen op het reproduceren van kennis. De tegenstanders van toetsen laten zien, dat de thuisomgeving binnen enkele seconden alles kan leveren wat men wil weten. Als het nodig is kan men deze kennis s’nachts in het geheugen zetten.

Het geconcentreerd in een klas zitten wordt steeds minder mogelijk omdat iedereen wat anders aan het doen is. De gebouwen worden omgebouwd tot leef- en leeromgevingen. Het ontmoeten van anderen, samen dingen doen, muziek maken, dansen etc blijft een leuke tijdsbesteding.

Veel ouders en ouderen hebben hulp nodig om gewend te raken aan de nieuwste ontwikkelingen. Leraren in samenwerking met ouders bieden aan om te helpen. Ze gaan samenwerken met andere wijkdiensten, die inmiddels ook veel gebruik maken van het netwerk dat gratis toegang geeft aan alle mensen die dat willen.

Zo ontwikkelt de school zich langzamerhand van trainingspunt naar ondersteuningspunt.

De leraren schuiven de maatschappij in. Via een speciaal uitzendbureau krijgen ze de gelegenheid om in eerste instantie eens wat rond te kijken. Sommigen blijven bij een netwerk hangen. Er komt steeds meer behoefte aan het overbrengen van ervaring. Ouderen, nog lang niet uitgeput en in steeds ruimere mate aanwezig, bieden scholen en kinderopvang (inmiddels gefuseerd) aan om wat te helpen. Het parttime leraarschap wordt langzamerhand een sociale verplichting.    

12.2   Belangrijke stuurvariabelen.

In dit hoofdstuk worden de stuurvariabelen behandeld. De belangrijkste trekkende krachten zijn de Individualisering, de techniek en het bedrijfsleven. Een remmende, te trekken kracht, is de leraar. Per variabele wordt een strategie geformuleerd. Deze wordt in het volgende hoofdstuk samengevat.

  • Leraar.

De leraar levert een deel van zijn autonomie in. Dit gaat  ten koste van zijn status die aan het zakken is. De leraar heeft daardoor het idee dat hij vastzit.

De strategie is om het discours rondom het begrip “leraar” aan te passen. De leraar is de ervaringsdeskundige bij uitstek. Hij moet de “content” leveren. Als hij nog geen expert is moet hem een “uitweg” worden geboden door herscholing. Leraar is in principe een bijbaan.  Dit betekent dat “experts” hun tijd aan het onderwijs moeten gaan besteden. Een speciaal uitzendbureau kan hier hulp bieden.

  • Techniek.

De  ontwikkelingen in de techniek zijn niet te beïnvloeden en bijna niet te voorspellen.

Een belangrijke ontwikkeling in de techniek wordt “convergence” genoemd. Deze convergentie behelst het in  elkaar schuiven van o.m. de consumenten elektronica (TV, Video, DVD, etc),  de telecommunicatie (satelliet, kabel en Internet) en de consumenten software (m.n. Microsoft).  Ze heeft invloed op alle bedrijfstakken, maar vooral op de media en de uitgeverijen. Dit zijn precies de bedrijfstakken die de meeste invloed hebben uitgeoefend op de school. In de praktijk worden steeds meer materiële, mechanische en elektromagnetische onderdelen vervangen door softwarecomponenten, die met elkaar communiceren (appliances). Door de toenemende standaardisatie van het netwerk wordt de wereld de marktplaats. De belangrijkste krachten zitten in de VS. Amerikanen hebben een sterke pioniersmentaliteit. Gedreven door een potentieel grote markt en een sterk financieringspotentieel probeert men van alles uit. Nederland wordt door veel Amerikanen gezien als het bruggenhoofd naar Europa. Door o.m. de aanwezigheid van de kabelinfrastructuur, de kennis van de Engelse taal en de cultuur (actiegericht) wordt Nederland gezien als een belangrijke testmarkt.

De strategie is om met een aantal internationaal belangrijke partijen (bv. IBM, HP, Sun) een consortium te vormen teneinde “educatieve” infrastructuur en inhoud te maken. Een idee is om samen te werken met partijen in Engeland. De Nederlandse uitgevers Elsevier, Wolters en VNU moeten in dit alles een belangrijke rol spelen.

  • Educatief concept

De nadruk moet liggen op het verkrijgen van ervaring (“Cases”). De leeromgeving moet kunnen concurreren met geavanceerde commerciële producten. De VS zit vast met zijn educatieve systeem.

De strategie is om Nederland voor de educatieve software als gidsland te laten fungeren voor de VS en de producten te exporteren.

  •  Individualisering.

We bewegen ons naar de netwerkmaatschappij. Er wordt erg veel nadruk gelegd op het zelf doen. De politiek loopt sterk achter wat betreft kennis en daadkracht. Ze is terrein aan het verliezen. Er wordt veel aan het bedrijfsleven overgelaten.

De strategie is om het individu (leerling, leraar, ouder etc) als trekker te zien van de nieuwe ontwikkelingen. De retailmarkt is de plaats waar het moet gaan gebeuren.

  • Ouders & Leerlingen.

Ouders nemen steeds minder verantwoordelijkheid voor hun kinderen. Kinderen bepalen veel zelf (vanaf 10-11 jr.). Ouders zijn consument en zelf afnemer van training. De leerling wil een leeromgeving die aansluit op zijn leefomgeving.

De strategie is om ouders en kinderen dezelfde leeromgeving thuis te geven.

  • Bedrijfsleven

Het bedrijfsleven is de grote afnemer van training. Een belangrijke reden is “onbruikbaarheid van software”. Dit moet worden aangepakt.

Men is net als de scholen op zoek naar een nieuw educatief concept (Kennismanagement).

Grote structuren vallen uiteen in netwerkstructuren. Leren is een aangelegenheid van de medewerker zelf. De “Communities”, die hier gaan ontstaan moeten worden gemengd met leraren en leerlingen. Ervaring in de dienstensector wordt belangrijker in tegenstelling tot status en diploma’s. Men kiest voor de korte termijn.

Een groot probleem is het vinden van risicokapitaal. Banken en managers gaan voor zekerheid. Veel investeerders snappen de techniek niet en durven het niet aan.  Subsidies worden aan partijen gegeven die de echte problemen niet zien of niet willen zien.

In de media wordt het Studio-model de standaard. Men moet vier keer verliezen en èèn keer een kassucces aankunnen.

De strategie is om risico’s te beperken en zelf een zet te geven voor de infrastructuur. Deze infrastructuur moet zowel voor het bedrijfsleven als voor de scholen zin hebben.

  • Ontwikkelen.

Er zijn geen grote ervaren draagkrachtige softwareontwikkelaars. De meeste leveren mensen en geen producten. De kleintjes worstelen met de techniek. Als er geen richting wordt gegeven in de zin van een architectuur of een concept blijft het behelpen. Het ontwikkelen van complexe geïntegreerde software is een kunst apart en vergt veel investeringen. Er gaat veel mis.

De strategie is om condities te scheppen om een sterk educatief softwarebedrijf op te richten. Dit kan gebeuren door een clearinghouse richting het onderwijssysteem in te richten en alle transport naar de scholen via dit clearinghouse te laten lopen. Het zelf ontwikkelen van software door scholen moet worden tegen gegaan.

  • Wetenschap.

Wetenschap moet zich bezig houden met lange termijnproblematiek. Er zijn erg veel specialisaties die niet of nauwelijks met elkaar samen werken. Men is gericht op publiceren en minder op maken. De individuele wetenschapper gaat zijn eigen weg. Hij moet erg veel tijd besteden om aan geld te komen. Het onderwerp “educatieve software” is verdeeld over vele disciplines. De Onderwijskunde is de wetenschap die moet integreren. Er is recent door NWO/ PROO (ProgrammaRaad OnderwijsOnderzoek) een onderzoek gedaan naar de stand van zaken (Dool, 1998, Zie ook Hfdst 7.9). Het centrum van onderzoek is de TU Twente.

Over de software-engineering (Methoden, Technieken, Hulpmiddelen, Architecturen) is er veel kennis.  Het centrum van dit onderzoek is het CWI. Samenwerking met het bedrijfsleven moet plaatsvinden via het Telematica TopInstituut (TTI). De dragers van dit instituut (TNO, CWI, TU Twente, TU Delft, TRC) richten zich vooral op het netwerk (Teletraining). Het is nog niet gelukt om innovatieve partijen als CAP Gemini, Origin, of Wolters Kluwer te binden aan een project binnen het TTI.

Strategie is om concrete problemen op de lange termijn van het innovatieve bedrijfsleven als richtsnoer te nemen.

  • Commercie.

Door de opkomst van de Electronic Commerce worden er totaal nieuwe werkwijzen geïntroduceerd. De markt is niet meer beperkt tot het eigen land. Het is van belang dat men snel een marktstandaard zet. Dit doet men door in eerste instantie de prijs laag te houden. Daarna worden op basis van de standaard diensten verkocht. Het marketen, verkopen en distribueren van digitale leerstof kan volledig via het netwerk plaatsvinden.

De strategie is om een “educatieve standaard” te zetten, die ontwikkelaars dwingt om hun inhoud via de educatieve infrastructuur aan te bieden.

12.3   De Strategie.

  • Definieer een educatief concept dat is gebaseerd op ervaringsleren.

Doe dit samen met de Nederlandse Universiteiten en Topinstituten.

  • Ontwikkel, gebaseerd op dit concept, een openbare kennis-infrastructuur.

Doe dit samen met een tweetal belangrijke ontwikkelaars van software-infrastructuur (bijv. IBM & Hewlett Packard). Gebruik zoveel mogelijk het openbare netwerk.

  • Bundel en ondersteun educatieve content- en softwareontwikkelaars.

Richt een  educatieve software-factory op. Doe dit samen met de Nederlandse uitgevers. Laat het bedrijfsleven de ervaringsdata leveren.

  • Verkoop de inhoud wereldwijd.

13   Vervolgacties

In dit laatste hoofdstuk wordt de aanzet gegeven voor vervolgacties. Deze worden gebaseerd op de vier onderdelen van de strategie. De onderwerpen zijn verbonden maar kunnen voor een groot deel parallel worden uitgevoerd.

13.1   Validatie.

In deze nota staan een groot aantal zaken die moeten worden getoetst op inhoud en haalbaarheid. Het voorstel is om een 10-tal experts mondeling commentaar te vragen en de reacties als bijlage bij dit document te stoppen. Als het document fouten of tekortkomingen heeft moet de tekst natuurlijk worden aangepast.

13.2   Educatief concept.

Een belangrijk onderdeel van het concept is Case-Based-Learning (Schank, 1995). CBL is ontwikkeld aan het Institute for the Learning Sciences (ILS) in Chicago. Schank is wetenschappelijk directeur van dit instituut. Het ILS is een “super-faculteit” van Northwestern University. Men combineert kennis op het gebied van AI, Psychologie, ICT en Liberal Arts (kunst, design etc.). ILS bestaat 10 jaar en wordt gesponsord door grote Amerikaanse bedrijven en het leger. Er bestaat een “off-spin”  Cognitive Arts, die software en kennis van het ILS verkoopt.

In Nederlands is er geen wetenschappelijke kennis over Case-Based-Reasoning. Daarnaast zijn er geen plaatsen waar kennis van Wiskunde (Datamining), Artificial Intelligence, (Cognitie-)Psychologie, ICT en “Kunst” (Design, Kunsthistorie) samenwerken gericht op educatieve software. Er zijn een tweetal wetenschappelijke opleidingen “Multimedia” in oprichting (Leiden, Utrecht) waar men experimenteert met een deel van de combinatie.

Het ILS is practisch bezig met het “uitproberen” van concepten door het maken van trainingen. Roger Schank heeft zich bereid verklaard om kennis naar Nederland over te brengen. Het overnemen van de kennis van het ILS is cruciaal. Als dit niet lukt moet er erg veel worden uitgezocht. Deze kennis is niet aanwezig in Nederland.

Het idee is om een vergelijkbare constructie in Nederland in het leven te roepen in de vorm van een “Instituut voor Toegepaste Kennistechnologie”. Dit instituut moet prioriteit geven aan de Applicatielaag en de Ontwikkel-omgeving (Zie Hfdst 10.6.1 en 10.6.6) en geen aandacht besteden aan Netwerk en Middleware (Tele-training). Het instituut moet worden betaald door het bedrijfsleven (50%) en de overheid (50%) en net als het ILS geavanceerde trainingen bouwen. De bouwstenen worden doorgeschoven naar de software-factory. Daarnaast moet het Instituut lange termijn onderzoek coordineren bij Universiteiten en Onderzoekinstellingen in Binnen- en Buitenland.

Een belangrijk onderdeel zijn ervaringsprofielen (“skills, failures”) per beroepsgroep. Voor zover bekend is deze kennis niet beschikbaar. De profielen moeten in kaart worden gebracht door experts te interviewen.  Het sturen van analisten is erg kostbaar en wellicht niet nodig. Er moet een middel worden ontwikkeld waarin de experts hun kennis zelf kunnen invoeren. Dit gaat in de vorm van praktijkverhalen. De input moet worden veredeld. Het blijkt dat verhalen van experts niet voldoende drama bevatten. Dit is de taak van scenarioschrijvers, acteurs en filmmakers. Het eindproduct is een dynamische spelomgeving.

13.3   Educatieve software-factory.

Er zijn veel kleine content-ontwikkelbedrijven in binnen- en buitenland. Uitgevers kopen deze content op. De ontwikkel-bedrijven hollen achter de technische mogelijkheden aan. De technische mogelijkheden maken realistische gedistribueerde spellen mogelijk. Het maken van dit soort content is zeer kostbaar, omdat men feitelijk bij iedere nieuwe innovatie opnieuw moet gaan beginnen.

Om te kunnen aanslaan bij de jeugd is het noodzakelijk om een vergelijkbaar niveau te halen als de commerciele wereld. Hier zijn bijvoorbeeld Disney en Sony de top. Zij bundelen TV, film en spelomgevingen en hergebruiken succesvolle personages, verhaalstructuren en werelden.  De meeste kleine ontwikkelbedrijven ontwikkelen nu nog “stand-alone” applicaties. Om te komen tot uitgebreide spelomgevingen is “agent-technologie” nodig. Hier is in Nederland zowel bij bedrijven als kennisinstellingen vrijwel geen kennis over aanwezig.

Kosten gaan omlaag als er veel kan worden hergebruikt en men is afgeschermd van de meeste veranderingen. Dit kan middels een gedeelde softwarelaag (Zie middleware, Hfdst. 10.6.5) en/of software-componenten en/of een generator. Veel bedrijven hebben nu eigen software-libraries. Er zijn standaardontwikkelomgevingen aan het opkomen (bijv. DirectX van Microsoft).

Het idee is om een tussen-station te bouwen tussen ontwikkelaars en scholen. Dit tussenstation ontwikkelt componenten, bezit een generator die de componenten via het netwerk op de scholen of  de werkplek assembleert. Daarnaast zorgt de software-factory voor een testomgeving en releasemanagement. De componenten worden wereldwijd gekocht en indien nodig vermaakt (gere-engineerd). Ontwikkelaars die zich aansluiten bij de factory kunnen hierin deelnemen en/of hun componenten direct en/of op termijn verkopen. Onderzocht moet worden of er interesse is bij de ontwikkelaars, welke vorm (cooperatie?) en welke middelen (hulpmiddelen en geld) nodig zijn. De factory kan de impuls geven voor een bloeiende industrie.

13.4   Open Kennis-infrastructuur.

Er is veel nodig om een kennisinfrastructuur 100% beschikbaar en bruikbaar te houden. Grote bedrijven kunnen dit aan. Personen en het MKB zijn hier niet toe in staat. Het gevolg is dat er veel geld wordt verspild omdat iets niet (meer) werkt. De infrastructuur moet het voor bedrijven mogelijk maken om in ieder geval het hele scala aan “groupware-diensten” te benutten (Zie Hfdst 8.5), nieuwe software te installeren en ondersteuning te krijgen. Er moet onderzocht worden welke niveau van functionaliteit nodig is. Als voorbeeld kan Virtual Classroom van CAP Gemini gelden. Partijen als de LOI en de Open Universiteit kunnen aan deze infrastructuur koppelen.

13.5   Verkopen kennis en content.

Nederland is het land met het grootste aantal adviseurs op het gebied van onderwijs en training. Een deel van de adviseurs werkt gesubsidieerd een ander deel is commercieel bezig of naar deze positie aan het groeien. Training, therapie en andere veranderkundige vaardigheden worden steeds belangrijker naar mate de technologische verandering versnelt. Er moet onderzocht worden in welke vorm en op welke wijze de kennis en content op het gebied van het onderwijs kan worden geëxporteerd. Een belangrijk punt is meertaligheid en onafhankelijkheid van de cultuur. Hiermee moet van het begin af aan rekening worden gehouden.

13.6   Korte termijn acties richting het onderwijssysteem.

Als de strategie wordt uitgevoerd zal hij pas over een aantal jaren effect hebben. Op de korte termijn moet vooral aandacht worden gegeven aan het voorkomen van problemen die implementatie in de weg gaan staan. Een enorme diversiteit aan infrastructuur, eigen en gekochte software en databases zal al snel alle middelen en aandacht gaan opslurpen. Hierdoor zal er vrijwel geen aandacht meer overblijven voor de toekomst. Het is dan ook aan te raden om aan de ene kant het management van scholen op dit punt te instrueren en aan de andere kant via KennisNet of andere distributiekanalen zoveel mogelijk middelen aan te bieden.


Althüller G, (1996), And Suddenly the Inventor Appeared, Technical Innovation Center Inc. Worcester

Anderson, J.A. (1995). Introduction to Neural Networks. Cambridge, MA: MIT Press.

Austin, J.L. (1962), How to do things with words, Oxford, Oxford University Press.

Assagioli R. (1973), The act of will, New york, Viking press.

Breuker,J.A., editor (1990). EUROHELP: Developing Intelligent Help Systems. EC, Copenhagen, 1990. The final report.

Boasson M, (1998), Reactieve computersystemen als model voor complexe organisaties in De onvermijdelijke culture revolutie, SMO-98-3, blz. 119-132.

Brooks F.P, (1995), The Mythical Man Month: Essays on Software Engineering, Anniversary Edition, Addison-Wesley.

Brooks R. (1991), Intelligence without Reason, Artificial Intellgence, 47, 139 -159.

Clark Andy, (1997) Being There: Putting Brain, Body and World Together Again, MIT Press.

Callahan R. (1962) Education and the Cult of Effiency, The University of Chicago Press.

Csikszentmihalyi M, (1993), The Evolving Self, Harper, New York.

Davis S, Meyer C.,(1998),  Blur:  The speed of change in the connected economy, Addison Wesley

Denett D., (1991), Consciousness explained, Little, Brown.

Derks L, Hollander J, (1997), Essenties van NLP, Servire

Dietz J.L.G, Mulder H.B.F,(1996), Realising strategic management reengineering objectives with DEMO, in [Dignum et al.].

Dignum F. en Weigand H.,(1995), Communication and Deontic Logic, In R. Wieringa and R. Feenstra (eds.) Information Systems, Correctness and Reusability, pages 242-260, World Scientific, Singapore.

Dool van den P.C., Moonen J.C.M.M, Kraan A.G, (19