It is time to Lift the Veil v0.1

This is version V0.01

I was born 22-4-1951, 1:02 in Leiden, the Netherlands.

When I was a young child I was visited by Ghosts that frightened me.

Because of his back pain My father was visited by a Magnetizer who told me that I could do the same.

As a young child I could Read the mind of an adult making me ask “forbidden” questions. I knew and know what bothers people,

When I worked at the Personal department of the Dutch PTT it is proved that I could predict psychological tests by “entering” into people.

I always meet the people I need by accident. Often When we meet I (and the other) feel a big energy moving through my body.

Often important and secret data is given to me when I meet other people that are in a conversation or look at TV or take a book and open it at a centrain place. I know how to use the Tarot and the I-Tjing.

I am always “Saved by the Bell” so I am never in need of money or I survive a big accident or a almost terminal disease.

I know what the Sign tell me and am able tp translate signs for other people.

I have travelled Time and Space have met Spirits that turned into Material Person that suddenly disappeared . I know I have 7 Guardian Angels and met with the Arch Angels.

When I was a Senior Manager at ABN it helped me to select talented people that’s why the bank gave me the responsibility to take care of High Potentials.

At school my teacher detected my mathematical talent. I am a seeer (and not a prover).

At the University I was able to combine all the exact studies psychology & philosophy. I am a Master in almost everything because I see (=insight”) and remember easily (photographic memory).

Later I found out that what was normal to me was called paranormal and I started to find an explanation in science.

I am 70 now and It is time to write down what I know. To do that I will use many personal (Blogs) and external sources (links) I have collected in my life.

Every day I will add a little part of the whole so come back as often as you want and please ask questions.

Cycles, Music and The Sixties

Cycles are based on Cycles (“fractals“) are based on Cycles are based on a harmonic Musical Pattern. This picture contains a part of a cycle (Periodicity=250 years) that is situated in the West.

When you look at the pattern you will see that we are approaching a Big Transformation in which a new World Religion will arrive. The arrival is predicted in many religions including Christianity (the second coming)

I know since childhood that I will be part of the big transformation and that I will play a part in it. I know what part. I have met people who are part of my soulgroup for a very long time and know this too.

In the picture below you see a higher frequency (P= 50 years) of the Cycle called the Kondratiev Wave. In this picture the lowest pattern can be seen in the picture above. We are moving into a state of the Center (White).
In this picture of the Kondratiev Cycle put into a cycle with a longer periodicity you can see that the sixties are a so called overtone. They are a creative state based on a creative state.

History (and the Future can be explained by a Harmonic (Musical) pattern called the Svara , the Cosmic Breath, in India. The Svara. The Akasha is the memory of the Universe. Everything a Souls does is recorded.

The Universe is a giant Musical instrument with a very special but predictable pattern of harmonically related oscillations which determine the structure of everything from galactic clusters to subatomic particles.
A picture of a Cycle Generator based on the pentangle where you can see that the pentangle contains pentangles etc. etc (“fractal”) . The five Points of View of the Cycle can be found in a theory about Worldviews called Paths of Change (PoC).
The Chinese Sheng Cycle based on the Pentangle (5) and the Duality (2) and Trinity (3). In a new version I will write more about China.

In 1968 I visited Paris with my school at the moment of the rise of the Sudents that came to the Netherland a few years later. The 60-ties were started and i was in the middle of it all.

The Cathedral of Chartres, Druids and Ley Lines

We went the last day of our visit to Chartres were I visited the Cathedral. When I got into the Chathedral I experienced my first Mystical Experience.

Later i found out that Chartres was the mystical center of the Druids. It is called the Heart Chakra of the World

Later I found out that the Mystical story(the spiral) was put into the Chathedral and that many other places in the world are situated at special “power” places mostly elated to tensions in the deeper structure of the earth or the flow of water deep below.

These places are connected by lines called ley-lines. They are part of ancient roads that lead to holy pilgrimage places like Santiago de la Compostella.

Later a personal advisor of Poetin told me that the Russian Pipe-lines were put on ley-lines to have more impact on Earth.

The spiral of the Universe can be found in many places. This a burial place in New Grange in Ireland.
Ley Lines.

Channels, Seth en Ra

Thinking Allowed is a You-Tube Channel run by Jeffrey Mislove that contains hundreds of interviews with important researchers of the Paranormal.

THis video is about Channels. Channels are humans that are able to get in contact with sources that are outside the Veil.

One of my first encounters with a Channel were the books of Seth.

Later I found a comparable entity called RA. RA Explains the Law of One.

The main concept of RA (see below) is the Tension between Service of Self and the Service of Others as an path of Ascention. Service ABove Self is a the motto of the Rotary. Observe that ROTAR is a permutation of TAROT or TORAT.

Just as many other Ancient Philosophies RA uses the Chakra’s and the related Vibrations as a Path of Ascension. THis path of ascension can als be found in many ancient books for example the Egyptian Book of the Dead.

Egypt, Ahkhnaton, Aten Mozes and Heliopolis

Egypt and Past Lifes

When I was in Normandie close to Le Mont St Michel I was taken to the oldest Oak of Europe. There I was taken over and was told about Heliopolis the City of the Sun in Egypt. I also saw the people who got together to discuss the effect of the Great Flood.

The Egyptian knew a lot about the many states of the soul.
the soul: The Sahu is the vehicle of transport of the soul in and out the many “universes”.

One day I was taken out of my body and moved with an enormous speed through the Universe to a place where the Love of God was all around.

A friend of mine suddenly jumped out of his body at Night and could go where he wanted to go. This happened day after day until he could stop it. He not only could move in reality but aloso to other worlds where het met all kind of people and other entitiies.

The same happened to Robert Monroe who wrote many books about it.

Oberve that he talks about a certain kind of “meditation technology” based on sound. Have a look here. This technology is called binaural beats (BB). My advice: dont take too much or you will expierience the same effects as my friend and Robert Monroe.

BB has the same effect as deep meditation and could start a rise of your kundalini.
Robert Monroe: About Out of the Body Expirience


About the many planes of the soul (causal, mental, astral) and the many waus t get there.
Russell Targ: He was the manager of a huge ESP-program of the US-government: Currently he is writing and doing research About Non-Dualism.

Around 1999 I expirienced a rise of my Kundalini and i became Enlightened. I will tell you more about it later.


Op weg naar de Golden Age, Een Haakse Draai van de Samenleving

Als je heel erg in de diepte wilt gaan lees dan deze blog.

Dit is Een ontwerp van de Rechtsstaat of de Stad-staat gebaseerd op het model van Paths of Change (PoC).

Voor de kenners de 4 plaatjes komen uit Den Haag. Dit plaatje komt uit een ontwerp voor een “echte” Smart City. gemaakt in het kader van het project SUS (Smart Urban dpace). Smart slaat op Smart Systems.

In mijn blog over de Ecologie van de RechtsStaat kom ik tot de conclusie dat de Tijdgeest een grote haakse draai aan het maken is waarbij de opkomende wetenschap van de Complexiteit een grote rol gaat spelen.

De Draai gaat van Regelen (Kennis,Wetenschap, Besturen, Organiseren, gegevens) naar Ontregelen (Verbeelding, Cultuur, Zelforganisatie, beelden, film, simulator zien, inzicht).

Zelforganisatie is wat anders dan anarchie. Voor deze vorm van “Laten gaan” is de term Panarchie uitgevonden door de wetenschappers Holling en Gunderson die een model hebben gemaakt van een Ecologie.

Een ecologie staat of valt met de Diversiteit van de deelnemers.

Types of Social networks classified by the five Worldviews of Paths of Changes.
Smart Technologie gebaseerd op het model van Paths of Change. (PoC) Aangezien PoC ook een model van de mens is heeft dit model eigenlijk ook betrekking op een “geautomatiseerde mens” waarvan je het model kan vinden in de Universal Turing Machine van Peter Rowlands.
Het model van Panarchy gaat uit van gekoppelde cycli waarin ik de vier kleuren van PoC heb gestopt zodat het verband kan worden gezien.

Het plaatje is gekopieerd van deze website). Er worden in bovenstaand plaatje 3 lagen in de ecologie onderscheiden n.l. de mens als ecologie (wij zijn een symbiose van cellen en bacteriën), de mens verbonden in communities en de communities in een stad, regio of land. Het model kan verder “omhoog” worden toegepast tot het niveau van de wereld.

Een ecologie kan ook uit planten en dieren bestaan. Het is een kwestie van de juiste grenzen trekken.

Grote veranderingen in de Tijdgeest verlopen Cyclisch en zijn daarom Voorspelbaar.

Volgens het model van Carlota Perez (zie boven) staan we aan het begin van wat zij een “Golden Age” noemt.

In een golden age wordt de ontwikkelde technologie van een vorige fase praktisch aangewend. Dit terwijl ze in de eerste fase meer wordt aangewend als een vervanger van wat er al is vergelijkbaar met dat er in het begin van de 2e technologische revolutie auto’s werden gemaakt die op paard-en-wagen leken. PK betekent niet voor niets paardenkracht

Dit is nu vergelijkbaar met E-Health waarin bestaande medische processen alleen maar worden geautomatiseerd (=copieren naar een proces-manager) maar ook met de zelfrijzende auto die nog helemaal niet zelf rijdt omdat men dat, net als bij het zelfvliegende vliegtuig, nog niet durft.

De “echte” innovatie komt uit de Biofysica die de Quantum Mechanica (QM) aanwendt die het placebo-effect zijnde deZelf-Reparatie van het lichaam verklaard. QM kan ook een totaal andere oplossing bieden voor onze transport-problemen omdat “entangled“-(diep)-verbonden lichamen door de tijd-ruimte via een “Wormhole” kunnen springen. Iets wat door de Oude” magiërs werd gedaan.
In die zin wordt de Gouden Eeuw een Renaissance van de Magie.

De digitale revolutie is belemmerend omdat alles in een context-ongevoelige taal moet morden beschreven en die talen erg makkelijk te veranderen zijn door andere talen die zich gedragen als een virus. De digitale technologie moet analoog worden zodat de programma’s wiskundige functies kunnen worden die zich gaan gedragen als quantum-computers (adaptieve autonome agents).

Een Golden Age wordt volgens Perez voorafgegaan door “financial bubbles” die betrekking hebben op het niet functioneren van de beschikbare technology. Die bubbles zijn er of komen snel omdat de grote financieele successen niet berusten op inhoud maar op het manipuleren van de fondsen van de “fools” die altijd hun geld kwijtraken aan bubbles of dat nu tulpenbollen zijn, spoorwegen of bedrijven die op slimme wijze misbruik maken van de goedgelovigheid van de aandeelhouders of de deelnemers (Uber, Take Away, ..) die allemaal zijn geloven in de mythe van de start-up. Opmerkelijk is dat de “groten” (Google, Facebook”) uiteindelijk terugvallen op reclame maken of intermediair zijn. Dit terwijl dat juist erg spotgoedkoop kan worden gedaan. In die zin is hun technologie achterhaald.

Voor meer info over de theorie van Carlota Perez Upload de bijgesloten PDF.


A Paths of Change with the geometry of the Moebius Ring fused with the model of Panarcy which is a model of an Ecology that shows how the value produced in a Value Chain is eVAluated by the citizens of the State modeled as an Ecology is fed back by Government into the Creative Sector. This is a picture out of a blog about Anti-fragility.
A professor in the Economics of Innovation and Public Value at University College London (UCL), where she founded and directs the Institute for Innovation and Public Purpose, Mariana Mazzucato is the author of The Value of Everything: Making and Taking in the Global Economy (2018) and of The Entrepreneurial State: Debunking Public vs. Private Sector Myths (2013).
Dit is een 4×4 PoC-model van een Stad, REGIO of Staat waarin de
(1) een 4-delig model van de Mens in de openbare en Persoonlijke ruimte wordt samengebracht in een
(2) Netwerk van 4 soorten sociale netwerken verbonden met
(3) een 4delig model Waardencycli bestuurd door een
(4) een bestuurlijke Driehoek met een sociaal hart als centrum in het midden waarbij de democratie de (gele) kracht van de verbeelding is en de Ondernemer de Verbeelding in Actie om zet.

Door de cycli te koppelen kan er een innovatief systeem van collectieve levensloop-begeleiding worden gerealiseerd.

Ik hoop dat de lezers van deze blog beseffen dat onze werkelijkheid een eindeloze herhaling van hetzelfde in hetzelfde is wat in de huidige terminologie een Fractal , een zelf-referentie, wordt genoemd .

Deze kennis is erg oud en werd ook wel getypeerd met de zin ” Zo Boven zo Beneden zichtbaar in het Tarot-plaatje van de Magiër. Observeer dat de Magier denkt aan de Moebius-ring (8), het teken van Oneindigheid.Naast het Pentagram staat de Drinkbeker van het Hart (de Graal) waarin de rode wijn van het bloed van Christus kan worden geschonken De wijnranken worden omringd door de Rozen van het Rozenkruis. Op de tafel liggen de vier zienswijzen in de Tarot n.l. Harten, zwaarden (blauw, Kennis, Staven (groen, groei, creatie), cirkel met pentagram (Aarde, materie).
The Chinese Sheng Cyclus die bestaat uit de 4 Zienswijzen van PoC samen met het Centrum of het Kruis (Wit). observeer dat het Pentagram (4+1) fractaal is en iedere keer 90 graden gespiegeld = Haaks, terugkomt.
Model PoC met Kruisverbanden. PoC bevat minstens 12 combinaties omdat je heen en weer kunt gaan. Daarnaast kun je ieder “hokje’ weer vullen met een compleet PoC-model waarin je eindeloos heen en weer kunt bewegen,

Op zo’n manier kun je een kleine schaal aan een hogere schaal koppelen en dat ook weer herhalen. Zo worden onze hersenen een model voor de melkwegstelsels en zijn onze cellen kleine werelden die onze wereld vormen en waarbij wij, de mens, vergelijkbaar zijn met God-de-schepper.

In het algemeen zijn de kruis-spelen heel anders dan de spelen die verbinden (Communion) of (besturen, agency). Influential is Politiek en Inventive is Ondernement waar we ook weer heen en weer kunnen gaan. Kijk eens hier.

Naarmate je met PoC speelt wordt erg veel doorzichtig. Daarnaast ontdek je ook dat erg veel verklaringen voor hetzelfde zijn die erg op elkaar lijken en dat komt alleen omdat de maker niet ziet dat hij zichzelf aan het onderzoeken is.

Volgens de beroemde natuurkundige John Wheeler kijkt het universum naar zichzelf middels een bolle spiegel en bewees de beroemde wiskundige Emely Noether dat alle behoud-wetten in de natuur af te leiden zijn uit symmetrie.
het zelf observerende Universum van John Wheeler.
Model PoC geprojecteerd op politieke stromingen.
The Kondratiev Time Machine moves With the clock presenting the list of Five Mega-Seasons where the First Season Summer is the time of Practice.
Vincent Bridge (recently died) explains Enochian Magic using the Pentagle en the 5 L’s Love, Law, Liberty, Life and Light.
Er zijn drie krachten aan het werk n.l. de balancerende kracht (veerkracht) en de producerende en de consumerende kracht die samen winst of verlies maken . De eerste is een combinatie van Innoveren (Verbeelden) en Profiteren (Instand houden/gebruiken).
He zelfde plaatje als hier boven waarbij Blauw en Rood (het Analytische “spel” en Groen en Geel het Spel dat spellen schept elkaar in het Centrum tegenkomen. In dit centrum worden de tegendelen opgeheven (voiding). Zie de blog over het “spirituele” model van Walter Russell .
Carlota Prez legt uit hoe technologische revoluties tot stand komen. Kenners zullen zien dat ze gebruik maakt van de theorie van Kondratiev, een Russische Econoom die Economische Golven in kaart bracht. Het blijkt dat er naast de golf van Kondratiev met een periodiciteit van 52 jaar nog veel langere en kortere golven zijn die wel een harmonisch verband met elkaar hebben wat vroeger de Harmonie der Spheren werd genoemd.
We zijn ons er niet van bewust dat ons lichaam een complete economie is waarin producenten en consumenten maar ook tele-comunicatie-systemen en slimme sensors de rest van de economie informeren. Wij denken in de taal van de machines en geloven niet dat in ons lichaam miljarden zelf-sturende fabrieken bevat die we nu cel noemen en die wel eens vastlopen omdat de rotzooi niet wordt opgeruimd (“een auto-immuun ziekte).
De technologie-golven zijn tot op de minuut voorspelbaar als je beseft dat de dominante technologie van een vorige fase the melodie is waar wordt gevarieerd. De Eerste Computer was een copie van een fabriek waarin optellen (compute) was geautomatiseerd.
Bovenstaand plaatje verenigt meerdere zaken Paths of Change (PoC) in het centrum. PoC is een theorie over veranderen die op vele schaal nivo’s toepasbaar is. PoC lijkt op de Archetypen van Jung en is dan ook een theorie van de persoonlijkheid. PoC gaat er vanuit dat iedere verandering volgens een pad verloopt waarin alle onderdelen van PoC, Worldviews, Wereldbeelden altijd in een bepaalde volgorde voorkomen. In het plaatje boven is PoC uitgebouwd tot een spiraal waarin PoC met- en tegen de klok draait wat lijkt op een Moebius Ring (8). Op ieder knooppunt van PoC is een Community gekoppeld.

In ieder plaatje in deze blog worden de kleuren van PoC gebruikt zodat het model herkenbaar is.

Dit is een plaatje waarin een lange golf is getekend. Die golf beschrijft een Cultuur. Het bijzondere is dat de stappen die de golf doormaakt te typeren zijn met de stappen van PoC die in andere culturen ook voorkomen. Zo worden de Wereldbeelden Tatva’s in India genoemd. de witte stap is de stap van het centrum die bijvoorbeeld in het Grieks de Ether wordt genoemd. Opvallend is dat de cyclus zich rond 2040 op de top van de nieuw Cyclus splitst en weer achteruit gaat draaien.
Dit is een model van de Rechtsstaat toepasbaar op een stad/regio maar ook op een land. Hierbij kan een schaalnivo op een lager vivo worden gezet of zoals in dit plaatje in het centrum (de plek waar de kruisende lijnen elkaar snijden) De taak van de monitor is om te voorkomen dat de verschillende gezichtspunten (wereldbeeld) niet dominant worden. Dit zou ook de taak van de gemeenteraad of het parliament moeten zijn. In de huidige rechststaat heeft men gekozen voor de dominante rol van de bestuurders c.q. wetenschap .In de nieuwe tijdgeest wordt het weer tijd voor de creatieve bestuurder, de “King Poet).
Het 3D-model Panarchy een theorie over Ecologieen. De orde in de ecologie wordt bepaald door 3 variablelen Potential (Agency, Mogelijkheid , coöperatie ), Connecttedness (Comunion) en Resilience (Veerkracht), herstel. Veerkacht heeft te maken met de kracht van de veer maar ook de wijze waarop het herstel plaats vindt wat vaak stap-voor-stap moet plaatsvinden wat weer is samengevat in de term adiabatisch in thermodynamica. Te Grote stappen zowel voor als achteruit verspillen de energie in warmte.

Wat te doen met de Rechtsstaat?

Een hele korte geschiedenis van de staat. Opvallend hier is is dat de “Elite”. de leiders van de Tribe erg veel baat hebben gehad van de “slaven” die nu netjes zijn ondergracht in een “lagere” sociale klasse. De Tribes zijn nog niet verdwenen en hebben zich verborgen in een “(Politieke) Beweging”. We zijn nu weer in het tijdperk van de Verbeelding wat ruimte biedt voor charismatische Leiders die de “Golden Age” van Perez goed kunnen aanwenden om een glorieuze toekomst te schetsen. Besef dat er die paden een eerste stap bieden van de Staat (Blauw) naar een stap in een PoC. Hier moet goed over worden nagedacht omdat iedere stap in PoC een eigen wijze heeft en soms ook andere (charismatische ) leiders.

About Paths of Change (PoC)

I have created this specialized Blog to document the 20 years of work that I have spent playing with Paths of Change (PoC). I am not finished . Until now it contains many Pictures.Questions Ask!

A short introduction to Paths of Change.


The kondratiev Cycle (KC) has a periodicity of 52 years. This periodicity can be divided in 5 steps that were correlated by the Seasons including the 5th season sometimes called Indian Summer. The 5 steps are related to the model of Paths of Change with the 5 in the center (White).
The Bhaktin- Cycle based on PoC.

A Personal Introduction to Paths of Change.

About the last book of Will McWhinney: Grammars of Engagement.

Powered By EmbedPress

Growing into the Canopy by Will McWhinney.

Over Banken en Verzekeraars

Dit document is in 2005 geschreven in opdracht van TNO ICT (Delft).

1.1. Wat is geld?

Geld is een object, waarin de waarde van een ander object kan worden uitgedrukt. In de loop van de geschiedenis heeft geld zich ontwikkeld van een object met reële[1] waarde tot een object met een afgesproken (door een institutie) of onderhandelde waarde (door de markt).

Geld is naast een middel om een waarde uit te drukken, ook potentieele actie.

Er zijn vele vormen van geld. Voorbeelden zijn: munten, waardepapieren (letters of credit), aandelen, obligaties, grondstoffen, energie, vervuiling, netwerkcapaciteit. Eigenlijk kan alles dat algemeen wordt gebruikt voor het uitvoeren van betalingen en het vastleggen van schulden als geld worden aangewend[2].

1.2. Banken

Een bank is een bedrijf dat waarde toevoegt door het direct of op termijn aankopen, verkopen en transformeren van geld (lenen, sparen, wisselen). Om deze activiteiten te kunnen uitvoeren houden banken zich bezig met het administreren van de verplichtingen (rekening), het bewaren van waarden (depot (custodian)) en het transporteren (betalingsverkeer, clearing & settlement) van deze waarden. Opslag en transport vinden tegenwoordig meestal virtueel (via een aanpassing van een administratie) plaats. De onderliggende waarden worden ergens in een centraal depot opgeslagen. Het is in vele gevallen niet meer noodzakelijk dat de geadministreerde waarden ook daadwerkelijk in het depot aanwezig zijn[3]. Tegenover een geadministreerd saldo op een rekening staan geen echte bankbiljetten (of goudstaven) meer.

Banken adviseren (beleggen, vermogensbeheer) over en verzorgen (emissies) tegen betaling het plaatsen van geld (obligaties, aandelen) op een handelsplaats (beurs, geldmarkt, kapitaalmarkt). Daarnaast verzorgen zij de aankoop en verkoop van “geld” op deze handelsplaats. Deze activiteiten worden ook voor eigen rekening gedaan (arbitrage, dealing). Aankoop- en verkoop zijn noodzakelijk om de positie (het risico) van de bank in de verschillende geldsoorten op de korte en de lange termijn in balans te brengen. Verschillende vormen van geld kunnen worden gecombineerd in een portfolio (fonds).

Er wordt onderzoek gedaan en onderzoek verkocht op macro- en micro-economisch gebied.

Als laatste adviseren banken op het gebied van het aankopen en verkopen van bedrijven (mergers & aquistions). Bedrijven worden hiertoe gemodelleerd en gewaardeerd.

1.3. Verzekeraars

Eenverzekeringsmaatschappij is een bedrijf dat een uitkering (meestal in geld) doet voor het verlies dat wordt geleden (een claim) als een kwantificeerbaar risico (een als negatief ervaren actie) zich voordoet[4].

Om de uitkering te kunnen financieren betaalt de klant een premie. De premie wordt berekend door onderzoek te doen naar het ontstaan van de risico’s. Op basis van deze risico-analyse wordt statistisch onderzoek gedaan. Hierbij wordt gebruik gemaakt van de wet van de grote aantallen. Deze wet geeft aan dat onder bepaalde condities de kansverdeling zich toont als de normaalverdeling. Risico’s die betrekking hebben op een zeer kleine populatie (uniekheid) of een klein of extreem hoog verlies verzoorzaken (calamiteit) kunnen niet worden verzekerd. 

Een verzekeringmaatschappij maakt winst als de verwachte kansverdeling correct is afgeschat (underwriter profit). Daarnaast kan ze winst maken door de premies van haar klanten te beleggen (investment profit). In dit laatste opzicht toont de verzekeraar zich als een bank.

Om de kans op een risico te verminderen moeten verzekeraars eisen  stellen aan het gedrag van de verzekerde en de toestand van het verzekerde object.Op basis van deze eisen kunnen verzekerden zelfs worden uitgesloten.Om klanten te verkrijgen en te behouden worden deze eisen vaak sterk aangepast wat een negatieve invloed heeft op het underwriter profit.

De belangrijkste indeling in de verzekeringsmarkt is de verdeling tussen lange termijn risico (levensverzekering, pensioen) en korte termijn risico.

Een tweede indeling heeft betrekking op het eigendom van de verzekeraar (en zijn verplichtingen). Mogelijkheden hier zijn: aandeelhouders, een groep van gelijksoortige risicodragers (coöperatief, mutual), een persoon of rechtspersoon (eigen risico, captive) en de staat. Een bijzonder categorie zijn de ziektekostenverzekeraars. Op dit gebied ziet men bijna in ieder land een combinatie van staatseigendom (premie via de belasting), commercieel eigendom en persoonlijk gedragen risico’s.

Als laatste zijn er bedrijven die zich bezighouden met het kopen en verkopen van een gespecialiseerd risico’s (reinsurance).

De kosten van een verzekeraar zitten vooral in massale administratieve processen Het gaat dan om het registreren van contracten en het afwikkelen van claims.

Het claimproces is bij veel verzekeraars slecht georganiseerd. Men maakt veel fouten, voert slechte assesments uit, handel klachten slecht af (gepaard gaande met claims) en krijgt geen grip op fraude. Daarnaast is er vaak nog een hoge overhead. Slechte en trage afwerking van claims verlaagt de klanttevredenheid. Er is (net als in andere markten) een sterke prijsdruk en steeds lagere klantloyaliteit.

De regelerende organen stellen steeds hogere eisen aan compliance.

Een verzekeraar is deels een bank. Binnen het bankwezen moeten vele soorten risico’s worden ingedekt en daardoor in kaart worden gebracht. Het aanvragen van een krediet heeft erg veel weg van het afhandelen van een claim in het verzekeringbedrijf. Als laatste worden producten van banken en verzekeraars steeds meer gecombineerd (verzekerd beleggen). Het is dan ook niet zo vreemd dat het combineren van een bank- en een verzekeringsbedrijf veel voordeel kan opleveren. In de rest van deze notitie worden beide bedrijfstakken als een geintegreerde functie behandeld en voorzien van de term bank.

1.4. Generalisatie van de bankfunctie

Door de toenemende virtualisatie en standaardisatie in eenheden ontstaan er steeds weer nieuwe geldobjecten (bv. loyaltie-punten, eenheden van werk, energie, informatiedragers, tikken). Deze geldobjecten kunnen middels “koersen” direct of op termijn in elkaar worden omgezet. De nieuwe geldobjecten hebben betrekking op steeds weer nieuwe manieren om uiteindelijk actie te ondernemen. Aangezien banken en verzekeraars in feite de handelaars zijn in positieve en negatieve potenties, ontstaan er bankfuncties (iha de tradersfunctie) in totaal andere sectoren dan het bankwezen zelf. Voorbeelden zijn de energiesector en de telecommunicatie.

Naast het onstaan van nieuwe functies worden de niet-bancaire functies (zoals verkoop en transport) steeds meer overgenomen door de specialisten op dit gebied (bv retail, telecommunicatie). Al met al is het duidelijk dat er zich op termijn een grote herordening zal gaan plaatsvinden waarbij het in de lijn der verwachting ligt dat de enige functie die zal overblijven de trader (handelsbank) is.

2. Een typologie van het bank- en verzekeringswezen.

Het model van Paths of Change.
Een plaatje uit een presentatie die ik samen met het IBM-team van Dr Watson heb gegeven. Het plaatje toont de typologie
Het Originele Plaatjemet het model van PoC er boven.
Een plaatje over een Bank Model waarbij de levensloop wordt ondersteund uit een document dat ik voor de ABN AMRO heb gemaakt mbt een sociale strategie die er nooit is gekomen.

Alle modellen zijn een toepassing van Paths of Change (PoC). Poc gaat over een Praxis.

Tot aan het begin van vorige eeuw heeft het bankwezen zich vooral geconcentreerd op vermogende bedrijven en de vermogende burger (i.h.a. ondernemers)[5]. De banken waren handelsbanken.

Rond 1900 kwamen drie nieuwe bankvormen naar voren die zich gingen richten op de minder draagkrachtige (Giro & Postspaarbank, de Standaardbank), het collectief (Raiffeisen, de Relatiebank) en het verstrekken van consumptief krediet  (Pandjesbaas, Bank van Lening, de Consumptiebank). Deze laatste functie wordt nu vrijwel overal uitgeoefend door de Retail (Kopen op afbetaling).

2.1. De Handelsbank

De handelsbank voorziet ondernemers[6] of ondernemende klanten van een (financiële) visie. Deze visie wordt verkregen door onderzoek door hoog opgeleide specialisten (Kenniswerkers). De invulling van de dienst is per klant anders (maatwerk) en vereist kennis, ervaring en vooral creativiteit van de specialist.

De standaardisatie van het dienstenpakket in de handelsbank is continue gaande. Zodra een dienst gestandaardiseerd wordt schuift ze van de handelsbank naar de standaardbank. In dit opzicht is de handelsbank de innovator van de standaardbank[7].

Makelaars nemen een deel van de activiteiten van de handelsbank over. Ze geven advies (een visie) en verdienen aan provisie. Ze hebben een goed inzicht in het marktaanbod. Makelaars bieden producten aan van meerdere banken. Er zijn inmiddels geautomatiseerde makelaars die standaardproducten aanbieden via het Internet (bv Independer).

2.2. De Standaardbank

De Standaardbank biedt goedkope gestandaardiseerde producten aan die in grootschalige geautomatiseerde processen worden verwerkt. Het gaat hier om het samen met de klant invullen door een laag geschoolde medewerker in een kantoor van een standaard model en het uitvoeren van een standaard protocol. In toenemende mate wordt het invullen van deze modellen aan de klant overgelaten (Internet Banking)[8].

2.3. De Relatiebank

In ongeveer dezelfde tijd dat de Giro werd opgericht ontstond ook de Raiffeisen-bank (nu de RABO). Het idee achter deze bank is de coöperatie, het delen van een belang. Een netwerk vanklanten gaat met elkaar en een bankrelatie aan. Het klantencollectief benut kansen (bijv. bundelen van transacties, centrale inkoop en verkoop)  en/of  deelt gezamenlijk een risico (bijv. verzekering)[9]. In een coöperatie kennen de klanten elkaar. Vaak houden ze zich met een vergelijkbare activiteit bezig (bijv. Boeren, Medisch specialisten). Het kwam en komt vaak voor dat branchorganisaties collectieve verzekeringen (afdekken specifiek risico) en bankfuncties regelen op opkopen. Recent is dit weer te zien geweest bij de ziektekostenverzekeringen.

In de loop der tijd zijn de coöperatieve banken (en verzekeringsmaatschappijen) door schaalvergroting en standaardisatie hun coöperatieve karakter vrijwel kwijt geraakt. Ze tonen zich naar de buitenwereld als een standaardbank.

2.4. De Consumptiebank

Door het ontbreken van het persoonlijke contact tussen zowel de bank als haar klanten is het erg moeilijk om directe behoefte van de klant te achterhalen. Door de hoge mate van standaardisatie en de inflexibiliteit van de infrastructuur is het ook steeds moeilijker om maatwerk aan te bieden. De klant is bij de standaardbank getransformeerd van een mens in een concept (een model). De relatie tussen bank en klant wordt bestuurd door geautomatiseerde systemen (CRM). De communicatie met de bank vindt plaats via onpersoonlijke call-centres.

De verkoopactiviteiten worden steeds meer overgenomen door bedrijven die een specialisatie hebben in het snel kunnen inspelen op de wisselende klantvraag en veel aandacht geven aan het optimaliseren van het klantcontact (Retailer). De retailers verdienen veel geld met het verstrekken van goederen op basis van afbetaling. Ze hebben zich gespecialiseerd in het stimuleren van impulsgedrag.

2.5. Producenten

Fysieke goederen worden steeds meer aangeboden met een uitgebreid financieel dienstenpakket (financiering, verzekering en service). De restwaarde van de goederen is bij de verkoop al ingecalculeerd. Een groot aantal producenten van fysieke producten (bijv. auto’s) maakt tegenwoordig hun marge niet meer op het product maar op de omringende bank- en verzekeringsproducten.

3. Integratietendenzen

De bankfunctie schuift langzaam van het bankwezen naar de producent, de tussenpersoon (makelaar, retail) en uiteindelijk naar de consument zelf (keten-omkering). Hierdoor wordt het mogelijk en noodzakelijk om totaal andere koppelingen van informatiesystemen te maken. De enige bankfunctie die zijn unieke waarde zal blijven behouden is de handelsbank (dealing).

3.1. Koppelen kwalitatieve en kwantitatieve waarde

De bank verwerkt tot op heden alleen de kwantitatieve waarde. De connectie tussen het kwantitatieve object en het kwalitatieve object (het wat) wordt bij het betaalproces verbroken. Het eerste deel (de transactiegegevens) worden in de bankadministratie vastgelegd. De rest van de gegevens zijn verdeeld over een groot aantal andere administraties. De connectie tussen de vele proces- en informatieonderdelen is moeilijk te reconstrueren.

Het koppelen van de productie, de verkoop, het gebruik en het betalen via één procesmodel (een waardeketen) en het combineren van de gegevens die in de processen een rol spelen in één of meerdere te koppelen dataobjecten zou veel werk besparen bij alle partijen. Daarnaast geeft het de producenten, retailers en hun klanten een veel beter inzicht in hun eigen functioneren (bijv. Marketing, R&D en levensloop-management)[10]

Het is niet waarschijnlijk dat het bankwezen het initiatief zal nemen om een dergelijke

infrastructuur te gaan ontwikkelen. De innovatiebehoefte is niet zo groot. Men is druk bezig om de oude structuren op te ruimen en de fuseren. Het is zeer waarschijnlijk dat producenten en retailers (en klanten) behoefte gaan krijgen aan een integraal overzicht van de waardeketen.

Het koppelen van het dienstenpakket van retailers en makelaars aan financiële diensten en producten is in volle gang. Er ontstaan op deze manier volledig nieuwe producten en distributiekanalen van de bank. Een aantal retailers en producenten zijn zelf een bank begonnen (bv Staal Bankiers/Vendex, GE Capital).

3.2. Procesmodellen en Standaarden

De processen binnen het bankwezen leiden via soms ingewikkelde wegen tot een financiële transactie. Sommige transacties vinden direct plaats (kopen). De “uitgestelde” transacties worden bestuurd door een procesmodel dat wordt vastgelegd in een contract (bijv. een hypotheek). Het contract beschrijft welke transacties en verplichtingen op welk tijdstip door welke partijen dienen te worden uitgevoerd[11]. Het contract bevat juridische regels die de navolging van het contract waarborgen.

De mogelijkheden om te koppelen zijn sterk afhankelijk van (XML-)standaarden. Zowel op het gebied van het bedrijfsleven als het bankwezen zijn deze standaarden nog sterk in ontwikkeling. Aangezien financiële transacties een gevolg zijn van andere transacties moet het mogelijk zijn om functies te ontwikkelen die op basis van standaardberichten die ontstaan in een commercieel proces financiële berichten te genereren.

Het gebruik van procesmodellen en procesmanagers (configurators) om bankdiensten te beschrijven en te executeren staat nog in de kinderschoenen.

Een groot aantal diensten en producten in het bankwezen zijn op het niveau bank gestandaardiseerd. Sommige diensten en producten zijn nationaal of internationaal gestandaardiseerd.

4. Transactie-Systemen

Een transactiesysteem effectueert en administreert de overdracht (de ruil) van een  waarde tussen één of meerdere actoren.

Er zijn vele soorten transactiesystemen en vele leveranciers bieden het gebruik van transactiesystemen aan. In de Europese markt zijn er nu ongeveer 80 leveranciers en de markt staat op het punt van een enorme consolidatie. De meeste transactiesystemen zijn sterk verouderd en zijn aan renovatie of nieuwbouw toe[12].

Naast bankspecifieke transactiesystem zijn er ook in andere branches (bijv. de telecommunicatieindustrie, de energiesector) transactiesystemen ontwikkeld (bijv. billingsystems). Deze systemen zullen op de lange termijn moeten gaan integreren met de banksystemen.

De volgende transactiesystemen zijn in gebruik bij banken:

  • Interne Transactie-Systemen (de boekhouding)

Deze systemen zijn voortgekomen uit de boekhouding en daardoor meestal erg oud en complex. De interne transactiesystemen bevatten de verplichting die de bank heeft naar zijn klanten en andere banken (Nostro/Loro). De interpretatie van de huidige en vooral de toekomstige staat (de positie) van de boekhouding is alleen mogelijk als gerelateerde gegevens van de procesmodellen (uit de contract-administratie) worden meegenomen. Zeer complexe procesmodellen (bv opties) leveren enorme problemen op bij de waardering van de positie. Alle banken streven naar een real-time boekhouding en een real-time inzicht in hun positie. De meeste banken hebben meerdere boekhoudingen en positie-administraties die regelmatig moeten worden geconsolideerd. In toenemende mate worden delen van infrastructuren (en dus ook van de transactie-systemen) door meerdere banken (shared backoffices) gedeeld.

  • Nationale Transactie-systemen

De transactie tussen de banken worden op nationaal niveau via een centrale bank en een centrale router (bv De Nederlandse Bank & Interpay) onderling verrekend en de posities tussen de banken worden centraal geadministreerd, bewaakt en bestuurd. Door het samenvoegen van geografische eenheden (bijv. de EEG) verandert de rol van deze interbancaire instituties sterk.

  • Inter-Bancaire Transactie-systemen

Het interbancaire betalingsverkeer (loro/nostrorekeningen) wordt geregeld door SWIFT.

  • Commercieële Transactie-systemen

Er zijn vele commerciële transactiesystemen in omloop. Vooral op het niveau van het Internet-betalingsverkeer zijn er honderden mogelijkheden. De grote leveranciers zijn de kaartleveranciers (Mastercard, Visa e.d).  Uiteindelijk worden de transacties weer via de transactiesystemen van de bank verwerkt. De kaartleveranciers zijn eigenlijk moderne consumptieve bankiers en verzekeraars. Zij verdienen met name aan krediet. Daarnaast verkrijgen ze opbrengsten van de transacties die door ondernemers worden uitgevoerd.

De betaalsystemen van de meeste banken zijn meer dan 20 jaar oud. De transacties worden binnen de bank vaak via batchsystemen overgeheveld van het ene systeem naar het ander systeem.

Het gevolg van dit alles is dat men geen goed zicht heeft op de op de staat van de interne stromen (de posities). De totale verwerking van een transactie vindt zeker niet in real-time plaatsvindt. Om vertragingen te voorkomen worden er bypasses gebruikt die naderhand weer moeten worden gecoördineerd.

Een groot deel van de banksystemen zijn ontwikkeld om de defecten van andere systemen te compenseren.

Het aanpassen van deze architectuur is vrijwel onmogelijk omdat men de impact van allerlei wijzingen niet goed kan voorspellen. Daarom wordt het aanpassen van de kernarchitectuur eindeloos uitgesteld of wordt er weer een nieuw systeem gemaakt om aan de nieuwe wensen en eisen te voldoen. Ondertussen nemen de betaalstromen in volume en complexiteit toe.

Sommige innovaties (bijv het afhandelen van micro-payments) vinden in het geheel niet plaats.

De EG heeft besloten dat er een Europees betaalsysteem moet gaan komen (SEPA). De invoering van dit systeem zal door de enorme complexiteit van de huidige banksystemen (legacy) enorm veel geld gaan kosten.

De verwachting is dat een groot aantal (in het bijzonder kleine banken) dit proces niet zullen gaan overleven en hun infrastructuren zullen gaan outsourcen naar gezamenlijke verwerkingseenheden.

Net als in de VS zullen hierdoor banken ontstaan die alleen nog maar een eigen front-end hebben aan de achterkant gestandaardiseerd zullen zijn.

5. Cultuur

In dit hoofdstuk wordt aandacht gegeven aan het aspect bedrijfscultuur.

5.1. Processors (Operational Excellence)

Processors streven vooral naar efficiency, zekerheid en winstoptimalisatie (Operational Excellence).·.Het streven naar maximale zekerheid resulteert in hiërarchische structuren waarin de bevoegdheden zijn vastgelegd. Klanten die niet passen in het (geautomatiseerde ) autorisatiemodel worden automatisch verwezen systemen waarin exception-handling  plaatsvindt. Hier vinden menselijke interacties plaats (call-centre, video-conferencing). Deze intercties worden bestuurd door scripts. Uiteindelijk blijven er situaties over die een echte expert noodzaken. Deze maken geen deel uit van de processor-functie (te duur, onbestuurbaar).

Het streven naar Operational Excellence geeft een enorme focus op het optimaliseren van de productiefaciliteiten. Deze faciliteiten worden geoutsourced of gecombineerd met de productiecentra van andere banken (shared service centers). De meest succesvolle implementatie van Operational Excellence in het bankwezen is de Postbank (ING Direct).

Een Operational Excellence cultuur heeft de volgende kenmerken:

  • Depends upon centralized functions, policies, and procedures operating within a strong level of horizontal integration and commitment.
  • Depends upon company vs unit or department KPIs and ancillary reward systems.
  • Requires uniform and consistent procedures, policies, and alignment across all administrative units of the organization with a clear distinction of internal customers and suppliers.
  • More than any other strategic approach, relies on a strong Daily Management system; including the reliance on delegated individual responsibilities and accountabilities for the successful implementation of the approach.
  • Duidelijk zal zijn dat hier logistiek gerichte producten (bv. Process-Management) zullen aanslaan. Ze moeten op hoog niveau in de organisatie worden verkocht. Het verkoopproces is zeer formeel ingericht (aanbestedingen, centrale inkoop).

5.2. Handelaars (Product Leadership)

De kenmerken van Product Leadership (de Handelsbank) zijn:

  • Decentralized authority /functions
  • Ad hoc, loosely knit, changing continuously
  • Strong talent recruiting at core Levels

De cultuur is gericht op het individu, op individualisme en op snel handelen en besluiten. De specialisten kopen, maken en gebruiken eigen hulpmiddelen en hebben een eigen aanpak. Hierdoor is erg moeilijk is om tot integratie te komen. De administratie (de back-office) heeft steeds grote problemen om de innovatie in de front-office te volgen.

Het gaat hier om snelle en flexibele productontwikkeling, het delen van kennis en ervaring en het continue inzicht hebben in nieuwe ontwikkelingen (patroonherkenning, trends). De activiteiten worden uitgevoerd in de vorm van projecten.

Om te voorkomen dat de snel handelende specialisten geen desastreuze fouten maken of frauderen is het management al vele jaren bezig met de introductie van Portfolio-Management en Risk-management. De eigenzinnigheid en de enorme ondoorzichtigheid belemmeren de invoering van dergelijke besturingssystemen (zie bijv de ramp bij Barings).

Er is behoefte aan allerlei hulpmiddelen op het gebied van Kennis-Management (Delen Best Practises, data-feeds, Collorative Learning, Video-Conferencing, Forums, Search-Engines, Content-Management).

Ook hier spreekt de sterk op het individu en snelheid gerichte cultuur een grote rol. Men deelt niet graag zijn kennis en het delen moet simpel en snel plaats kunnen vinden.

Verkoop van producten vindt hier plaats op individueel niveau.

5.3. Verkopers (Customer Intimacy)

De kenmerken van Customer Intimacy  zijn

  • The closer the individual is to the customer, the more empowered they are
  • High skills at the customer contact points
  • Entrepreneurial client teams
  • Braintrust lives In the field, not in the plants or at corporate

De Cooperatieve relatiebank bestaat bijna niet meer. De activiteiten van de Relatiebank zijn overgenomen door makelaars en retailers. In tegenstelling tot de Relatiebank hebben de retailers geen oog meer voor het belang van de klant. Ze willen de klant aanzetten tot impuls-gedrag. Er wordt daartoe vooral kennis vergaard over de relatie tussen koopgedrag en klantprofiel.

6.  De Producten van de Standaardbank

In dit hoofdstuk worden de producten van de standaardbank en hun onderlinge relaties in kaart gebracht.

Een product wordt waargenomen door de zintuigen van de klant en roept emoties op. De klant moet het product kunnen en willen gebruiken.

  • Waarnemen

De werking van het product wordt door de klant waargenomen. Producten worden steeds meer ingepakt waardoor de klant een klein deel van de werking ziet. De meeste klanten hebben geen kennis meer van de werking van een product en hebben ook geen interesse in de werking.

Het meest  belangrijk zintuig bij de waarneming is het oog. Dit leidt tot veel aandacht voor de vorm en andere uitingen (bv kleur, patroon) van het product.  Als producten op elkaar lijken (b.v. benzine), onzichtbaar zijn (z.g. utilities) of geen vorm of kleur kunnen aannemen (b.v. software, bankdiensten) speelt deze factor geen of een beperkte rol in de overweging van de klant om een product te kopen en te gebruiken. 

De prijs (dat wat men betaald) van een product is in tegenstelling tot de werking een waarneembare eigenschap van ieder product. Bij producten die op elkaar gaan lijken (commodities)  vergelijkt de klant uiteindelijk alleen nog maar de prijs. Concurrentie op prijs versterkt de standaardisering van een product. Dit fenomeen is sterk zichtbaar in het bankwezen.

Bankproducten hebben twee prijzen n.l. de verkoopprijs (bv het rentepercentage) en de werkelijke prijs (bv hoeveel rente wordt er uiteindelijk betaald voor een hypotheek). Klanten hebben geen goed zicht op deze laatste prijs vooral als er meerdere bankvormen worden gecombineerd (bv lening met belegging, lening met verzekering). Banken bieden deze combinaties in toenemende mate aan. Deze combinatieproducten hebben zowel voor de klant als voor de bank een hoog risicoprofiel en vergen een uiterst complex verwerkingsproces. Veel banken zijn door hun geisoleerde systemen niet instaat om deze producten binnen een redelijke tijdshorizon te verwerken. Veel verzekeringsmaatschappijen hebben enorme achterstanden in de verwerking en kunnen de processen niet meer adequaat besturen. Men is vaak het overzicht over de eigen positie kwijt.

  • Voelen

Emoties spelen een belangrijke rol bij de koop van een product en bij het gebruik van een product. In het laatste geval gaat het onder meer om gemak (easy-to-use) en de betrouwbaarheid van het proces en de producent. Gemak en betrouwbaarheid zijn de belangrijkste redenen waarom een klant een bankproduct aanschaft. De werking van een bankproduct moet zich (net als een utility) op de achtergrond onzichtbaar afspelen. Vertrouwen (trust) is de basis van een langdurige relatie tussen klant en bank.

Om de drempel tot de aanschaf van een product te verlagen worden steeds meer producten geprijsd op basis van het gebruik (lease, transaction based pricing). Hierdoor wordt de emotionele beleving van het betalen verzacht. Het aantal transacties tussen leverancier en klant (en daarmee de infrastructurele kosten) worden hierdoor sterk verhoogd.

Het falen van en de soms lage voorspelbaarheid van de werking van een product verlaagt het vertrouwen in de leverancier. De klant bouwt ervaring op over de werking van het product en de omgang met de leverancier. Hij deelt deze ervaring met zijn omgeving. Met name negatieve ervaringsfeiten (expectation-failures) verspreiden zich (middels verhalen) snel en bepalen op den duur een groot deel van het image van de producent. 

De hoeveelheid fouten die in de bankprocessen worden gemaakt is nog steeds erg hoog. Dit komt door de grote hoeveelheid onnodige en onbetrouwbare koppelingen tussen mensen en systemen. De faalkans van de bankproducten is de belangrijkste reden waarom het vertrouwen in het bankwezen sterk aan het afnemen is.

  • Kunnen 

Klanten kopen een product omdat ze een positieve verwachting (hoop) hebben over de werking van het product. Om de angst voor het falen van de werking van een product te verminderen worden verzekeringen verkocht en garanties over de werking (bv service-levels)afgegeven. Tot op heden is het bankwezen door de lage betrouwbaarheid van haar processen en geringe voorspelbaarheid van de financieele markt nog niet overgegaan tot het afgeven van garanties op haar productaanbod. Er worden wel producten verkocht die een suggestie van garanties geven (bv verzekerd beleggen). Het risico ligt tot op heden voor het allergrootste deel bij de klant. Inmiddels ligt er vanuit de maatschappij en de overheid een grote druk op het bankwezen om de zorgplicht ten opzichte van haar klanten te vergroten. 

  • Willen

Klanten hebben een aantal levensdoelen. In het algemeen worden deze levensdoelen geprojecteerd op een model van de levensloop. De standaardbank gebruikt een standaardmodel ten aanzien van de levensloop (opvoeden (ouder/kind), leren (puber), werken (volwassen), genieten (pensioen), verzorging (ouderdom). Dit model is zichtbaar in alle bankproducten (bv pensioenen bouwt men op tijdens de werkfase) en wordt gebruikt om de balans tussen kunnen (sparen) en willen (lenen) in evenwicht te houden. Het gehanteerde levensloopmodel is door vele oorzaken sterk aan het veranderen. De levensloop is zich sterk aan het verlengen is net als de kapitaalmarkt steeds meer volatile aan het worden. De grens tussen leren en werken is aan het  verdwijnen (levenslang leren). Daarnaast willen mensen het genieten niet meer uitstellen tot het pensioen waardoor er veel wordt geleend.

  • Het evenwicht tussen willen en kunnen

Het evenwicht tussen willen (lenen, speculeren) en kunnen (sparen, verzekeren) is sterk afhankelijk van het economisch climaat. Bij een opgaande economie (een positieve toekomst verwachting)  wordt er meer risico genomen (meer willen). 

7. Technologie

Banken hebben geen centrale ICT R&D-functie. Er wordt vrijwel geen onderzoek gedaan. Het heeft daarom geen zin om zich als onderzoeker aan te bieden. Banken hebben een hekel aan wetenschappers. Men vindt ze te theoretisch.

De grote banken (AAB, ING, RABO, Fortys) beschikken over zeer uitgebreide staven en over veel geld. Ze maken gebruik van de meest geavanceerde technologie en kunnen iedere expert aantrekken die ze maar willen. Kleine banken hebben geen uitgebreide staven.

De banken met een product-leadership profiel (de handelsbanken) zijn het meest gericht op innovatie. Deze innovatie vindt nu nog plaats richting het grootbedrijf. Het MKB (en specifieke beroepsgroepen) komt steeds meer in schijnwerpers te staan. Het ontwikkelen van op dit gebied (innovatie MKB + financiering innovatie) zou wel eens de meest interessante aanvalsroute kunnen zijn.

De virtuele coöperatie (de Relatiebank) zal op de lange termijn een enorm grote rol gaan spelen. Ze is op vele gebieden al zichtbaar (bv de gezondheidszorg). Hoewel hier geen directe sponsor voor is te vinden (ze is bedreigend voor het bedrijfsleven) is het aan te bevelen om hier een researchspeerpunt van te maken.

Het Internet, de sterk standaardisatie van berichten (gebaseerd XML) maar vooral de peer-too-peer-technologie (zie Kazaa) maken het mogelijk om een compleet nieuwe invulling te gaan geven aan de cooperatie. In essentie heeft de virtuele cooperatie  de toekomst.

Het is waarschijnlijk dat een ondersteunende technologie (bijv. een betaal-Kazaa) de virtuele cooperaties in beweging zal zetten. Als deze beweging in gang wordt gezet zal ze het huidige banksysteem en haar instituties (bv de belastingdienst) in grote problemen komen.

In de islamitische landen zijn dergelijke systemen reeds eeuwenlang in gebruik (het hawala-systeem).  De transfer vindt plaats via duizenden (meestal een persoon of een klein bedrijf) knooppunten die gebonden zijn aan een ere-code.  Als ze deze code niet naleven worden ze onmiddellijk uit het netwerk gezet.

[1] Reëel is eigenlijk een foute term. Er wordt bedoeld een door de grote meerderheid van de gebruikers geaccepteerde waarde.

[2] It is almost impossible to define money in terms of its physical form or properties since these are so diverse. Therefore any definition must be based on its functions. These functions are: Common measure of value, Medium of exchange, Means of payment, Standard for deferred payments, Store of value,, Liquid asset, Framework of the market allocative system (prices), A causative factor in the economy, Controller of the economy. The best definition is of money is: Money is anything that is widely used for making payments and accounting for debts and credits.

[3] Het gevolg is dat banken zelf geld kunnen scheppen door meer uit te geven dan ze in werkelijkheid beschikken. Men moet zich hierbij wel aan regels houden maar deze regels zijn moeilijk te controleren.

[4] Insurance is a form of riskmanagement pimarily used to hedge against the rik of potential fiancial loss. Insurance is defined as the equitable transfer of the risk of a potential loss, from one entity to another, in exchange for a premium and duty of care.

[5] De AMRO hield zich bezig met het ondersteunen van de handel in de havens (Amsterdam, Rotterdam). De ABN kwam voort uit de Nederlandse Handelsmaatschappij en de Twentse Bank. De eerste ondersteunde de internationale handel. De tweede de handel in de textiel-industrie in Twente. De NMB is door de overheid opgericht om de middenstand te ondersteunen. Ze is opgegaan in de ING.

[6] Er is nog steeds een scheiding in banken tussen het MKB en het z.g. Grootbedrijf.

[7] Op basis van deze theorie is het voorspelbaar dat er in de toekomst functionaliteit voor klanten beschikbaar komt die veel weg heeft van een dealingroom. Een dealingroom is een simulator gekoppeld aan data-feeds. Dit betekent dat klanten in de toekomst zullen werken met commercieele game-environments. 

[8] Op dit moment gebruiken bijna 4.7 miljoen klanten in Nederland Internet Banking toepassingen.

[9] Dit model is het model dat de islamitische banken nog steeds hanteren.

[10]  Banks could do their cross-selling as part of the “portfolio” approach to help individuals and households better manage their cash-flows in the short & long term. The wealth of transactional and customer information would allow banks to model lending and savings scenarios and let clients allocate credit among a variety of products, either automatically, with self-service tools or in the bank itself (with a banker’s assistance/advice)

Banks could use transactional, demographic and third-party data to develop and sell various informational products and services, leveraging multiple one- and two-way channels such as billing statements, telephones (both operator and Voice Response Unit), ATMs and the Internet. They could use those channels to do surveys, tests and research that would enhance the value of their information for merchants and product companies. Retailers and consumer goods manufacturers, for example, would be interested in an analysis of consumer shopping data and behavior,

[11] Een voorbeeld van een zeer complex procesmodel is de z.g. Bill of Lading (Documentair Krediet).

[12] Banks badly need to modernize their ageing payment systems, which channel millions of transactions from shops and cash point machines to card providers. Like many legacy systems in the banking industry, this core infrastructure is more than 20 years old and is expensive to support. With payment volumes expected to rise, banks will have to update their technology to keep up.

Scan Kennistechnologie

Imagination is …… Reason in her most exalted mood.Wordsworth, The Prelude, bk. XIV, line 192.

1       Algemeen.

1.1       Achtergrond en vraagstelling.

In 1996 is in opdracht van de heer Hans Boom (Ministerie van Onderwijs) een Scan uitgevoerd naar de staat van de Kennistechnologie en de bruikbaarheid van deze technologie voor het Nederlandse Onderwijs.

Het rapport is nog steeds bruikbaar ook al ben ik wel weer verder in mijn denken.

Kennis is volgens Spek (1997), datgene wat mensen in staat stelt om betekenis toe te kennen aan gegevens om zodoende informatie te genereren. Het is het geheel van inzichten, ervaringen en procedures die voor juist en waar worden gehouden en die daarom richting geven aan het denken, handelen en communiceren van mensen.

Men gaat uit van de “formule” Kennis = Gegevens x Ervaring x Vaardigheden x Attitude.

Gegevens zijn van de mens “ontkoppelde” kennis en daarmee “eenvoudig” door te geven. Ervaring en vaardigheid worden verkregen door “te doen”. Ze worden overgedragen door “voor te doen”. Attitude is een onderdeel van de persoonlijkheid en daardoor een gegeven. De laatste drie factoren worden vaak aangeduid met de term “impliciete” kennis. 

Kennis is het vermogen om binnen grenzen (het kennisdomein) voorspelbaar te kunnen reageren op onverwachte situaties.

Kennistechnologie is de verzameling van methoden, technieken en hulpmiddelen om kennis te manipuleren. Het gaat dan om o.m. ontwikkelen (maken, verwijderen), bewaren, analyseren, coderen,  distribueren, ontsluiten, toegankelijk maken en combineren.

Het rapport brengt de ontwikkelingen op het gebied van de Kennistechnologie in kaart. Dit alles leidt tot een schets van de toekomstige leeromgeving. Na een analyse van de markt wordt een strategie gepresenteerd. Als laatste worden vervolgacties geschetst.

1.2       Gebruikte aanpak.

De kennis over kennistechnologie is door de schrijver in vele jaren in de praktijk (vooral bij de ABN AMRO) vergaard.

Het laatste jaar is door een aantal opdrachtgevers (Cap Gemini, Windesheim, Belastingsdienst) gevraagd om een strategie en/of een architectuur te ontwikkelen voor verschillende onderwijsomgevingen. Dit document bevat een neerslag van de praktijk en deze projecten. Geprobeerd is om een model te vinden, waarin de meeste kennis kan worden ondergebracht. Daarna wordt het model gevuld.  Van veel kennis is het niet meer duidelijk waar ze vandaan is gekomen. Indien het mogelijk was is een verwijzing naar een boek of publicatie opgenomen. Het document is niet volledig. Het gebied dat wordt bestreken is daarvoor te groot. De eigen expertise en intuïtie zijn als criterium gebruikt bij de selectie van onderwerpen en meningen. Gezien deze expertise is er een focus op ontwikkelingen in de dienstverlening (80% van het bedrijfsleven in Nederland) en niet in de industrie.

2        Managements-samenvatting en Leeswijzer.

2.1       Samenvatting.

Volgens Nonaka (1995) is er in de wereld een continue transformatie gaande tussen impliciete (“tacit“) kennis en expliciete kennis. De expliciete kennis (en deels de impliciete) accumuleert in een kennis-infrastructuur.

In het algemeen is ze vastgelegd in documenten (bv. boeken). De impliciete kennis verdwijnt als de mens verdwijnt, die de kennis bij zich draagt (door vertrek of overlijden). Ze wordt soms over generaties heen onderhouden door verhalen te vertellen. De mensen die dat doen zijn verbonden door een idee. We praten dan over de familie, het gilde, het bedrijf of de cultuur.

De (kennis-)infrastructuur blijft in de tijd voor een deel in stand. Delen verdwijnen en delen zijn niet meer te interpreteren, omdat we de code en de context kwijt zijn. Op dit ogenblik vindt de transformatie door de invloed van de techniek steeds sneller plaats. Er ontstaan steeds nieuwe manieren om gegevens op te slaan. Gegevens veranderen steeds sneller van waarde. De oude waarden worden vaak niet bewaard, zodat een historisch inzicht ontbreekt. De hoeveelheid en de diversiteit van de gegevens neemt snel toe.

In een grote onderneming zit de kennis vooral in de medewerkers. De in- en uitstroom van deze medewerkers had een voorspelbaar patroon. Men ging uit van een levenslange loopbaan bij èèn werkgever. Op dit ogenblik blijven menselijke verbanden steeds korter bestaan. Het aantal echtscheidingen neemt toe. Men heeft soms meerdere werkgevers tegelijkertijd en korstondige arbeidsrelaties. Veel mensen werken aan projecten. Het aantal eenmansbedrijven neemt toe. Door dit alles stroomt de ervaring de onderneming uit. Dit betekent dat er andere manieren moeten gevonden om kennis te behouden.  De enige manier die men tot op heden kan bedenken is formalisatie en opslag van kennis in databases. Nieuwe medewerkers moeten deze kennis snel kunnen oppakken en omzetten in ervaring. Er zijn echter grenzen aan het menselijk vermogen om zich te scholen en ervaring op te doen. Op een groot aantal plaatsen loopt de kennisspiraal daardoor uit de gebaande paden. De oude aanpakken (het trainen) en instituties (de scholen) kunnen de snelheid van verandering niet bijhouden en staan daardoor zwaar ter discussie.

Nonaka (1995) waardeert de Japanse cultuur boven de Westerse. Volgens hem is de tweedeling Geest/Lichaam geïntroduceerd door Descartes de oorzaak van grote denkfouten. In Japan is Eenheid  binnen en buiten de mens (met de Natuur) een uitgangspunt. De ontwikkelingen in de Westerse wetenschap geven Nonaka gelijk. Er is geen onderscheid tussen geest en lichaam. Beiden beinvloeden elkaar. Het lichaam van de mens, inclusief de hersenen, is gebouwd op snelle reactie. De verbeelding is een oud instrument dat we delen met onze collega’s de zoogdieren. Ten opzichte van de rest van de dieren beschikt de mens over een nieuw instrument, de taal. De taal biedt veel meer mogelijkheden dan de verbeelding. We kunnen met behulp van taal fantaseren over de buitenwereld, een simulatie maken. Men kan zich op deze wijze voorbereiden op onvoorziene omstandigheden. Wat we in onze fantasie trainen kunnen we vrij makkelijk ook in de werkelijkheid toepassen.

Werkzaamheden hebben een lichamelijke en een taalkundig element. Sommige beroepen (bijv. tennisspeler, violist) doen een zwaar beroep op het eerste onderdeel. Andere (bijv. wetenschapper) zijn vooral bezig met het manipuleren van taal. De laatste categorie neemt toe (“kenniswerkers”). Het lichaam heeft een beperkt aantal mogelijkheden (een talent). Deze worden aangesproken door met het talent te werken. Men leert door het talent te exploreren. Men wordt beter door veel te oefenen en te doen.

De taalcomponent hangt sterk samen met de werking van het lange termijngeheugen. Het geheugen wordt aangepast als de verwachting niet uitkomt. Het geheugen bevat geïndexeerde verhalen (cases). Aan een cases hangt emotie. Verhalen die de mens “boeien” worden het beste opgeslagen. Mensen leren door in een vertrouwde omgeving te falen. Ze zijn erg ontvankelijk voor  negatieve en positieve suggestie. Door positieve suggestie gaan leerprestaties omhoog. Een belangrijk hulpmiddel is de fantasie. Deze biedt de gelegenheid om “intern” te oefenen.

De informatica heeft de mens geruime tijd beschouwd als een onderdeel van een werkproces (een workflow). Het nadoen van een mens (bijv. een leraar) lukt nog niet erg. Langzamerhand komen we er achter dat de mens zelf helemaal niet zo intelligent is. De mens is intelligent in het gebruik van zijn omgeving. Software kan de mens enorm helpen door zaken op te pakken waar de mens slecht in is. Computers zijn “mindtools”. Ze breiden de mogelijkheden van de taalcomponent van de mens uit tot nieuwe werelden. Ze kunnen veel meer gegevens in kortere tijd verwerken. Dit betekent wel dat we de verantwoordelijkheid moeten durven overdragen aan de machine. In bepaalde gevallen zullen we echt niet meer snappen wat er werkelijk gebeurt. Voor veel mensen (en deskundigen) is dit al het geval.

In het bedrijfsleven is het trainen verbonden met de dagelijkse praktijk. Men traint nieuwe werkprocessen. Deze worden gedomineerd door software. Deze neemt veel te structureren taken over. Complexe producten worden voorzien van adviessystemen. De mens-machine communicatie is tot op heden slecht ontworpen. Dit is aan het veranderen. Mede door de verkleining en het gebruik van het netwerk verdwijnen computers uit het zicht. Ze komen terecht in gespecialiseerde hulpmiddelen (appliances), die door het netwerk met elkaar communiceren. De appliances zullen de patronen van de mens steeds beter gaan begrijpen en gaan anticiperen. De hulpmiddelen en werkprocessen stellen zich steeds meer op de mens in. Trainen is steeds minder nodig. Van de werknemer wordt verwacht dat hij door eigen initiatief “bij blijft”. Vooral het snel verkrijgen van ervaring wordt belangrijk. De leraar moet zich profileren als deze expert. Het gaat om het delen van ervaring. Dit betekent dat de ontwikkelingen op het gebied van het Kennismanagement van groot belang zijn voor het reguliere onderwijs.

De nieuwe leeromgeving moet worden gebaseerd op een breedband netwerkinfrastructuur, die toegang biedt tot medeleerlingen, leerstof, ervaringsexperts en ondersteuners. Deze infrastructuur biedt de mogelijkheid tot onderlinge communicatie. Ze is echter veel belangrijker als middel om software en gegevens te delen. De leerstof moet qua presentatie en image op gelijk niveau zijn met de beschikbare ontspanningsfaciliteiten (bijv. computerspellen). Ze moet de vooral de gelegenheid bieden om ervaring op te doen. Dit gebeurt door de leerling simulaties aan te bieden en in te spelen op zijn verwachtingspatroon. Door kennis te vergaren over de mogelijkheden en blokkades van de leerling kan de software zich instellen en indien nodig de hulp van experts inroepen.

De strategie is om door te borduren op de ontwikkelingen in het bedrijfsleven. Zowel de (kennismanagement-)infrastructuur als de leerconcepten zijn voor een groot deel herbruikbaar in het schoolsysteem. De ontwikkeling van de educatieve software dient te worden gestuurd door de overheid. Ze zal hiertoe een educatief concept aan het bedrijfsleven moeten aanbieden in de vorm van een softwarearchitectuur en een softwareclearinghouse. Dit clearinghouse moet zorgdragen voor standaardisatie en hergebruik. Daarnaast zal het de enige toegangspoort zijn naar de scholen. Er moet vooral worden voorkomen dat er op vele plaatsen in kleine groepen langs elkaar heen wordt geprogrammeerd. Dit zal de beheersproblematiek zo complex maken dat ze alle gelden en aandacht zal gaan opsnoepen.

2.2       Leeswijzer.

In het begin van dit rapport wordt de kennisspiraal als “leidraad” gebruikt (Hfdst. 3). Per transformatie Socialisatie (Hfdst 4), Externalisatie (Hfdst. 5), Combinatie (Hfdst. 6) en Internalisatie (Hfdst. 7)) wordt bekeken welke onderdelen stromen, hoe ze worden getransformeerd en welke technologie een rol speelt op korte en lange termijn. Per hoofdstuk wordt aangegeven wat de consequenties zijn voor de het “leren”.

Naast de transformatie binnen een “gesloten” groep vinden er ook interacties plaats tussen verschillende kenniseenheden (Hfdst. 8). Deze interacties beginnen steeds grotere invloed te krijgen door de komst van het communicatienetwerk. Er worden onvoorziene koppelingen gemaakt. Mensen gaan via het netwerk samenwerken. Naast de transformatie is ook het structureren zelf aan het veranderen. Hier komen de invloeden uit de wiskunde en de logicalogica aan de orde (Hfdst. 9). Als we alle ontwikkelingen synthetiseren ontstaat een beeld van de nieuwe leer/werk-omgeving (Hfdst. 10). In Hoofdstuk 11 wordt de markt verkend. Het bedrijfsleven en de retailmarkt lopen voorop. Als we alle bewegingen op een rij zetten vinden we een strategie en een bijbehorende migratiepad (Hfdst 12). Als laatste worden vervolgacties geformuleerd (Hfdst. 13).

3        De kennisspiraal en de kennis-infrastructuur.

3.1       Algemene beschrijving.

Groepen van mensen, meestal samengebracht in een onderneming of beroepsgroep, bouwen indien ze langdurig met elkaar optrekken een kennis-infrastructuur op. Deze infrastructuur bestaat uit boeken, verhalen, gegevens, procedures, programma’s, tradities en verwachtingen. Ze is opgeslagen in databases, archieven en de mensen zelf. Het bouwproces van deze infrastructuur, wel de kennisspiraal genoemd, vindt in zijn totaliteit meestal ad-hoc plaats. Sommige delen van het proces worden sterk bestuurd, andere delen worden op hun beloop gelaten. In de westerse samenleving is er een grote nadruk op expliciete kennis, theorie. Men geeft minder aandacht aan wat de mens “spontaan” opbouwt (de ervaring). De nadruk voor het expliciete zien we in de invloed van de computer en de waardering voor diploma’s en examens.

Door de aspecten praktijk en theorie met elkaar te combineren ontstaan er vier transformaties van kennis

Van  -> naarPraktijkTheorie
Praktijk, ErvaringSocialisatie:
Laten zien, Tonen, Doen, Verhalen, Mythen, Memes 
Praktijk->Theorie Analyseren, Uit elkaar halen Gegevens, Programma’s
Theorie, GegevensInternalisatie
Training, Uitleggen Boek, Examen
Synthetiseren, Ontdekken, Uitvinding, Spel,

Figuur 1 : De kennis-spiraal van Nonaka.

De kennisspiraal kent verschillende niveau’s. Ze werkt binnen de mens, tussen groepen (bijv. artsen, kerkgenootschappen, politieke partijen)en binnen en tussen ondernemingen of instituties.

Binnen de mens gaat het om manieren van denken (“Higher-Order”, “Critical”, of “Complex Thinking, zie IOAWA (1989)).

Het combineren van ervaring noemen we Intuïtie (het spontaan weten). Soms analyseren we ons gedrag en combineren dit met externe informatie (bijv. in boeken, op TV). Hierdoor leren we. Meestal hebben we bij de analyse een “onafhankelijke” derde nodig (een expert).

Andere stappen zijn in de loop der tijd ook gespecialiseerd in Wetenschapper en Leraar.  Op deze wijze is het interne proces van ontwikkeling uitgesmeerd over de maatschappij.

In een groep of onderneming is de training een gevolg van combinatie of externalisatie. Men analyseert een proces zoekt naar verbeteringen en verandert de bestaande situatie. Het is onmogelijk om alles met alles in verband te brengen. Sommige veranderingen vinden dan ook ongepland plaats. Dit geeft meestal aanleiding tot tegenwerking en verlies van tempo en geld.  In onderneming wordt de spiraal daarom meestal gestuurd via een korte of lange termijn strategie en een bijbehorend plan. Men start een project of meerdere projecten (een programma). De inzet van software is vrijwel altijd een onderdeel van een dergelijk project. Men koopt een pakket of maakt zelf programma’s. De medewerkers maken gebruik van deze pakketten. In het bankwezen is nieuwe software of aanpassingen aan bestaande software de belangrijkste reden om veranderingen in de onderneming door te voeren. Een aantal keren per jaar wordt de werkomgeving soms sterk aangepast. Men moet dan gaan wennen aan de nieuwe werkwijze (inleren). Dit inleren gaat gepaard met fouten en onnodig overleg met collega’s. Dit alles kost soms meer geld dan het ontwikkelen van de software en de aanschaf van de benodigde hardware. Er is daarom veel aandacht besteed aan het integreren van de ontwikkeling van de software en de training. De training kwam in het verleden vaak veel te laat en sloot niet aan op de gewenste verandering. In een grote en/of wereldwijd werkende onderneming wordt er vaak langs elkaar heen gewerkt. Veranderingen zijn dan niet of nauwelijks gepland. Ze beïnvloeden elkaar wel. Dochterbedrijven binnen grote ondernemingen concurreren met elkaar. Veranderingen gaan als schokgolven door de maatschappij. De “één zijn dood is de ander zijn brood”. Er is niemand die de verantwoordelijkheid voor de coördinatie van de verandering draagt.

Door de introductie van het netwerk worden steeds betere koppelingen gemaakt tussen ondernemingen onderling. Men spreekt van (waarde-)ketenintegratie. Intermediairs vallen weg of krijgen een andere functie. De werkwijze en de bijbehorende beroepen veranderen sterk van inhoud. Mensen veranderen binnen of buiten een onderneming steeds meer van werkgever.

De wijze van kennisoverdracht verandert ook. De mondelinge overdracht wordt vervangen door E-mail, Callcentres en speciale permanent aanwezige trainingssoftware (Helpfuncties). De klassikale aanpak wordt steeds meer geïndividualiseerd. Men leert op de werkplek tijdens het werken of thuis. Werken en leren schuiven in elkaar. De leraar als intermediair tussen leerling en leerstof verdwijnt. De collega die wat verder is of wat meer initiatief toont helpt de zwakkere broeder. Vooral in de wat meer complexe beroepen (juristen, informatici) komt het gildesysteem weer op in de vorm van kennismanagement. Men leert door de ander na te doen.

De kennisspiraal wordt niet alleen binnen een onderneming of gemeenschap opgebouwd. Door de toenemende stroming van mensen tussen ondernemingen en de groter wordende groep (kleine) zelfstandigen ontstaat een “collectieve” kennisinfrastructuur.  Deze bestaat in ieder geval uit een gedeeld netwerk (het Internet). Er is sprake van een collectief geheugen. Het is nu vastgelegd in openbare archieven en bibliotheken. Dit geheugen kan de ontwikkelingen in de maatschappij niet bijbenen. Veel kennis komt terecht in niet ontsloten (z.g. grijze) litteratuur.

Software neemt vele functies over. Adviseurs worden vervangen of ondersteund door Adviessystemen. Deze systemen maken gebruik van kennis, die is vergaard tijdens het onderzoek van menselijke Intelligentie (AI). Het zoeken naar onbekende patronen kan worden overgenomen of ondersteund door Neurale Netwerken en Evolutionaire Algoritmen. Deze zijn resultaat van onderzoek naar de hersenen en de evolutietheorie. De ondersteuner zit in een call-centre en wordt geholpen of vervangen door Case Based Reasoning voortgekomen uit onderzoek naar het menselijk geheugen. De werkers worden kenniswerkers en de gebruikers bedieners van een steeds toenemende hoeveelheid apparaten die zich op hun baas proberen in te stellen.

Dit alles heeft invloed op het reguliere schoolsysteem. Het is niet meer duidelijk wat de eisen zijn die het bedrijfsleven stelt in de vorm van inhoud en hulpmiddelen. De middelen om te trainen veranderen. Men kan zich niet meer eenmaal voorbereiden op de rest van het leven. Opleiden wordt een reactieve activiteit in plaats van een preventieve. Men praat niet voor niets over “just-in-time”-trainen.

In de volgende hoofdstukken worden de verschillende stappen van de spiraal in detail bekeken.

3.2       Praktijk -> Praktijk (Socialisatie)

De mens bouwt tijdens zijn leven ervaring (praktijk) op. Deze ervaring zit voor een groot deel in het lichaam. We maken er onbewust gebruik van. Als er bewust gebruik van wordt gemaakt werkt het niet meer. Kennis wordt overgedragen door elkaar verhalen te vertellen,  door te observeren en na te doen.

3.3       Praktijk -> Theorie (Externalisatie)

Door naar anderen te kijken en te luisteren en deze informatie te analyseren wordt theorie opgebouwd. Deze theorie wordt gestructureerd vastgelegd, zodat ze eenvoudig kan worden doorgegeven, vermenigvuldigd en met behulp van een bibliotheek (zoeksystemen, databases) kan worden ontsloten. De wijze, waarop de informatieanalyse wordt uitgevoerd (waar men op let, het filter) is bepalend voor wat men doorgeeft. Als het filter consequent wordt toegepast gaat het fungeren als een “self-fulfilling prophecy”. Wat men niet ziet of niet wil zien wordt niet doorgegeven. Sommige zaken passen niet in de heersende theorie en worden weggelaten. Op deze wijze (de discours) wordt onze werkelijkheid gevormd. Mensen hebben de neiging om zaken mooier voor te stellen dan ze zijn. Ervaring gerelateerd aan persoonlijke of collectief falen wordt niet of nauwelijks doorgegeven. Men ziet dit als “afgang”. Ervaringskennis (cases) sijpelt daarom langzaam door naar de theorie.

3.4       Theorie -> Theorie (Combinatie)

In de wetenschap combineert men expliciete kennis uit het verleden en uit andere kennisdomeinen met elkaar. Er zijn vele specialisaties die in het algemeen niet met elkaar overleggen of elkaar niet snappen. Men gebruikt een vaktaal. Er worden meerdere filters gecombineerd en een totaal eigen abstracte werkelijkheid opgebouwd. Deze wordt “dwingend” aan de werkelijkheid opgelegd. Opvallend is hoe vaak “wetenschappers” de praktijk negatief beoordelen (men heeft het “fout” gedaan). Er heeft een totale omkering plaats gevonden. De theorie is de werkelijkheid geworden. In een passend model van de werkelijkheid kan men eindeloos door redeneren zonder te toetsen. Vooral “lange logische oorzaak en gevolg- ketens” spreken aan.  Natuurlijk is het niet allemaal “kommer en kwel”. Er worden vele uitvindingen gedaan en in de praktijk uitgeprobeerd. Hoe sneller de terugkoppeling is tussen theorie en praktijk hoe sneller de innovatie plaatsvindt. De druk om te innoveren neemt toe. Men heeft steeds minder tijd om de analyseren en te combineren. De tijd tussen idee en implementatie (de time-to-market) is nu enige maanden in plaats van enige jaren.

3.5       Theorie -> Praktijk (Internalisatie)

De theorie wordt gestructureerd (training, brochures etc.) doorgegeven aan de mens. Hierna start een nieuw proces van socialisatie. Meestal komt de nieuwe kennis van buiten de werkgemeenschap. Ze verstoort daarmee het “onzichtbare” informele netwerk. Het opbouwen van praktijk gaat vaak gepaard met het “weggooien” van de ballast van de theorie. Vooral ervaren mensen (experts) hebben grote moeite om nieuwe kennis op te pakken. Men moet eerst zijn oude kennis kwijtraken. Het leren door “ervaring op te doen” of naar andere te kijken wordt binnen een onderneming vaak ernstig geblokkeerd door interne procedures. Men moet zijn tijd verantwoorden en aan het project werken. Het verbeteren van de bestaande werkwijze wordt tegengegaan door een stroom van extern ontwikkelde innovaties. Zo verkeert men eigenlijk permanent in een staat van inleren. Als er ervaring is opgedaan is deze in snel tempo weer waardeloos. Een opvallend fenomeen zijn hier de z.g. persoonlijke pakketten, zoals de tekstverwerker en de spreadsheet. Om nieuwe aanschaf te stimuleren veranderen ze ieder jaar van uiterlijk, bediening en functionaliteit.

3.6       Gebruikers en Kenniswerkers.

In de dienstverlening (bijv. het bankwezen) is de invloed van de expliciete kennis het best te zien. In de industrie is ze vaak “verstopt” in voor de buitenstaander onzichtbare processen als een kerncentrale. We maken een onderscheid tussen bedieners (gebruikers genoemd) en bedenkers. De eerste leveren een standaardproces (bijv. een verzekering). Ze bedienen hiertoe software en/of een machine. In samenhang en ondergeschikt hieraan bieden ze hun ervaring aan. Ze zijn een verlengstuk van het hulpmiddel geworden. De bedenkers, vaak kenniswerkers genoemd,  verkopen datgene wat zij geleerd hebben. Heel vaak probeert men een vermoeden uit op een nieuw gebied. Dit is “spannend en uitdagend”. Hier vloeien werken en leren dooreen (“producerend leren”). Duidelijk mag zijn, dat het soms niet gaat, zoals men verwacht. Bij de bedieners is feitelijk het lichaam verder uitgebreid met hulpstukken. Na enige tijd is het onderscheid tussen de mens en zijn hulpmiddel verdwenen. Men is een expert geworden. De kenniswerkers denken dat ze nog niet zo’n last hebben van de verbondenheid van de mens met zijn software. Ze worden bepaald door de informatie die ze tot zich nemen en de projecten die ze uitvoeren. Met name de ontwikkeling van geavanceerde zoeksystemen zal de kenniswerker steeds meer afhankelijk maken. De snelheid waarmee dergelijke software miljoenen woorden met elkaar vergelijkt is door geen bibliothecaris na te doen.

3.7       De (kennis-)infrastructuur.

In iedere stap van de transformatie worden onderdelen vastgelegd om later door anderen (kinderen, leerlingen) te worden hergebruikt. In de stap Socialisatie (Hfdst. 4.) wordt de mens als drager van kennis gebruikt. Hij maakt hiertoe gebruik van het menselijk geheugen en van allerlei hulpmiddelen (notitieblok, computer). Expliciete kennis wordt opgeslagen in gegevens (databases, bestanden) en processen (regels,  algoritmes, programma’s). Gegevens vertegenwoordigen het vaste en processen het veranderende in de wereld. In het hoofdstuk over Externalisatie (Hfdst. 5) wordt hier dieper op in gegaan. De laatste jaren is het steeds beter mogelijk om processen en mensen onderling te laten communiceren via het (telecommunicatie-)netwerk. Dit onderwerp komt in Hfdst. 8. aan de orde.

4        Socialisatie   

4.1       Inleiding.

Er wordt ingezoomd op de directe overdracht van kennis tussen mensen en het zelfstandig verzamelen van kennis.

De lerende mens is een combinatie van zijn voorgangers in de evolutie voorzien van het hulpmiddel taal.

De laatste jaren is de theorievorming in een versnelling geraakt door het onderzoek naar de hersenen, kunstmatige intelligentie (cognitie-psychologie) en kunstmatig leven. Het blijkt niet mogelijk om het idee van de programmeerbare mens vol te houden. De mens is een verzameling losjes samenwerkende onderdelen (loosely coupled systems) die als ze in nood verkeert een standaard reactiemechanisme vertoont. De geprogrammeerde noodsituaties bestaan niet meer maar worden wel opgeroepen( door angst en stress).

Als eerste wordt het lichaam bekeken (Hfdst 4.2). Het lichaam is een stapeling van vele ontwikkelingen in de evolutie. Het  is ten opzichte van zijn collega’s organismen als extra voorzien van een prachtig hulpmiddel, de taal. Met behulp van de verbeelding worden eigen werelden gemaakt en kan in de beschutte binnenwereld worden geoefend. Er zijn hulpmiddelen verzonnen die de mogelijkheden van het lichaam hebben uitgebreid. Door ze veel te gebruiken gaan ze deel uitmaken van het lichaam. Men heeft ervaring en is een expert. Aan de buitenwereld en de eigen binnenwereld wordt via de zintuigen en het lichaam “betekenis gegeven” (Hfdst 4.3). Als laatste (Hfdst 4.4) worden een aantal consequenties voor de leerpraktijk opgesomd.

4.2      Het lichaam.

4.2.1     Inleiding.

Alhoewel het aspect ervaring op vele plaatsen wordt gebruikt is het erg moeilijk om er “vat op te krijgen”. Ervaring ontstaat door een bepaalde activiteit langdurig te herhalen. Langzamerhand neemt het lichaam de activiteit in zich op en gaat als een automaat reageren. Het herhalen kan in de praktijk, als training of in de fantasie gebeuren. Het resultaat is hetzelfde. Bijzonder is verder dat het opbouwen van ervaring gepaard gaat met het verdwijnen van de verwoording van de ervaring. Men heeft het “in zich” maar kan niet aan anderen duidelijk maken wat “het” is. De kennis is in het lichaam gezakt. 

In dit hoofdstuk wordt leren bekeken vanuit een evolutionair perspectief. De mens is een stapeling van vele soorten organisme die allemaal een eigen vorm van leren hebben. Ieder organisme probeert in balans komen met zijn omgeving (structurele koppeling).  Hij bezit standaard-patronen die reageren op interne en externe stimuli. Een stimulus die vaak voorkomt en “voordeel” biedt krijgt prioriteit. Het lichaam kent een aantal toestanden (emoties) die  als voordelig of nadelig worden ervaren. Een mens streeft naar een evenwicht tussen rust en activiteit,  spanning en ontspanning.  Als dit evenwicht is bereikt staat het lichaam het meest open voor nieuwe ontwikkelingen. Het is vol vertrouwen dat er iets goed uitkomt. Een belangrijk onderdeel van het lichaam is het geheugen. Leren is een combinatie van onthouden en herinneren (begrijpen).

4.2.2     Leren bij lagere organismen.

De mens heeft veel eigenschappen direct overgenomen van zijn verre voorgangers in de evolutie. Een groot deel van het DNA is niet afwijkend. Vooral de “niet-bewuste” gedragskenmerken zijn veelal niet veranderd. De mens is een combinatie van een lager organisme(bijv. een bacterie), een reptiel (instincten), een zoogdier (emoties) en een heel klein beetje ratio (Vroon, 1989, 1992).

Het is moeilijk om een goede definitie van leven te geven. De grens tussen leven en chemische processen (een raffinaderij) aan de ene kant en software (agents) aan de andere is soms vaag. Twee bepalende eigenschappen van leven zijn autonomie en zelfreproductie. Deze zelfreproductie gebeurt niet alleen via het produceren van nageslacht. Ook intern wordt het organisme steeds opnieuw opgebouwd en hersteld. Het skelet van de mens wordt eens in de drie maanden volledig vervangen. Het vervangen van de huid kost 5 weken. We krijgen iedere 5 dagen een nieuw maagsluimvlies. 

Lagere organismen kunnen niet los worden gezien van de natuurlijke omgeving waarin zij leven. Ze zijn ontstaan omdat er een onderscheid ontstond tussen de binnenwereld en debuitenwereld (de celwand). Door deze afscherming zijn processen van binnen in zichzelf gaan sluiten. Ze produceerden zichzelf en afvalstoffen (Kaufmann, 1995) die via de celwand weer naar de buitenwereld werden getransporteerd. De celwand samen met de productieprocessen vormen een autonome eenheid. Het proces van zelfreproductie wordt aangeduid met de term Autopoiesis (Mingers,1995).

Autopoiesis is op dit ogenblik in vele gebieden object van onderzoek. Het gaat dan om bv. neurobiologie (de hersenen), biologie (de cel), informatica (Artificial life) en psychiatrie (het gezin). Belangrijke onderzoeker is (Maturana (1987). Verandering van de input wordt opgevangen binnen de identiteit. Een dergelijke reactie van een identiteit noemt men “structural coupling”. Belangrijk principe is, dat de identiteit uitsluitend via de keten van zijn chemische reacties kan reageren. Binnen de aan elkaar gekoppelde zelfreproducerende (chemische) processen moet een manier worden gevonden om de input te verwerken. Een verandering kent slechts drie reactiemogelijkheden n.l. er verandert niets, de identiteit sterft of er wordt een ander aanwezig patroon (een alternatief) aangesproken en afgewikkeld.

Lagere organismen hebben een celwand en een zelfreproducerend chemisch proces.

De diversiteit van het aantal koppelingen is bepalend voor de overleving van de identiteit. Deze diversiteit neemt af naarmate het organisme minder “mee maakt”. Dit komt bijvoorbeeld voor bij huisdieren die al generaties door de mens worden verzorgd. Het aantal koppelingen dat kan worden gebruikt is afhankelijk van de emotie van het organisme. Emotie is een waardering van de algemene (chemische) toestand waarin het organisme zich bevindt. In essentie zijn er twee belangrijke “spanningsbogen” n.l. de angst-ontspanning en opwinding-verveling.

Angst komt van het Latijnse woord angustia dat onder andere nauwte, engte en bergpas betekent.  Angst (“Vernauwing”) vermindert de hoeveelheid reacties tot de meest essentiële. Het organisme is dan bezig met overleven. Bij Opwinding (“Stress”) vindt een vergelijk proces plaats.

Een organisme functioneert het beste als de beide spanningsbogen in evenwicht zijn. Men noemt deze toestand bij de mens “flow” (Csikszentmihalyi, 1993).

Bij een toestand van “flow” is de mens volledig geconcentreerd (“scherp”) op het onderwerp dat men onderhanden heeft. Het organisme heeft vertrouwen in zijn omgeving. Op het pad van apathie naar opwinding bestaan locale minima. Men gaat niet automatisch over in een toestand van “flow”. Hier zijn positieve (uitdaging) of negatieve (gevaar) prikkels voor nodig.

4.2.3     Leren bij hogere organismen.

Naarmate het organisme meer complex is zijn er meer structurele koppelingen in het geding. De mogelijkheden om aan te passen zijn meer divers. Het reptiel heeft vooral vaste reactiepatronen. Bij het zoogdier noemt men structurele koppeling “conditionering”. Beloning of straf  (ongeveer eens in de drie keer) besturen het leerproces (“reinforcement”). Volgens Skinner (1984) geldt hier dat “behavior is shaped and maintained by its consequences”. Men went aan wat men vaak doet. Men leert door te doen. Aangezien de mens voor het grootste deel als zoogdier optreedt bepaalt dit z.g. “operant leren” (denk aan “lik op stuk”) een groot deel van onze leerprocessen.  Reinforcement is ook het middel om vervelende emoties (bijv. vliegangst) kwijt te raken. Na een aantal keren vliegen is mijn zijn vliegangst kwijt.

4.2.4     De scheiding geest en lichaam.

In het onderzoek naar de werking van de hersenen of beter van de intelligentie wordt langzamerhand sterk getwijfeld aan de ontkoppeling tussen geest en lichaam (Clark, 1997). Uit onderzoek naar het immuunstelsel (Varela, 1979) blijkt, dat er op vele plaatsen koppelingen zijn tussen het denksysteem en het lichaam. Men kan geest en lichaam wederzijds beïnvloeden. De lichamelijke weerstand is afhankelijk van de persoonlijke verwachting.

Veel inzicht is verkregen in experimenten om “leven” (“Artificial life”) te simuleren (Brooks, 1991) met behulp van software. Het blijkt, dat complex gedrag verklaard kan worden door een aantal eenvoudige regels die door autonome eenheden (agents) onderling worden toegepast. Het introduceren van één centrale coördinator maakt de besturing vele malen meer complex.

Dennett (1991) past dit principe toe op de hersenen en komt tot de conclusie, dat de mens (“het bewustzijn”) een samenspel is van vele min of meer losstaande eenheden. Bij sommige mensen is dit erg zichtbaar omdat de verschillende persoonlijkheden abrupt in elkaar overgaan. Iedere mensen speelt echter vele rollen.  Het lichaam (de perceptie) is ingericht op snel reageren en maakt daarvoor gebruik van “short-cuts”. Om dit voor elkaar te krijgen reageren onderdelen autonoom of in een bepaalde volgorde (een pattern).  Patronen zijn genetisch bepaald (Wilson, 1998) of worden (meestal op jeugdige leeftijd) aangeleerd.

4.2.5     Lichaam en hulpmiddelen.

Intelligentie zit niet in de mens maar is het resultaat van een samenspel van onderdelen (Vygotsky (1986)). Mensen zijn bijvoorbeeld slecht in het manipuleren van plaatjes in hun fantasie, het inschatten van risico’s,  het onthouden van veel gegevens, etc.  Om deze problemen te overkomen gebruikt de mens zijn eigen middelen in combinatie met andere mensen en “hulpmiddelen (notitieblok, computer, auto)” in de omgeving. De omgeving werkt compenserend voor de tekortkomingen van de “pattern-completion engine”.  We moeten bij de mens een onderscheid maken tussen de natuurlijke omgeving en de door de mens geconstrueerde omgeving (“de cultuur”). Deze omgeving domineert de aarde pas de laatste eeuwen.

4.2.6     Het geheugen.

De mens beschikt over een korte en een lange termijn geheugen. Dit laatste is opgedeeld in een procedureel (lichaam) en een declaratief (taal) deel (Gross, 1999). Van het eerste deel is weinig bekend. Het geheugen draagt zorg voor het opslaan en vooral het ophalen van relevante informatie. Het geheugen gaat uit van de theorie, dat iets wat is gebeurd opnieuw gaat gebeuren (de verwachting). Na het ophalen van gegevens wordt het geheugen aangepast aan de bestaande situatie (herinneren). Volgens Schank (1982) vormt herinneren (reminding) de basis van leren en begrijpen.

Herinneren is gebaseerd op het gebruik van meervoudige indexen. Als de waarden van de indexen passen worden de bijbehorende geheugeneenheden opgehaald. De indexen zijn zeer situatiegebonden. Pas als men in vergelijkbare situatie in een stad komt komen herinneringen boven, die in die stad hebben plaatsgevonden Het geheugen produceert op basis van de invoer van beelden en woorden een constante stroom van associaties.

De associaties worden gefilterd waardoor een deel bewust wordt. De bewuste stroom van associaties bepaalt de stroom van woorden die wij spreken. De onbewuste stroom bestaat uit ideeën. Als men in een ontspannen toestand verkeerd (bijv. via Yoga) ziet men de ideeën als “wolkjes” langs drijven. Zodra men met een idee meegaat is de ontspanning verdwenen.

Het geheugen wordt gestimuleerd door het stellen van vragen. Het bijwerken gebeurt door het aanbrengen van nieuwe verbindingen. We leren als er zich iets voordoet wat niet past in het verwachtingspatroon. Het geheugen werkt beter als men zich concentreert (focus), ontspant, betekenis geeft, associeert, visualiseert en nieuwe zaken oppakt. Het is verder van belang dat men iets doet met wat men moet leren. Het geheugen verslechtert door stress (teveel nieuwe indrukken), alcohol, roken en weinig slaap. Mensen hebben verschillende leerstijlen. Deze stijlen zijn verbonden met de zintuigen. Er zijn voorkeuren voor het visuele (met ziet graag plaatjes), het auditieve (men luistert en leest) en het tactiele (men doet, pakt beet).

Het onderzoek naar de werking van de hersenen heeft op dit moment grote invloed op de wetenschap. Het onderzoek naar het geheugen heeft geleid tot Case-based-Reasoning ((Riesbeck,1989), (Watson,1997)). Het onderzoek naar de werking van neuronen heeft geresulteerd in de techniek van de “neurale netwerken” (Anderson, 1995). Beide technieken worden gebruikt  om patronen te herkennen. 

4.2.7     Verbeelden.

Verbeelden is een oud systeem. Het is een onderdeel van het zoogdier (het “limbische systeem”). De verbeelding heeft een eigen communicatiesysteem dat bijvoorbeeld zichtbaar wordt in de droom. Het heeft een beperkte hoeveelheid symbolen die voortkomen uit vormen, kleur, tijd- en ruimtebeleving (voor, na, onder, boven, …).

4.2.8     De taal als hulpmiddel.

Het belangrijkste hulpmiddel van (het lichaam van) de mens is het taalsysteem. Taal is (net als het lichaam) actiegericht. Het taalsysteem maakt het mogelijk om los van de werkelijkheid te experimenteren. Men kan allerlei situaties oefenen en nieuwe structuren verzinnen. Dit gebeurt door  interne gesprekken (“private speech”). Door (intern) te praten ontstaan nieuwe inzichten. Taal geeft daarnaast het lichaam verwerkingssnelheid door  essentie te zoeken waardoor structuren compact worden. Hiermee wordt het proces van patroonafwikkeling op een abstract niveau doorgezet.  Taal geeft de mogelijkheid om complexe structuren te benoemen (naam geven) en met deze namen te werken zonder enig inzicht in de onderliggende werking (black-box).  De taalwereld van de mens fungeert als de werkelijkheid voor het lichaam. Met taal kunnen we allerlei processen in het lichaam starten en stoppen (vgl. magie). Hier wordt bij diverse therapieën gebruik van gemaakt.

4.3       De taal.

Dit hoofdstuk is gebaseerd op twee boeken van Weick (1979, 1996). Het laatste boek is een samenvatting van al het onderzoek over “Sense-making”.

4.3.1      Betekenis geven.

Mensen geven betekenis aan de wereld. Ze doen dit door de constante stroom van acties in hun omgeving te interpreteren. Men geeft betekenis aan afwijkingen in de stroom (“gaps”). Interpreteren vindt altijd achteraf plaats. Men doet wat en verklaart zichzelf later. Het beeld van het verleden is dan ook constant aan het veranderen. Belangrijk is de continuïteit van het beeld.

De wereld bestaat uit contradicties en tegenstellingen. Deze geven betekenis. Mensen maken hier zelf één (hun eigen) waarheid van. Zaken die altijd “waar” zijn, zoals lijsten, classificaties en andere ordeningen geven geen betekenis.

Beslissingen zijn een herordening van het verleden. Men formuleert voor zichzelf een logische weg. De beslissing is in feite al geruime tijd aanwezig. Mensen zoeken continu naar bevestiging. Als de afwijking van wat ze geloven te groot is valt hij niet op. Afwijkingen van de verwachting deelt men het best met een vertrouwd (“trusted”) persoon. Men wil niet “af” gaan.

Mensen maken “self-fulfilling-prophecies”. Dit is nodig, omdat de wereld zich anders voor de mens niet herhaalt. Ze is in werkelijkheid grotendeels niet voorspelbaar. Daarom zijn periodiek terugkomende zaken als zonsopgang, de planeten, de getijden, de seizoenen steeds als waardevol gezien. In steden zijn veel meer ritmes aanwezig dan in de natuur.

Belangrijk voor een verklaring is, dat men “zichzelf blijft”. Mensen geloven (en dus leren) meer als ze zelf een rol spelen in de verklaring.

Mensen geloven in oorzaak en gevolg. Vaak zijn de verbanden niet echt duidelijk. Statistisch onderzoek maakt de toekomst, omdat de opdrachtgever de resultaten gelooft en er als zodanig naar gaat handelen.

4.3.2     Het individuele filter en reactiepatronen.

Om niet aan de enorme stroom van informatie ten onder te gaan bezit de mens een filter (de verwachting).

De verwachting bepaalt het gedrag tegenover anderen. Leerlingen, waarvan de leraar denkt, dat ze slim zijn leren beter. De leraar geeft ze onbewust meer aandacht. Mensen zijn continu op zoek naar bevestiging van hun verwachtingen. Verwachtingen bevatten standaarddenkwijzen over de werkelijkheid. Als er voldoende passende gegevens zijn verzameld neemt de standaard over en vult de rest van de ervaring in.

Schank (1977, 1995) noemt deze standaardprocessen “scripts”. Scripts overheersen de echte waarneming. Verwachte gebeurtenissen worden op die manier snel verwerkt, zodat er meer tijd is voor het onverwachte. Als mensen denken, dat er veel onverwachts gaat gebeuren neemt de standaard steeds meer over.

Het filter wordt bepaald door de ervaringen die men in het verleden heeft gehad. Als de buitenwereld verandert, verandert het filter niet onmiddellijk mee. Het aanpassen van het filter kost tijd. In de tussentijd interpreteren mensen de buitenwereld anders. Ze passen de buitenwereld aan aan het filter. De menselijke waarneming is niet gericht op betrouwbaarheid, maar op aannemelijkheid. Het aanpassingsproces is niet gradueel. Grote aanpassingen gaan sprongsgewijs.

Als de stroom in de omgeving over een bepaalde grenswaarde gaat ervaren mensen een “shock”. Ze starten dan een actie om de stroom weer in het gareel te brengen. Ze beschikken dan over teveel interpretaties of in het geheel geen interpretatie. Bij langdurige activiteit in de buurt van de grenswaarde ontstaat stress. Shock heeft grote invloed op de waarneming en de besluitvorming. Mensen negeren informatie, gaan abstraheren, reageren op details en maken grove beoordelingsfouten.  Shock ontstaat door:

  • teveel informatie,
  • complexiteit (veel onderdelen, veel interactie tussen de onderdelen)
  • turbulentie (grote snelheid van verandering, vele richtingsveranderingen)

Interessant hierbij is, dat ook het gebruik van symbolen, metaforen en andere abstracties shock kan oproepen. Ze sturen teveel interpretaties aan. Een passende werk- leeromgeving moet ontspannend werken. Bekend is de positieve invloed van (barok)muziek.

Men leert veel zonder er aandacht aan te schenken. Als men lange tijd in een bepaalde omgeving doorbrengt pakt men zaken als vanzelf op. In deze omgeving,  een taalwereld, bevinden zich algemeen bruikbare filters.

Voorbeelden zijn:

  • Ideologie.

Men gebruikt deze term als erg veel mensen het geloven. Een goede ideologie versimpelt de wereld.

  • Cultuur

Het gaat om wat men in een organisatie of een maatschappij voor waar aanneemt. Men is er zich niet van bewust. Er is niets over opgeschreven. De expliciete kennis zit in directe supervisie van de chef en procedures. Deze besturen routinehandelingen.  De cultuur “ordent” alles wat niet routine is en werkt daarom het meest in op management en experts. Zij houden zich het minst aan regels.

  • Paradigma’s.

Een paradigma is een stelsel van regels, die bijvoorbeeld gelden in een beroepsgroep. Het stelsel is langere tijd geldig. De regels  helpen om keuzes te maken. Ze bestaan uit vele kleine onderdelen, die onderling enigszins samenhangen. Zodra de samenhang te groot wordt kan men er niets meer mee. Ze maken het niet mogelijk om consensus te bouwen. 

  • Actiepatronen

Het gaat hier over reactiepatronen, die “zonder nadenken” optreden. Onderzoek wijst uit dat mensen niet in staat zijn deze patronen aan anderen te vertellen.  Met behulp van interviews komt men hier dus niet achter. Hier vertelt men “zoals men denkt dat het zou moeten”. Alleen door observatie ziet men de werkelijkheid. Dit is een belangrijke reden voor de discrepantie tussen praktijk (het “hoe”) en theorie (“het wat”).

  • Traditie

Een patroon is een traditie als deze meer dan twee generaties is doorgegeven. Tradities zijn interessant, omdat ze zo lang in stand zijn gebleven. Het doorgeven van gegevens leidt in het algemeen tot verandering van de boodschap. Een belangrijk punt is hier de vorm. Hoe meer samenhang hoe slechter de boodschap constant blijft.

  • Verhalen

Mensen denken in de vorm van verhalen. Bijzondere verhalen zijn leerzaam. Het verhaal moet dan over moeilijke acties gaan, die niet routine zijn (ze brengen dus cultuur over). Er moeten onverwachte gebeurtenissen (meestal een “near-miss”) optreden. Ze bieden de hoorder de gelegenheid om in een beschutte omgeving (de eigen fantasie) te oefenen en dus te leren. Een goed verhaal moet nieuwsgierigheid en angst oproepen. De essentie van een verhaal is, dat er een volgorde in zit. Volgordes geven betekenis. Verhalen zijn te associëren met “spel”.

De factoren  macht en tijdsdruk zijn belangrijk. Ze geven “opwinding (arousal)”. Indien een machtige iets beargumenteert, accepteert men de inhoud vaak blindelings. Men onthoudt echter weinig en ziet minder detail. Er vindt geen leren plaats. Dit zelfde geldt voor tijdsdruk. Een minderheid (een onmachtige) brengt detail over en de inhoud beklijft. Macht kan in mensen zitten en in situaties. Onder tijdsdruk houdt men vast aan zijn eigen verklaringen. Dit alles stelt eisen aan de “leraar (niet autoritair, een gelijke)” en de leeromgeving (“rustgevend”).

De huidige Informatietechnologie geeft een hoge “arousal”. Ze geeft informatie-overload, is complex te bedienen en verandert vaak van werking of doet het niet (turbulent). Ze is te samenhangend en dwangmatig. Technologie moet zich niet tonen (“pervasive”). 

4.3.3     Betekenis geven binnen groepen.

Mensen wisselen ervaringen uit. Ze doen dit door woorden uit te wisselen. Deze uitwisseling is effectief als ze de aandacht vasthoudt. Ze moet dan de vorm hebben van een verhaal (narrative). Mensen kunnen geen betekenis delen. Ze delen ervaring. Daarnaast is het gebruikte idioom van belang. Werkwoorden zeggen meer dan zelfstandige naamwoorden. Ze vertegenwoordigen constructieprocessen. Hoe meer inhoud de zinsconstructie bevat hoe meer werk de hersenen moeten verzetten en hoe minder tijd er is om andere dingen te doen.

Mensen zijn op zoek naar verklaring. Deze verklaring is meestal een connectie tussen een concrete ervaring (een verhaal) en een algemeen concept. Mensen delen deze verklaring met anderen. Ze zijn op zoek naar bevestiging. Door samen te argumenteren vinden mensen als vanzelf nieuwe verklaringen. Argumenteren is het langs contradicties heen manoeuvreren.

Hoe vaker mensen met elkaar optrekken hoe minder details ze van elkaar zien. Ze worden naar elkaar toe voorspelbaar. Organisaties zijn structuren, waarin mensen met elkaar optrekken volgens een vast patroon. Dit patroon gaat langzamerhand de werkelijkheid overheersen. Het patroon wordt de werkelijkheid.

Mensen hebben intern een eigen unieke interpretatie van de wereld. Als ze in een gemeenschap leven accepteren ze dit. Een gemeenschap is een verzameling mensen, die onderling hebben afgesproken om bepaalde zaken niet ter discussie te stellen. Dit noemt men consensus. Consensus slaat dus nadrukkelijk niet op het 100% eens zijn over de inhoud. Dit is theoretisch onmogelijk. Men gelooft, dat men het eens is.

Een bijeenkomst is de manier om betekenis te geven. Het gaat dan om meer dan twee mensen, die samen episodisch praten op basis van gelijkwaardigheid.  De bijeenkomst moet niet te gestructureerd zijn (“messy”). Dit is nodig omdat men zelf een rol moet hebben. Men moet de conclusie lang “open houden” en vrij associëren.

Mensen zijn betrokken als ze in het openbaar een zichtbare actie hebben uitgevoerd, die niet meer is terug te draaien. Men is verantwoordelijk voor de consequenties. Men moet iets te kiezen hebben waar wat van afhangt (“high stake”). Betrokken mensen concentreren hun aandacht. Ze zijn “scherp”. In dit geval is er sprake van een hoge mate van betekenis geven en leren. De beste structuur om dit te doen noemt men een “organized anarchy”. Een dergelijke anarchie is het tegendeel van een bureaucratie. In een bureaucratie leert men weinig. Men produceert op een standaardmanier.

4.4       Consequenties voor de praktijk van het leren.

Als we alles nog eens op rijtje zetten kunnen we de volgende conclusies trekken over de onderwijspraktijk:

Patronen: Kennis zit opgesloten in patronen. Verwachtingen filteren de input.

Iedere leerling (en leraar) bezit een filter (zijn of haar verwachting). Op basis van de verwachting reageert een mens voor een groot deel autonoom middels patronen (Scripts, Patterns). Patronen bepalen ook wat een mens kan leren. Er bestaat een logische stap in het oppakken van nieuwe zaken. Deze logische stap is vaak niet een rechte weg tussen begin en einde. Mensen moeten nieuwe kennis “inparkeren” (structural coupling). Probleemoplossen is het afmaken van een patroon.

De verwachting blokkeert en verminkt de waarneming. Wat men niet “wil” zien, ziet men niet. De verwachtingen van de leerling moeten voor de training bekend zijn. Deze verwachting bepaalt voor een groot deel welke inhoud wordt opgenomen. Als de verwachting sterk van de inhoud afwijkt heeft training geen zin. Het aanpassen van verwachtingen vereist een andere aanpak dan het inpassen van de inhoud binnen een verwachtingspatroon van een leerling. Het eerste noemen we “therapie”. Verwachtingen worden aangepast door een aantal keren hetzelfde mee te maken (gewennen). Het geheugen wordt aangepast als een verwachting niet uitkomt.

Stress: Fysieke overlast, autoriteit en overload belemmeren het leren.

Onder druk wordt de “opening” steeds kleiner.  Druk ontstaat door fysieke omstandigheden (lawaai, licht), maar vooral ook door psychische factoren. Hoe meer autoritair de aanpak is hoe minder er blijft hangen. Overwicht in ervaring wordt in het algemeen wel geaccepteerd. Hoe groter de scheiding tussen het lesgeven en de eigen leefwereld van de leerling hoe slechter de overdracht werkt. Dit vraagt om parttime leraren, die naast hun docentschap in de praktijk werken en daar hun verhalen vandaan halen. Een trainingssituatie (ruimte, leraar en middelen) moet rustgevend en voorspelbaar zijn. Als dit niet het geval is wordt er vrijwel niets opgenomen. Het lichaam staat klaar om te reageren. Een leeromgeving moet precies die gegevens bevatten die nodig zijn. Er moeten weinig onderdelen zijn met weinig verbanden. Er moet niet teveel veranderen. De veranderingen moeten steeds één richting op gaan. Macht en tijdsdruk stoppen het leerproces.

De wil: mensen leren het meest als het niet moet. Ze zijn dan betrokken.

Men leert veel als de gegevens niet expliciet worden gebracht. Men omzeilt zo de wil (Assagioli 1973). Zaken, die in een trainingsomgeving “toevallig” op het goede moment langskomen blijven hangen. Hoe meer iets samenhangt hoe minder het wordt overgenomen. Mensen willen hun eigen interpretatie kwijt. Het behouden van de eigen “identiteit” is van groot belang (zie het “non-invented-here-syndroom”). Het gaat om het vinden van de juiste spanning tussen  willen en moeten. Mensen leren het best als ze betrokken zijn. Ze zijn betrokken als er “iets op het spel staat”. Daarnaast is het van belang, dat ze denken, dat hun acties zichtbaar zijn voor anderen en niet kunnen worden teruggedraaid.

Verhalen: Ervaring wordt overgedragen door verhalen te vertellen.

Als men lang iets doet wordt de kennis impliciet. Men is dan een specialist. De beste manier voor hen om te leren is om ervaring uit wisselen met collega’s. Hier spelen verhalen een grote rol. Als de verhalen emoties oproepen raken ze de indexen van het geheugen en worden opgeslagen om later weer te worden herinnerd. Mensen kunnen in hun fantasie (via de “private speech”) oefenen. Ze vertellen zichzelf verhalen.

Omgeving: De mens is intelligent door zijn omgeving (hulpmiddelen en medemensen).

De mens is intelligent door zijn omgeving aan te wenden. Het lichaam is een patroon-afwikkel-machine.  Hulpmiddelen compenseren voor de tekortkomingen van het lichaam. Het belangrijkste hulpmiddel van het lichaam is taal. Hiermee kan zonder problemen worden geëxperimenteerd en verzonnen. De fantasie is het belangrijkste trainingsmiddel. Met de taal is de wereld aangepast aan de mens en is de cultuur ontstaan. Men leert het beste als men argumenteert in een groepsbijeenkomst. Deze bijeenkomsten moeten niet te gestructureerd zijn.

Spel: Complexiteit is het toepassen van een klein aantal regels door autonome eenheden.

We hebben de neiging om de wereld te verklaren met centrale besturing. In de praktijk blijkt dit in de natuur niet voor te komen. Voor de mens zeer complexe processen zijn te verklaren door een beperkt aantal regels toegepast door autonome eenheden. Het vinden van deze regels is erg moeilijk en kost veel tijd. Daarnaast geloven we het ook vaak niet. We kunnen de resultaten van het proces leren of inzicht krijgen in de regels. Het verband tussen deze twee zaken is soms moeilijk te zien. Dergelijke systemen zijn om te zetten in spellen (simulaties). Spellen zijn ideale leeromgevingen omdat ze de mens het geloof geven dat de regels “echt werken”.

Terminologie: Leerling, Leraar, Leren, Kennisoverdragen, Ontdekken en Therapie.

De term leerling wordt gebruikt. Naast deze term zijn er nog vele andere termen mogelijk, zoals patiënt, trainee, medewerker, gezel etc. Ze veronderstellen allemaal een “hoger niveau” (de leraar), dat meer weet en kan. We hebben ook vele termen voor dit “hogere niveau”, zoals coach, adviseur, goeroe etc. Naast het woord training kunnen we termen als leren, verandering, leerproces, transformatie, project, stroom,  etc. gebruiken. Het gaat er om, dat er “doelgericht” wordt veranderd. Als er niet doelgericht wordt veranderd is er sprake van “ontdekken”. Ook hier leren we van. Het is nodig om niet teveel termen door elkaar te gebruiken. In het vervolg wordt de term “kennis overdracht” voor “eenrichtingsverkeer” van leraar naar leerling gebruikt en de term “ontdekken” voor een proces waar zowel leraar als leerling veranderd uitkomen. Als er sprake is van een verandering in een mens noemen we dit leren. Als we de “paradigma’s” van een mens aanpassen noemen we het therapie.

5        Externalisatie.

5.1       Inleiding.

Hoe impliciete kennis naar gegevens wordt vertaald is te vinden in de denkbeelden over informatieanalyse. In de praktijk volgt de theorie van de analyse de technische innovatie op enige afstand. Deze theorie is nog erg “hype-gevoelig”. Men hoopt op de “silver bullet”, de innovatie, die alle problemen zal oplossen. In 1982 probeerde (Brooks, 1995) aan te tonen dat deze oplossing nooit gevonden zal worden: “There are no simple, easy-to-implement answers for excellence in software-development”. Zijn artikel is in 1995 opnieuw uitgegeven omdat hij tot op heden helaas gelijk heeft gekregen. Het komt voor een groot deel neer op talent en ervaring. Men ondervindt veel last van de steeds veranderende technologie. Vaak wordt na een periode van uitproberen ontdekt, dat de technologie niet deugt. Gezien de toenemende invloed van de automatisering begint deze manier van “trial & error” vervelende gevolgen te hebben.

De meeste automatiseerders lappen informatieanalyse aan hun laars. Zij vinden automatisering nog steeds een “kunst”. Ze willen graag zo snel mogelijk aan de slag gaan met programmeren in hun lievelingstaal (nu JAVA). Door de grote hoeveelheid van deze “engineers” loopt de kwaliteit van de software sterk achteruit. De Amerikaanse resultaatgerichte cultuur bestaat bijna volledig uit “doeners”. Er is langzamerhand een kentering te bespeuren. De Europese (en vooral de Nederlandse) cultuur heeft altijd veel meer aandacht besteed aan het “verantwoord” maken dan de Amerikaanse.

In de automatisering wordt de mens nog vaak (onbewust) gezien als een radertje in het systeem, een knoppenindrukker. Men ontwerpt werkstromen. Pas recent is men vooral door de toenemende (falende) mens-machine interactie gaan beseffen dat de mens niet zonder meer alles doet wat hem gezegd wordt door de machine.

De laatste tijd wordt het netwerk belangrijker dan de computer. Software en gegevens worden verdeeld over meerdere computer (processoren) die onderling samenwerken. Dit maakt het mogelijk om te delen, De keerzijde van distributie is een enorme toename van de complexiteit. Het besturen van veranderingen kan niet meer zonder geavanceerde hulpmiddelen en een rigide organisatie.

Leren is een complex proces dat nog niet goed te vangen is in software. Software kan hulp bieden als ondersteuner op vele vlakken. Het overnemen van de instructie is nog niet mogelijk. De ervaring op het gebied van de analyse is in hulpmiddelen en methoden gestopt. Deze is ook bruikbaar om educatieve software te maken.

5.2       De werkstroom.

De term Gegeven wordt vaak verward met het begrip Informatie (Gegevens geïnterpreteerd door een Mens). Een gegeven beschrijft een verzameling gelijksoortige waarden (bijv. Namen, Getallen). Gegevens worden altijd in een bepaalde samenhang met elkaar opgeslagen (kaarten, records, lijsten, schermen etc.).

De theorie achter het gegeven stamt van de kaartenbak. Op een kaart (bijv. de Klantenkaart) staan meerdere waarden. Deze noemt men “attributen” (bijv. Klant-Naam). Ze staan naast elkaar in een rij.  Deze rij staat voor een bepaald begrip. Dit begrip noemt men een “entiteit” (bijv. Klant). Sommige attributen (Sleutels) verwijzen naar andere entiteiten (bijv. Rekening-nr).  Entiteiten hebben dan samen een relatie. Entiteiten en hun relaties vormen een (semantisch) netwerk. Ieder mens, iedere organisatie en iedere cultuur hebben een eigen netwerk dat permanent  in beweging is.

Na de komst van de database werd gegevensanalyse (later informatieanalyse genoemd) een vakgebied. Het werd mogelijk om enorme hoeveelheden data op te gaan slaan. De opslagcapaciteit per gulden neemt per jaar met 100% toe en omvang van de opslag neemt af.  Dit betekent, dat we nu al enorme hoeveelheden data op een kleine oppervlakte kwijt kunnen.

Processen worden beschreven door de manier waarop ze de input van gegevens omzetten  in de output. Meestal is dit in de vorm van een berekening (algoritme) of een sortering. Men modelleert op deze wijze de stroom van gegevens. Gegevens worden door een proces verwerkt en/of opgeslagen en doorgegeven aan een ander proces. Men noemt een stelsel van processen een werkstroom (“workflow”). De berekeningen waren in de begintijd niet erg complex. Bij banken worden grote hoeveelheden gegevens opgeteld (saldo).

Aangezien de opslag als basis fungeert voor het verwerken heeft een fout in de indeling grote gevolgen. Deze kan niet simpel worden aangepast. Zeker als men al beschikt over historie. Men moet dan grote hoeveelheden gegevens aanpassen (conversie). Dit kost tijd en geld en wordt dus meestal achterwege gelaten.  De gegevensanalyse is dan ook de basis voor een passende architectuur. Als men hier iets “fout” doet heeft het verstrekkende gevolgen.

5.3       Taal-analyse.

Een belangrijke stap in de ontwikkeling van de informatieanalyse was het inzicht, dat er een relatie bestaat tussen taal (gezien als communicatiemiddel) en het gegeven. Opslagstructuren en processen zijn te beschrijven door vereenvoudigde zinnen (Klant Wonen Huis). Het uitlezen van data lijkt op het vertellen van een verhaal in een “restricted language”. Een belangrijke toepassing van dit inzicht is te vinden in de aanpak NIAM (Wintraecken (1985)).

Het introduceren van de taalbril gaf een totaal andere dimensie aan automatiseren. Men was niet een stroom kaarten aan het sorteren, maar men bracht het Universe of Discourse in kaart (Griethuysen, 1982). De semantiek had zijn intrede gedaan in de informatieanalyse.

Het werd nu mogelijk om met de gebruiker in de eigen taal te gaan communiceren. Het bleek niet mogelijk om vast te stellen of een analyse correct was uitgevoerd. Twee analisten komen vaak met verschillende modellen op de proppen. Dit staat haaks op het image van de computer als het summum van exactheid. De reden hiervoor is gelegen in de “meerwaardigheid” van de wereld. De wereld verandert steeds en de mens zet de wereld “vast” met zijn eigen interpretatie en zijn gereedschappen.

5.4       Object-orientatie.

De laatste jaren is er veel aandacht voor “object-orientatie”. Men streeft naar optimaal hergebruik van onderdelen en het ontwikkelen van softwarecomponenten. Hiertoe worden de entiteiten (nu objecten genoemd) en de bijbehorende processen (nu methods genoemd) ingedeeld in uitgebreide classificatiestructuren (Class-libraries).

Het blijkt erg moeilijk te zijn om aan te geven wat een “component” is. In de fysieke wereld is dit makkelijker omdat er conventies en standaarden zijn (bv. schroeven, moeren). Daarnaast dwingt de materie een bepaalde volgorde van assembleren af. In de niet-fysieke wereld (intangible) van de software en gegevens ligt het niet zo eenvoudig. Men weet niet op welke detailniveau (de granulariteit) en in welke context men het moet zoeken. Er is een trend om ketens van objecten (z.g. design-patterns) als eenheid te nemen. Meer detail geeft meer mogelijkheden. De complexiteit van het geheel neemt dan enorm toe. Hierdoor neemt de overdraagbaarheid naar collega’s van het werk sterk af. Men snapt producten van elkaar niet meer. Daarnaast worden de mogelijkheid tot koppelen met andere bouwstenen slechter. Grote bouwstenen zijn moeilijk in te stellen en niet flexibel. Ze hebben echter een eenduidige werking en zijn daardoor eenvoudig te koppelen.

Bij de Objecten speelt hetzelfde probleem als bij de entiteiten. Er kan geen “vastigheid in de taalwereld” worden gevonden. Een nieuwe toepassing kan een nieuwe connectie noodzaken tussen tot nu toe losstaande entiteiten of juist het omgekeerde bewerkstelligen.

Een voorbeeld is de verandering van inzicht, dat een klant van een bank onafhankelijk van een kantoor moet kunnen bankieren. Het verbreken van de connectie Kantoor – Klant kost tientallen mensjaren werk.  Naast lokale aanpassingen vinden er regelmatig “kantelingen en herordeningen” in gegevensstructuren plaats. Denk aan “van productgericht naar klantgericht” werken. Dergelijke paradigmasprongen vergen een bijna complete nieuwbouw. Het oprekken van een datumveld (t.b.v. het Jaar2000) leidt tot een wereldcrisis. Gezien de enorme complexiteit van de huidige architecturen zijn de meeste aanpassingen niet of nauwelijks op tijd door te voeren. Men komt onbekende zaken tegen of verbreekt per ongeluk verbindingen waardoor er heel ergens anders iets uitvalt of anders gaat werken. Een manier om dit probleem op te lossen is om overlappende structuren te bouwen en data te kopiëren (Data-Warehousing). Op deze wijze ontstaan er nog meer ondoorzichtige lappendekens van systemen.

5.5       Het netwerk.

Het netwerk is een middel om berichten uit te wisselen. Het bestaat uit gespecialiseerde computers. De berichten worden in een bepaald formaat van computer naar computer gezonden via een bepaalde drager (bijv. glasvezel of koperdraad).  De computer vertaalt de formaten en regelt prioriteiten. In het begin stond er één computer (het z.g. mainframe, CVE) in het centrum van het netwerk. Deze computer regelde alles. De eindpunten waren “dom” (dumb terminals).  Ze waren in staat tot gegevens tonen en input opnemen. In de loop der tijd is het tonen van de gegevens steeds ingewikkelder geworden (muziek & beelden). Hierdoor kreeg de “terminal” steeds meer te doen. Daarnaast was men gewend geraakt aan de losstaande computer (de PC). Deze bevatte alle software.

Bij het koppelen van deze Pc’s (Clients) aan de centrale computer werd het noodzakelijk om na te gaan denken over de distributie van de software en de gegevens tussen de centrale computer en zijn eindpunten.  In theorie is de juiste verdeling uit te rekenen door te kijken naar het noodzakelijke transport tussen de partijen die het netwerk gebruiken. Een centralistische organisatie heeft veel verkeer naar het hoofdkantoor en weinig verkeer tussen de afdelingen. Mensen, die elkaar nooit of weinig spreken hebben geen directe verbinding nodig. Vaak worden deze analyses niet gemaakt en gebruikt men een  ideologie.

Een voorbeeld van een dergelijke ideologie is de keuze voor een zware centrale computer (de server) en eenvoudige  eindpunten (de  “thin-client”). Op dit ogenblik is het mainframe (S390) weer erg in trek.

In de meeste (z.g. client/server) architecturen ligt de plaats van opslag van de gegevens en de software vast. In dealingrooms van banken en geavanceerde wapensystemen (Boasson, 1998) is het flexibel omgaan met gegevens een eis. Men gebruikt daar een z.g. “publish/subscribe”-architectuur. In een dergelijke architectuur is de gegevensopslag een gevolg van het gebruik. De gegevens stromen naar de plaats waar de applicatie werkt. Er zijn architecturen in ontwikkeling (“mobile agents”), waar ook de software geen vaste plaats meer heeft. Ze  zoekt de plaats op waar een berekening het beste kan worden gemaakt.

Van groot belang is het beheersen van veranderingen van de software in het netwerk. Niet alle software kan zondermeer met elkaar samenwerken. Ongecontroleerde aanpassing veroorzaakt veel moeilijk te vinden fouten. Dit alles voert de kosten aan ondersteuning enorm op. Men moet de versies en functionaliteit afstemmen (releasemanagement). De beste manier is om veranderingen altijd vanuit één plaats door te voeren.  In ITIL (IT Infrastructure Library (Zie http://www.itilalumni.com ) is de praktijkkennis over beheer ondergebracht. ITIL bestaat uit een grote verzameling boeken, die alle mogelijke aspecten van beheer afdekken.

5.6       De mens.

De gebruiker is heel lang niet gezien als een belangrijke variabele in de analyse. Hij is een (lijdzaam) onderdeel van de bureaucratische machine. Men is een onderdeel van de workflow en moet reageren op de binnenkomende berichten. Mumford (1995) was een van de eerste wetenschappers die de belangen van de gebruiker als object van onderzoek  introduceerde. Zij ontwikkelde de methode ETHICS. Een belangrijke invloed in Nederland kwam van de Antroposofie (Morssink, 1984). In deze eerste stappen werd het aspect “betrokkenheid” benadrukt. Veranderingen worden makkelijker doorgevoerd als het “slachtoffer” mee doet (“hang yourself”). Deze betrokkenheid kan direct of indirect geregeld worden via een vertegenwoordiger (OR, materiedeskundigen).

In een later stadium ging ook tijd een rol spelen (“time-to-market”). Projecten waren veel te lang “onderweg”. In deze tijd veranderden de specificaties en verdween de betrokkenheid van het management en de medewerkers. Dit heeft geleid tot de introductie van de “iteratieve aanpak”, die nu vrijwel gemeengoed is geworden. Een project bestaat uit kort durende iteraties, die allemaal een bruikbaar resultaat opleveren.

Door de introductie van het beeldscherm met toetsenbord werd de gebruiker een deel van de mens-machine-dialoog. Het beeldschermontwerp bracht de “gebruikersvriendelijkheid”, het “grafical-user-interface (GUI)”, “designer”,  en de “ergonoom” in beeld.  Deze gingen via de zintuigen van de gebruiker naar processen kijken. Dit veroorzaakte een omwenteling in de informatieanalyse. De aandacht verplaatst zich langzaam van “procesanalyse” naar “taakanalyse”. Voor de “engineer” is deze stap heel moeilijk te nemen. In de praktijk blijkt, dat hij  veel te veel (technische) mogelijkheden aan de gebruiker aanbiedt. “Keep it simple” is het devies (Norman (1988)). Het is beter om meerdere apparaten te maken dan alle functionaliteit in èèn toestel (de PC) te stoppen. Die is uiteindelijk niet meer de bedienen. Een aanpak die de mens-machine-dialoog als uitgangspunt heeft heet User-Interaction-Design (UID) (zie http://www.io.tudelft.nl/uidesign en Winograd (1996)).

5.7       Beslissingen en regels.

Gegevens waren lange tijd een integraal deel van de infrastructuur. Ze waren niet “vrij” beschikbaar. Door de komst van Pc’s en z.g. 4de generatie Eindgebruikertalen (bijv. SQL, FOCUS, SAS) werden ze uit de bestanden gehaald en direct of indirect (via kopiebestanden) aan gebruikers ter beschikking gesteld. Hiertoe werd het noodzakelijk om de betekenis van de gegevens voor een “amateur” te ontsluiten. De programmeurs zijn gewend aan technische coderingen. Door de “engineeringattitude” zijn (en worden) veel data-elementen niet voorzien van de beschrijving van hun betekenis (de z.g. metagegevens). Naast het betekenisprobleem is er ook sprake van vervuiling. Gegevens, die niet tot de verantwoordelijkheid van het bedrijf behoren, worden vaak niet up-to-date gehouden (bijv. Naam-Adres-Woonplaats bij Verhuizen). Vaak weet de gebruiker niet welke data hij werkelijk onder handen heeft. Dit geeft aanleiding tot volstrekt verkeerde besluitvorming. Helaas komt deze situatie vaak voor.

In eerste instantie gingen de gegevens naar de boekhouders. In een later stadium ging men zich ook richten op dragers van ongestructureerde taken (beslissers, specialisten). Dit resulteerde in “decision support systemen” en “expertsystemen”. In het eerste geval wordt een enorme hoeveelheid data door allerlei berekeningen en sorteerslagen samengevoegd in tabellen, die via een aantal gezichtspunten (meestal tijd en geografie) kunnen worden bekeken. Ter ondersteuning worden standaard een groot aantal vormen van statistiek aangeboden (Data-mining). De gebruiker van deze statistiek weet meestal niet wanneer een techniek wel of niet mag worden toegepast. Dit geeft aanleiding tot ongefundeerde conclusies.

In de praktijk hebben de Management Information Systems (MIS) niet het succes dat men er van verwacht had. De belangrijkste reden is de wijze, waarop mensen een beslissing nemen. Het MIS gaat uit van het idee, dat men dit doet door vlak voor de beslissing vele alternatieven te onderzoeken. In de praktijk dragen mensen een beslissing met zich mee en zijn ze op zoek naar bevestiging (Zie Hfdst 4.3). Daarnaast speelt het (mensen-)netwerk een grote rol. Men haalt veel informatie weg bij de mensen die men vertrouwt.

Men had de indruk, dat een specialist zijn werk deed door een groot aantal regels in samenhang toe te passen.  Er werden speciale (z.g. elicitatie-)technieken en een methode (Hoog, 1994) ontwikkeld om de kennis uit experts te halen en zodoende expertsystemen te bouwen. Het blijkt, dat  experts niet weten hoe ze hun werk doen (zie Hfdst 4.3). Daarnaast zijn ze bang om hun baan te verliezen en vertellen niet alles. De analisten zijn op zoek naar een passende (politieke en/of wetenschappelijke (het paradigma)) verklaring en zien daardoor de werkelijkheid niet meer objectief. Deze problemen zijn natuurlijk ook van toepassing op de leraar (als expert in het lesgeven) en de leerling (als expert in het leren). Expertsystemen zijn heel bruikbaar gebleken als ondersteuning van een experts (bijv. financiële adviessystemen). De vervanging van experts door software is nog steeds een kostbare en complexe taak. Meestal lukt het niet.

Er zijn speciale talen (Prolog, LISP) en computers (vooral in Japan) ontworpen om regelgebaseerde (Artificial Intelligence (AI)) systemen te kunnen bouwen. Na een enorme investering in deze 5de generatie computertalen kwam men tot de conclusie, dat deze weg dood liep (Winograd, 1986). De AI heeft als eerste een beroep gedaan op de cognitie-psychologie (Zie Hfdst 4.2).

Het is mogelijk om een systeem volledig te beschrijven met gegevens en regels, die op de attributen worden toegepast. Met behulp van z.g constraint-programming kan met het stelsel “oplossen” door te zoeken (“constraint satisfaction”) of numerieke en algebraïsche methoden toe te passen (“constraint solving”). Het toepassen van deze techniek is nog steeds voorbehouden aan experts. Ze is erg bruikbaar voor het maken van roosters en (eventueel dynamische) tijdsregelingen voor treinen en vliegtuigen.

5.8       Methoden en hulpmiddelen.

De ervaring van vele ontwikkelaars werd verzameld en verwoord in technieken. Deze werden verbonden aan een projectmanagementsystematiek. Hierdoor ontstonden complete methodes, die de analyse van begin (strategie) tot einde (testen) beschreven. De methodes werden vaak opgehangen aan een goeroe (Jackson, Martin). Er ontstonden elkaar bevechtende kampen. Door de IFIP (Olle, 1982, 1986, 1989) werd een werkgroep opgericht om de “beste” aanpak te vinden. Hiertoe werd een case gemaakt (de IFIP-case) en criteria geformuleerd om te vergelijken. Tot grote verbazing van iedereen bleek dit niet mogelijk te zijn. De “beste” methode bestaat niet en zal ook niet gevonden worden. De “beste” aanpak is sterk afhankelijk van het soort project, de te gebruiken techniek en de ervaring van de ontwikkelaar. Er zijn hiertoe zeer sterk variabele aanpakken gemaakt gebaseerd op z.g. scenario’s.  Naast het vinden van een passend scenario speelt het eigen geloof in de bruikbaarheid een dominante rol bij het succesvol toepassen. Voor een overzicht  van de meest bekende aanpakken bestaat er een Method Engineering Encyclopaedia ( Zie http://www.univ-paris1.fr/CRINFO/dmrg/MEE ). Methoden en technieken zijn in de loop der jaren sterk geautomatiseerd middels z.g. CASE-tools (Computer Assisted Software-Engineering). Een belangrijk hulpmiddel is een z.g. repository. Dit is een speciale database die alle gegevens (hier meta-gegevens genoemd) bevat, die in het ontwikkelproces worden gebruikt. In het algemeen is de repository gekoppeld aan een z.g. generator die software genereert op basis van de opgeslagen metagegevens. Door deze generator wordt het mogelijk om onafhankelijk van veranderingen in de techniek te ontwikkelen. De ontwikkelomgeving is gedistribueerd, zodat ontwerpers, materiedeskundigen, projectleiders en vele andere ontwikkelaars achter hun grafische werkstation onafhankelijk van elkaar op hun eigen tijd en plaats kunnen werken. Belangrijke leveranciers zijn: Sterling, Computer Associaties,  IBM en Compuware (Allen VS).

5.9      De aansluiting met het socialisatieproces.

De informatieanalyse is voor een groot deel gebaseerd op het idee van de werkstroom. In dit geval wordt de mens gezien als een verwerkingseenheid.

Het beeld van de mens lijkend op een computer kan niet meer stand houden. Mensen zijn onder grote druk overlevingsmachines, die volgens een vast patroon reageren. Het denken in patronen (“Patterns”) begint in de informatieanalyse een rol te spelen. Hierbij worden “objecten” gekoppeld.

Om een mens te kunnen besturen (c.g. te laten leren) is kennis nodig van de toestand van deze mens zelf. Ieder mens is uniek. Het vangen van deze kennis is nog niet echt aan de orde en soms ook discutabel (“privacy”). In de marketing probeert men dit te doen met behulp van patroonherkenning (de z.g one-to-one marketing). Deze patroonherkenning is gebaseerd op ideeën over de werking van de hersenen en het geheugen.

Het beschrijven van de flexibel reagerende (“ontspannen”) mens is nog ondoenlijk. Veel kennis wordt vergaard door “agenttechnologie”. Hier laat men software-eenheden volgens eenvoudige regels autonoom samenwerken. Samenwerkende agentsystemen beginnen het intelligentieniveau van de lagere organismen te bereiken.  Toepassingen ziet men in de besturing van complexe gedistribueerde verdeelsystemen (bijv. de energieafname van een huishouding). Men probeert pieken te vermijden door de agents met elkaar te laten onderhandelen over vraag- en aanbod van stroom. Een groot probleem is de analysemethode. Het is onmogelijk om in één keer een complex systeem te reduceren tot een aantal simpele regels. Het kost een groot aantal iteraties (“trial and error”) en dus veel tijd en geld om een werkend systeem te maken. Hoe de mens hier moet worden ingepast en hoe mensen doelgericht kunnen veranderen door deze technologie is onbekend. De beste manier om te trainen is om met een expert op te trekken en “na te doen”.

5.10   Consequenties voor de praktijk van het leren.

Workflow: Tot op heden zijn er vooral gegevensstromen geanalyseerd.

De informatieanalyse heeft zich tot op heden sterk geconcentreerd op het analyseren van de werkstroom.  De mens wordt hier geacht te doen wat het protocol oplegt. Deze aanpak is geschikt voor het analyseren van ondersteunende processen (de administratie).  Het primaire proces van het leren blijft buiten schot. 

Taal: Het analyseren van de communicatie tussen de personen in het te “automatiseren” gebied is de basis voor een gegevens- en procesmodel.

Informatieanalyse is een essentiële vaardigheid aan het worden. De taalkundige aanpak is een simpele en effectieve manier van werken. Zij berust voor een groot deel op zinsontleding en goed luisteren. Deze aanpak kan al jong worden aangeleerd. De aanpak van Nijssen (NIAM) is in Australië op de scholen ingevoerd.

Publish/Subscribe: de gegevensarchitectuur van een school moet snel kunnen worden aangepast en gericht zijn op het individu.

Ieder mens leeft in zijn eigen dynamische taalwereld. Delen van deze wereld worden met anderen gedeeld in bijvoorbeeld een organisatie. Centrale geautomatiseerde systemen sluiten daardoor slechts voor een deel aan op de behoefte van het individu. Er is niets tegen een combinatie van een eigen individueel systeem en een centraal systeem, waar gegevens uit worden gekopieerd. Omdat een school moet aansluiten op de buitenwereld zal het “Universe of Discourse” van een school zeer snel veranderen. Hier kunnen de “normale” client/server-architecturen niet tegen. Er zijn infrastructuren beschikbaar (Publish/Subscribe), die uitgaan van een grote flexibiliteit.  

UID:     Leren is een ongestructureerde taak. De informatieanalyse moet uitgaan van de mens.

De analyse van een leerproces moet plaatsvinden vanuit de blik van de gebruiker. Leren is in principe een ongestructureerd proces. Het maken van educatieve software, die probeert om alles van tevoren te regelen lukt niet of gaat enorme bedragen kosten. De ontwikkelaanpak moet zich baseren op de principes van User Interaction Design.

Cognitie: Technieken ontleend aan de cognitie-psychologie (Agents, CBR) lenen zich het meest voor educatieve software. Er is vrijwel geen praktijkkennis over deze ontwikkelingen.

De informatieanalyse heeft lange tijd de mens beschouwd als een programmeerbaar input/output-mechanisme. Deze weg is niet succesvol gebleken. Het onderzoek naar kunstmatig leven (Agents) en de hersenen (Case Based Reasoning (CBR), Neurale Netwerken) ziet er veelbelovend uit. Ze is wellicht beter geschikt om educatieve software te maken. Op dit ogenblik is de kennis over Agents en CBR vrijwel niet aanwezig bij de kennisinstituten en zeker niet in het bedrijfsleven.

Methoden: Het gebruik van methoden en hulpmiddelen is nog niet doorgedrongen tot de ontwikkelaars van educatieve software.

De kennis over softwareontwikkeling is vertaald in methoden, technieken en hulpmiddelen (MTH). Opvallend is, dat deze MTH vrijwel niet worden gebruikt bij het ontwikkelen van educatieve sofware. Hier heerst de “engineeringcultuur”.  Het hergebruik is in deze sector dan ook zeer laag. Vaak wordt het wiel weer uitgevonden en het koppelen van verschillende onderdelen is problematisch.

6        Combinatie

6.1       Inleiding.

In dit hoofdstuk is de combinatie van gestructureerde informatie aan de orde. Het combineren van ongestructureerde informatie (associatie) kan ook. Het combineren heeft als doel om iets nieuws te vinden. Het in staat zijn tot het vinden van “iets nieuws” wordt gezien als “creativiteit” (scheppen). Echt nieuwe denkbeelden zijn zeer schaars en voorbehouden aan genieën. Gelukkig ontstaan de meeste nieuwe inzichten door oude te herordenen. De manier, waarop deze ordening wordt uitgevoerd is van groot belang. Opvallend is, dat grote doorbraken vaak buiten het vakgebied tot stand komen. Men zit schijnbaar te vast in zijn denkwereld om de oplossing te zien (Kuhn, 1962). Een vakgebied wordt bepaald door een aantal fundamentele inzichten (paradigma’s). In de loop der tijd worden er problemen ontdekt, die onoplosbaar zijn. Zij knagen aan het paradigma. Vaak worden ze ontkent of genegeerd. Nieuwe inzichten ontstaan door structureel op zoek te gaan naar “onoplosbare” problemen.

6.2       Creativiteit.

Het toeval speelt een rol  Deze rol wordt echter erg overdreven. Soms komen door het toeval zaken bij elkaar, die via een doordachte aanpak nooit bij elkaar hadden kunnen komen. Het toeval moet zich wel richten op een werkende structuur (Vgl. DNA en Evolutie).

Er moet sprake zijn van “verhangen” of “weglaten”. Hofstädter (1995) doet al zijn hele leven onderzoek naar creativiteit. Volgens hem is “kennis van zaken” een eerste vereiste om creatief te kunnen zijn. Men moet de componenten (concepts) en hun verbindingen kennen. In een interview met het tijdschrift Wired (11-95) zegt hij hierover het volgende: “A deep immersion in anything makes you more creative, if you’re creative to begin with. Constantly honing your faculties enhances you.” Een andere factor is “druk”. Men moet ergens naar op zoek zijn, de sterke behoefte hebben om een oplossing te vinden. Creativiteit is een product van “subcognitive pressure” that probabilistically influence the building and reforming of representations […] Cognitive representations are relatively immune to contextual pressure […] A crucial role is played by the inner structure of concepts and conceptual neighbourhoods”. Creativiteit verschijnt door het uitoefenen van gerichte druk, waardoor er  foutjes ontstaan in meestal stabiele structuren (“slips of the tongue”). Deze stabiele structuren bestaan uit concepten met hun omgeving.

6.3       Analogie.

Om een probleem op te lossen zoekt men naar een analogie. Het probleem wordt vertaald in een “standaardprobleem”, waar een “standaardoplossing” voor bestaat. Via deze standaard wordt de eigen oplossing gevonden. Het “losmaken” en daarna “afbeelden naar  een ander domein” kan worden gestuurd met aanpakken als “brainstormen”. Men moet dan wel een duidelijk beeld hebben “wat” men wil oplossen. Het domein dat men kan gebruiken om de analogie te vinden, is breed (Finke 1990). Men neemt aan, dat de onderliggende structuur van het probleemdomein en het analogiedomein iets met elkaar gemeen moeten hebben. Dit is nog niet bewezen. Een groot aantal technieken staan in (Wenger, 1996). Er wordt vooral gebruik gemaakt van “guided imagery”. Men visualiseert het probleem en “vraagt” aan de verbeelding oplossingen te verwekken.

6.4       Herordenen

Altshüller (1996) heeft 200.000 patenten bestudeerd en geprobeerd om te ontdekken hoe “originele” oplossingen worden gevonden. Hij extraheerde 40 principes, die zijn ondergebracht in de aanpak TRIZ (Theory of Inventive Problemsolving). Altshüller ontdekte, dat een probleem altijd kan worden geformuleerd als een verzameling tegenstrijdige eisen (“contradictions”). Het oplossen van de eisen bestaat uit het verleggen van relaties binnen de verzameling onderdelen, die het systeem bevat. Hiertoe wordt een matrix gemaakt waar onderdelen en functionaliteit naar elkaar worden afgebeeld. Een systeem is nog “in ontwikkeling” als de matrix buiten de diagonalen is gevuld. Een systeem is “volwassen” als er per functionaliteit slechts één onderdeel bestaat. Het is dan “simpel”. Systemen hebben niet het “eeuwige leven”. Na de volwassenheid komt de neergang. Een nieuw systeem pakt de hegemonie van het oude over. Maimon (1998) heeft TRIZ gegeneraliseerd tot  twee condities n.l. The Closed World-condition (CW) en Qualitative Change-condition (QC). CW beperkt de oplossing tot de componenten van het systeem. QC beperkt een verandering tot het aanpassen (b.v. verbreken of omkeren) van een relatie tussen de componenten.

6.5       Mindtools.

Jonassen (1996) hangt het Constructivisme (Papert, 1990) aan. Deze stroming zet zich sterk af tegen de praktijk van het onderwijs (“de instructie”). Papert zegt in dit artikel het volgende: “Knowledge is built when the learner is engaged in the construction of something external or at least shareble … a sand castle a machine, a computerprogram, a book”. Jonassen vindt, dat computers (“mindtools”) naast de mens moeten staan. Het is volgens hem niet mogelijk om computerprogramma te maken, die een leraar simuleren. Computers  zijn een hulpmiddel voor het denken.

Hij onderscheidt vier niveaus van denken n.l.

  • Basic (opslaan en  ophalen wat geleerd is),
  • Critical (analyseren, zie Hfdst 5.3),
  • Creative (het verwekken van nieuwe kennis) en
  • Complex (probleem oplossen, ontwerpen en besluiten nemen). “Complex thinking” is een op actie gerichte combinatie van de eerste drie.

Mensen leren het beste als ze samen met anderen nieuwe voor hen betekenisvolle kennis construeren (“collaborate”). Hij heeft een aantal “mindtools” gevonden. Hij vermoedt, dat er veel betere in de toekomst zullen komen. Het gaat om:

  • Databases (structureren van kennisdomeinen),
  • Spreadsheets (speculeren met getallen),
  • Semantische netwerken (het afbeelden van de “mind”),
  • Expertsystemen (besluitvorming),
  • Communicatiemiddelen (het verbinden van gemeenschappen van lerenden) en Multimedia /Hypermedia (construeren).

6.6        Patronen  zoeken.

Indien men beschikt over een grote verzameling gegevens is het mogelijk om automatisch patronen te zoeken. Met de “black-box-benadering” koppelt men input- aan output en zoekt naar een passende formule (neurale netwerken, genetische algoritmen). Deze formule geeft meestal geen enkele “verklaring” voor het verband. De “black-box” geeft geen inzicht in een causaal verband. Hiervoor kan men gebruik maken van de “normale” structuurzoekers die meestal uitgaan van een lineair verband. Zie verder: Hfdst. 9.

6.7      De aansluiting bij het Externalisatie-proces.

Combineren is mogelijk als de structuur, de onderdelen en de “onmogelijkheden” van een systeem bekend zijn. Het maakt niet uit of het systeem een auto, een organisatie of een organisme is. De analysemethode “Object-orientatie” is zeer geschikt om dergelijke systemen in te beschrijven. Het is nog geen usance om de problemen en “contradicties” van een

systeem in kaart te brengen.

De analyse kan op vele plaatsen gebeuren. Meestal wordt ze binnen een bedrijf of bedrijfstak uitgevoerd. Er zijn op vele gebieden pogingen gaande om generieke proces- en gegevensmodellen te bouwen (bv gezondheidszorg, handel (electronic commerce), logistiek (ERP), banken etc). Door de toenemende koppeling van bedrijven middels het netwerk zijn ook waardeketens een onderdeel van studie. De modellen zijn meestal algemeen beschikbaar.

Naast bedrijfstakken vinden er ontwikkelingen plaats in vakgebieden. Er zijn vele specialisaties met een eigen vaktaal, tijdschriften etc.. Er wordt in het algemeen moeilijk samengewerkt. De ontsluiting van de vakgebieden is slecht. Er wordt niet al te vaak over de eigen grenzen gekeken. Modellen, zoals in het bedrijfsleven zijn er nog niet veel. Kennis verandert snel. De gebruikers van de kennis zijn meestal niet betrokken bij de veranderingen. Ze weten dan ook niet altijd wat er aan de hand is. Soms is dit onmogelijk, omdat er teveel mensen betrokken zijn. Bij het maken van een nieuw product wordt rekening gehouden met de bestaande situatie. Ook hier is het gebied van de wetenschap nog erg eigenzinnig geregeld. Veranderingen worden niet zonder meer doorgegeven aan de gebruikers. Hier hebben scholen last van. Het KennisNet kan fungeren als instrument voor “change-management”.

6.8      Consequenties voor de praktijk van het leren.

Kennis van zaken: Een systeem wordt bepaald door zijn onderdelen en zijn tekortkomingen. 

Probleem en probleemdomein horen bij elkaar. Ieder systeem heeft tekortkomingen, die in een later stadium een verandering in het domein zullen bewerkstelligen. Men heeft pas kennis van zaken als men weet hoe iets in elkaar zit en wat er mis is.

Herordenen: De grootste creativiteit ontstaat door zaken te herordenen.

Vele problemen kunnen worden opgelost door binnen het systeem van onderzoek componenten op een andere wijze met elkaar te verbinden. Het streven moet zijn naar continue versimpeling van de structuur. Men kan pas echt creatief worden als men alle onderdelen van het systeem, de verbindingen en de tekortkomingen van de onderdelen kent. Grote problemen duiden op een komende grote innovatie.

Mindtools: Computers zijn hulpmiddelen bij het creatieve denken.          

Computerprogramma’s zijn erg behulpzaam bij het ondersteunen van het construeren van kennis. Ze kunnen grote hoeveelheden data vergelijken, sorteren en visualiseren.  Het overnemen van de instructie (lees het programmeren) is een groot probleem, omdat het zeer tijdrovend (en dus kostbaar is) om alle reactiepatronen van de leraar op de leerling in een programma onder te brengen.

7        Internalisatie.

7.1       Inleiding.

Het schoolsysteem van de 20e eeuw is gebaseerd op de principes van Taylor (Callahan 1962). Een belangrijk criterium is “efficiency”. De leerlingen worden via een aantal lopende banden (klassen) geassembleerd in een standaard type dat aan het einde van de opleiding zo aan de “echte” lopende band kan aanschuiven. Op een aantal plaatsen wordt getest of een onderdeel aan de gestelde eisen voldoet. Door de grote snelheid van verandering in de maatschappij wordt het steeds moeilijker om de standaard te formuleren. Er wordt daarom steeds meer nadruk gelegd op het “zelf uitzoeken (leren leren etc.)”. In het bedrijfsleven is dit principe leidend. Training van de medewerkers kost teveel geld. Leren is een product van het werken of doen (“Learning-by-doing”).

7.2       Instructie.

Instructie is de meest voorkomende vorm van training in de school. In het bedrijfsleven komt deze aanpak steeds minder voor. Het idee achter de instructie is de passieve leerling die kennis ontvangt van een leraar middels de leerstof. Een belangrijk onderdeel van instructie is het testen of de leerling voldoet aan de gestelde eisen. Het meest gebruikte middel is het boek.

De leraar wordt soms geassisteerd  door een softwareprogramma. In de loop der tijd is dit programma geëvolueerd van CAI (Computer Assisted Instruction) gebaseerd op “Drill-and-Practice” naar het ITS (Intelligent Tutor System). Het bouwen van een ITS staat nog in de kinderschoenen. (Sinclair, 1993) schrijft: “..[they] often have glaring weaknesses in instructional design and tend to be little more than expensive page turners”.  Naast het vertalen van de leerstof (het boek) in software (content genoemd) is het grootste  probleem het modelleren van de leerling. Men weet niet goed welke informatie men over het gedrag van de leerling moet opslaan en welke reacties de computer moet daarop vertonen. De kans is erg klein, dat de ITS in de toekomst een succes zal worden.

7.3       Coaching, de leraar als supporter.

De laatste 20 jaar is de training in het bedrijfsleven geprofessionaliseerd. In eerste instantie probeerde men de medewerker “up-to-date” te krijgen. In de loop der tijd is de hoeveelheid aanpassingen zo groot geworden, dat men moest gaan ingrijpen. De drijvende kracht achter ontwikkelingen is nu kostenbesparing. Iedere dag training kost geld. Naast zichtbare training is er  tijdsverlies door inleren (ervaring verkrijgen) en het raadplegen van de collega (z.g. hidden costs). Vooral slecht beheerde  PC/LAN-omgevingen voeren de kosten op.  Er is een toenemende vraag  naar z.g. “quality-time”. Medewerkers zijn steeds minder bereid om hun vrije tijd te besteden aan opleiden. Men probeert zo min mogelijk opleiding te geven en ze op de werkplek of thuis aan te bieden. De opleiding moet plaats- en tijdsonafhankelijk zijn. Dit leidt tot de ontwikkeling van “distant-learning”. De leerstof staat op de “centrale computer”. De leraar is beschikbaar voor vragen. Meestal wordt de directe coaching in de organisatie gelegd bij een geïnteresseerde collega (ELO, Eerste Lijnssupport). Soms is er sprake van coachen op afstand. Er worden dan speciale call-centres of zelfs video-centres ingericht, waar men zijn vragen mondeling kwijt kan. Meestal worden vragen via E-mail afgehandeld.

7.4       Support-systemen, Vragen stellen en Diagnose.

Veel producten en diensten worden tegenwoordig ondersteund vanuit een call-centre. De medewerker van een call-centre heeft meestal geen diepgaande kennis van het product dat wordt ondersteund. Een eenvoudige vorm van hulp is een lijst met veelgesteld vragen en antwoorden de z.g. FAQ (Frequent Asked Questions). In complexe situaties (bijv. meerdere talen en producten) worden de medewerkers voorzien van een protocol dat precies aangeeft welke vragen moeten worden gesteld om tot een goede diagnose en oplossing te komen. Indien mogelijk wordt deze software gekoppeld aan bestaande databases met klant- en productgegevens. Naast het protocol maakt men steeds meer gebruik van kennis over de succesvolle behandeling in het verleden (cases). De techniek is gebaseerd op Case-Based-Reasoning-software (CBR, zie Hfdst 4.2). Het is mogelijk om een script rechtstreeks via het netwerk aan de klant aan te bieden.

7.5       Help- en Adviessystemen.

De oorzaak van excessief trainen is gelegen in een inadequaat besturen van veranderingen maar vooral in de slechte gebruikersvriendelijkheid van de software. Dit heeft geleid tot het ontwikkelen van geïntegreerde werk- en leeromgevingen. Deze zijn ontstaan door de Helpfunctie (Breuker, 1990) verder door te ontwikkelen. Men noemt dergelijke omgevingen een ALE (Adaptive Learning Environment).  Volgens Eklund (1990) is de ALE het alternatief voor het ITS.

Indien er sprake is van een complex dienstenpakket (bijv. financieel advies bij een bank) worden de verkopers (accountmanagers) steeds meer voorzien van adviesprogramma’s, die op basis van klantgegevens, productinformatie en gespreksinformatie hints geven. Deze systemen zijn gebaseerd op regelgebaseerde experttechnologie. Het is in principe mogelijk om deze programma’s rechtstreeks met de klant te laten werken.

7.6       Kennis delen tussen mensen en organisaties.

Een opkomend fenomeen is Kennismanagement (zie http://www.brint.com/km/whatis.htm ). Het doel is om experts kennis te laten delen. Veel experts zijn op pad of slecht beschikbaar. Er is veel verloop. Bedrijven in dienstensector zijn volledig afhankelijk van de kennis van deze experts. Hier verkeren leraar en leerling op gelijk niveau. De één weet wat meer van het ene onderwerp en de ander weer wat van een andere.

Men dacht dit probleem te kunnen oplossen door de experts te vragen hun kennis (de z.g. “Best Practises”) in een algemeen toegankelijke database te stoppen. In de automatisering is er al lang sprake van pogingen om kennis te delen. Een voorbeeld zijn de z.g. Methodes (Zie 5.8).

Het kennis delen tussen organisaties kan door in het maken van z.g. Benchmarks. Men maakt een   procesmodel en identificeert belangrijke te meten variabelen (de z.g. prestatie-indicatoren). De indicatoren worden bij zoveel mogelijk verschillende bedrijven bemeten en de resultaten (minimum, maximum) beschikbaar gesteld aan de aanleveraars van de data. Het gaat er om uit te vinden hoe de besten in de groep te werk gaan. Een  voorbeeld van een dergelijk model is het Capability Maturity Model (CMM). Dit model is bruikbaar om scholen te vergelijken (Zie http://www.sei.cmu.edu/activities/cmm/cmm.sum.html).

In het algemeen moet men de medewerkers dwingen of (met geld) verleiden om hun kennis te delen.  Dit geldt naar twee kanten n.l. bij het beschikbaar stellen en het gebruiken van de kennis. Best Practices zijn erg moeilijk over te zetten naar een ander bedrijf. De omgeving van het proces (de cultuur) speelt een erg grote rol. Deze is vrijwel niet te kopiëren.

7.7       Verbeelding.

Volgens Egan (1997) zijn er drie conflicterende uitgangspunten in het onderwijssysteem. Het gaat om het inpasssen in de omgeving, het ontplooien van het talent (Rousseau) en het verkrijgen van (academische, filosofische) kennis (Plato). Hij denkt dat het mogelijk is om deze uitgangspunten te vervangen door het idee van “recapitulatie”. Hij baseert zich hierbij vooral op de denkbeelden van Vigotsky (1986). Op lichamelijk niveau maakt ieder organisme de groei van zijn voorgangers in de evolutie in versnelde vorm mee. Bij de mens gaat de evolutie door met de culturele evolutie. Er zijn een aantal fasen in het begrijpen (understanding). Iedere fase heeft een eigen curriculum en aanpak. Hij onderscheidt de ontwikkelingen van de emoties en zintuigen (Somatic Understanding), de taalwereld (Mythic Understanding), het IK (Romantic Understanding), de kennisontwikkeling in de wereld (Philosophic Understanding) en het zien van de relativiteit van de eigen plaats in de geschiedenis en de maatschappij, theorieën en geloven (Ironic Understanding). 

Belangrijk is dat een groot deel van het onderwijs is gericht op onthouden en herinneren. In het verleden (Yates (1966), Spence (1884)) waren er zeer geavanceerde technieken om te kunnen onthouden. Deze zijn door de komst van het boek in ongerede geraakt.  Het geheugen wordt gestimuleerd door de fantasie. Veel essentiële kennis werd in het verleden daarom verpakt in verhalen. Deze verhalen moeten een sterke emotionele lading hebben. (Egan, 1986). Volgens Egan is “the best hope for keeping educational energy alive is to stimulate imagination”.

7.8      Case-based-Learning.

Schank  (1995,1997) is de directeur van het Institute for the Learning Sciences (ILS) in Chicago. Het ILS is speciaal voor Schank opgericht door Andersen Consulting. Deze heeft in Chicago zijn centrale trainingscentrum.  ILS wordt gesponsord door grote bedrijven als IBM, City-Bank en het Amerikaanse Leger. Schank is de uitvinder van Case Based Reasoning (Zie Hfdst 4.2.6). Hij heeft zijn onderzoek naar de werking van het geheugen doorgezet naar training zowel bij volwassenen als bij kinderen. Zijn werkwijze is gebaseerd op het scheppen van “expectation-failures”. De leerling krijgt een belangrijke opdracht en wordt enigszins onder druk gezet (Goal-Based-Learning). Hij wordt nu binnen een spelomgeving (Story-Telling) op het verkeerde been gezet waardoor het verwachtingspatroon niet wordt nagekomen. Het systeem biedt de leerling de mogelijkheid om echte experts om hulp te vragen en vragen te stellen. Deze functionaliteit is afhankelijk van de context van het spel en de weg die de leerling in het spel heeft doorlopen (Learning By Reflection). De spelomgeving bevat veel impliciete kennis (Incidental Learning). De spelomgeving wordt gebaseerd op de werkelijkheid (simulatie). De inhoud wordt ontwikkeld door experts te interviewen en hun falen in kaart te brengen. Daarna worden de interviews nagespeeld door acteurs.

7.9       Suggestie.

In o.m. het taalonderwijs en de sporttraining wordt steeds meer gebruik gemaakt van Suggestopedie (Lozanov, 1978, 1988). Het gebruik kan naar andere domeinen worden uitgebreid. Er zijn toepassingen in het Informaticaonderwijs. Het schoolsysteem van Lichtenstein is grotendeels gebaseerd op de denkbeelden van Lozanov. Lozanov heeft onderzoek gedaan naar de manier waarop suggestie werkt. Men bereikt een enorme verhoging van de opnamesnelheid en retentie. De leerlingen worden in een zeer ontspannen toestand gebracht en krijgen allerlei suggesties aangeboden, die slaan op bevorderen van het onthouden en integreren van de kennis.

Specifieke onderdelen zijn:

  • Comfortabele, mooie omgeving en Ontspanning: zie Hfdst 4.4 Stress.
  • Sub-luminale boodschappen: zie Hfdst 4.4. De wil. Dit zijn niet gerichte boodschappen, z.g. Posters.
  • Visualisatie, Rollenspel. Men beeldt zich in dat men in het land woont waarvan men de taal wil leren of dat men een succesvol sporter is.
  • Rituelen: Het gebruiken van een voorspelbaar patroon.
  • Aanspreken van alle zintuigen: zien, horen en bewegen. Mensen bezitten een voorkeurszintuig.
  • Muziek: Rustgevend, op de achtergrond en middels zingen (Voorzingen van de leraar (een concert) en nazingen van de leerling.
  • Verhalen vertellen,
  • Positieve benadering van de leerling (altijd positief formuleren),
  • Spellen: Interactie met medestudenten.

Er zijn veel stromingen met vele namen (Superlearning, Accelerated Learning). Ze nemen soms de vorm van een geloof aan.  Dit deel heeft zich sterk gemengd met stromingen in de New Age. Het blijkt moeilijk te zijn om de methode in het Nederlandse klassesysteem in te passen. Vakken worden bijvoorbeeld sequentieel gegeven, terwijl ze in het bestaande systeem parallel worden behandeld. De aanpak vergt veel van de leraar.

(Erickson, 1989) heeft onderzoek gedaan naar hypnose en suggestie. Zijn taalkundige technieken (indirecte communicatie, verhalen, parabels, anekdotes, metaforen, het z.g. Milton-model) zijn een belangrijk onderdeel van de veranderaanpak NeuroLinquistic Programmeren (NLP). Een metafoor is een afbeelding van een onderwerp naar een ander domein. In dit domein kunnen oplossingen worden gevonden, die naar het probleemgebied kunnen worden terugvertaald (Zie Hfdst 6.3). Volgens Erickson is de mens een verzamelingen metaforen. Sprongen tussen verschillende domeinen vinden  permanent plaats veelal zonder medeweten van het individu. Ieder mens heeft een “grensbewaking (censuur)”, die meer of minder gebieden toegankelijk maakt voor associatie en analogie. Metaforen raken naast het talige ook het visuele en het kinetische domein in de mens. Er is veel bekend over welk soort metaforen welk effect hebben. Zo zijn er metaforen, die het geheugen stimuleren, maar ook metaforen, die trance induceren (hypnose). Naast taal heeft de non-verbale communicatie veel invloed. Door mensen op een bepaalde manier aan te kijken of aan te raken (hand geven) kan men ze beïnvloeden. Daarnaast geeft de non-verbale communicatie veel extra informatie (bijv. stand van de ogen). De ideeën binnen NLP komen verder van o.m. Perls, Satir, Cameron, Bateson en Chomsky. Men heeft de succesvolle “modellen” van deze denkers en practici geïntegreerd.  Het is een zeer uitgebreid systeem en een invloedrijke stroming in de therapie (Derks, 1997). Zie ook: http://www.nlp-platform.com/default.asp.

Belangrijk uitgangspunten zijn o.m.

  • Een individu organiseert zijn unieke zintuiglijke weergave middels taal.
  • Een individu is een samenwerkingsverband van subpersoonlijkheden.
  • Lichaam en geest zijn een cybernetische eenheid.
  • Beperkingen en mogelijkheden liggen in het wereldmodel dat men gebruikt.
  • De mens communiceert vooral ook non-verbaal.

7.10    Onderwijskunde en ICT.

(Dool, 1998, http://projects.edte.utwente.nl/proo/rapport.htm ) heeft een rapport geschreven over de belangrijkste thema’s die spelen in het onderzoek naar de relatie Onderwijs en ICT.

Hij onderscheidt een vijftal thema’s:

  • Architectuur: Welk educatief concept moet men gebruiken en welke structuur heeft de nieuwe leeromgeving?

De grote vraag is wat de nieuwe ontwikkelingen in de techniek bv. het netwerk (teleleren), informatiedragers (CD, DVD) en media (spellen, multimedia) kunnen bijdragen. Tot op heden zijn er weinig succesverhalen te vinden. Men is op zoek naar de aansluiting tussen techniek en de pedagogische benaderingen. Tot op heden is er net zoals in zoveel gebieden van de samenleving sprake van een “technologiepush”. Het is de vraag of er een specifieke Leerarchitectuur moet komen. Het is waarschijnlijk mogelijk om grote delen uit andere gebieden te halen (Logistiek, Electronic Commerce, Customer Support).

  • Besturing: Hoe kan men nieuwe ontwikkelingen zonder al te veel kleerscheuren inpassen?

Een groot probleem is het bewaken van de samenhang tussen de onderdelen. Deze samenhang heeft vooral last van de steeds veranderende techniek. Scholen hebben de neiging om alles zelf te regelen.

Het invoeren van ITIL en/of het uitbesteden van een aantal taken zal veel problemen oplossen. Zie Hfdst 5.5.

  • Competenties: Welke kennis en vaardigheden moeten leerlingen hebben over de ICT?

Het is hierbij de grote vraag of ICT als iets bijzonders moet worden gezien. In het geval van software gaat het om het leren van de “bediening”. Bij het ontwerpen blijkt het analytische vermogen en de taalvaardigheid een grote rol te spelen (Zie 5.3).

  • Leerprocessen: Hoe zien de door ICT ondersteunde leerprocessen eruit?

Het constructivisme (Zie 6.6) heeft een grote invloed en verkettert de instructie. Er moet meer nadruk komen op groepsprocessen in plaats van individueel werken.

  • Ontwikkelingen: Welke ontwikkelingen doen zich voor (in het Buitenland)?

Dool pleit voor een Observatiepost Educatieve technologie.

7.11   De aansluiting bij het socialisatieproces.

Als de spiraal zijn ronde heeft gedaan moet de mens de veranderingen verwerken. De meeste veranderingen komen op de mens af. Men heeft er niet omgevraagd. Er komen nieuwe en/of aangepaste gegevens en hulpmiddelen. Sommige eisen zijn ingewilligd en een beperkt aantal contradicties zijn verdwenen. Gegevens kan men negeren. Hulpmiddelen zijn een noodzaak en dwingen tot aanpassen. Sommige veranderingen worden niet opgemerkt. Ze komen niet door het filter. Andere veranderingen worden niet geaccepteerd. Men kan het niet aan. Het talent schiet te kort of men heeft de energie niet meer om opnieuw te beginnen (stress). Om “flow” te krijgen moet de ervaring weer worden opgebouwd. Eerst moet men afleren en daarna weer inleren

Als de bestaande kennis van de mens bekend is kan men de verandering gericht doorvoeren. De leraar heeft net als alle andere mensen te maken met de toenemende snelheid van de verandering. Om goed te kunnen onderwijzen moet men zijn ervaring kunnen overdragen. Dit betekent dat leraren eerder moeten beginnen met het oppakken van de verandering dan de leerlingen. Dit lukt vaak niet meer. De leerlingen kunnen op hetzelfde moment starten met uitproberen. Vooral in de hoek van de ICT is dit te zien. Het verhaal van de leerling die de leraar inwijdt in de kunst van het “internetten” wordt vaak verteld. In essentie is hier sprake van een niet functionerend systeem van “change-management”. Een aanpassing van expliciet vastlegde kennis (in een database) kan automatisch worden doorgegeven aan de gebruikers van deze kennis. Hier kan een netwerk als KennisNet een prachtige rol vervullen.

7.12    Consequenties voor de praktijk van het leren.

Change-management: De veranderingen in de benodigde kennis moeten op tijd worden doorgegeven zodat men ervaring kan gaan opdoen.

Door het vastleggen van de competentie van een trainer moet het mogelijk zijn om hem in vroeg stadium persoonlijk te informeren over de veranderingen in kennis die zijn ervaring kunnen gaan aantasten. Op deze wijze kan de leraar ervaringsdeskundige blijven.

Instructie: Het automatiseren van de instructie heeft geen zin. Het is te complex en te duur.

Het vervangen of ondersteunen van de instructeur door software is een complexe en daardoor kostbare aangelegenheid. Er zijn onnoemelijk veel combinaties tussen leerling, leerstof, leeraanpak en leraar mogelijk. Deze kunnen niet allemaal worden voorzien. Indien men instructie wil toepassen zijn de bestaande aanpakken (boek) nog steeds superieur aan de software die voor een redelijke prijs kan worden gemaakt. Het overzetten van boeken naar hypertext geeft geen toegevoegde waarde. De meeste tekst wordt weer uitgeprint. 

Gilde: De beste rol voor de leraar is ervaringsdeskundige.

De rol van supporter in een call-centre wachtend op steeds weer terugkomende (domme) vragen van de klant is geen stimulerend idee voor de leraar. Als alle leraren worden getraind in deze werkwijze zal er een enorm overschot komen. Het is zeer de vraag of leraren goede supporters zijn. Het is van groot belang om leraren een positief toekomstperspectief te geven. Men krijgt nu het gevoel in een fuik te zitten, die richting wachtgeld of WAO gaat.

Uit het voorgaande mag duidelijk zijn, dat een leraar een excellente verhalenverteller moet zijn. Het is ideaal als deze verhalen uit de eigen werkervaring komen. Dit pleit voor parttime leraren, die als een gezel een aantal leerlingen (vanaf 9-10 jaar) met zich meenemen (het gildesysteem). Bij de jongere kinderen begint de school steeds meer een plaats voor kinderopvang te worden. De leraar fungeert hier als plaatsvervangend ouder.

Adviseren: Software neemt complexe taken over van de mens.

In de praktijk ziet men, dat software steeds meer complexe taken van de mens overneemt (Zie ook Hfdst 6.5) of helpt bij het vinden van de juiste functie (Helpsystemen). Het handmatig uitoefenen van de taak is onmogelijk (bijv. Optiehandel, Besturen gevechtsvliegtuig). De software neemt taken (en verantwoordelijkheid) over. Als die er niet uitkomt wordt de gebruiker voor een keuze gezet. Men werd al getraind in simulatoren. Deze ontwikkelt zich tot de echte werkomgeving (bv. battle- & commandsystemen, dealingrooms). De gebruiker onderzoekt een scenario en kiest voor het beste alternatief.

De gebruiker weet niets van de werking van het te besturen systeem en de wiskundige- en technische achtergronden. Van belang is de manier waarop het werk is georganiseerd. Deze ontwikkeling zet met enige vertraging door naar de consumentmarkt (1-to-1-marketing).  De meeste software is “zelftrainend”. Op deze wijze worden complete kennisdomeinen verpakt. Ze verdwijnen uit het zicht van de gebruiker. Het onderwijssysteem kan deze ontwikkeling niet negeren. Het is de vraag welke kennis men preventief (op school) moet leren en welke in de praktijk “just-in-time” moet worden opgehaald. Duidelijk is, dat de laatste categorie beter beklijft.

Ervaring: Ervaringskennis kan worden opgeslagen in cases (verhalen).

Cases zijn een manier om ervaringskennis op te slaan. (Schank, 1995), de uitvinder van Case-Based-Reasoning, heeft een compleet systeem (Case-Based-Learning) gemaakt om cases te ontsluiten. Hij interviewt hiertoe experts en probeert hun “failures” te ontdekken. Deze worden omgezet in een computerspel. Het is zijn ideaal om gedeelde case-archieven te maken, die beschikbaar zijn voor trainers. Er dient te worden onderzocht of de Nederlandse beroepsorganisaties bereid zijn om een archief te maken en te onderhouden. Daarnaast dient er te worden uitgezocht hoe een dergelijk archief via het netwerk kan worden ontsloten.

CRM: Customer-Relationship Management is bruikbaar als concept in het onderwijs.

Er worden complete “open” gedistribueerde architecturen ontwikkeld ter ondersteuning van klanten. Ze zijn vaak geïntegreerd met een Logistiek en Commercieel-systeem. Deze architecturen lijken bruikbaar om als startpunt te fungeren voor een softwarearchitectuur die specifiek voor een school geldt.

Kennisdelen: Leraren en leerlingen kunnen veel nut hebben van een Kennismanagementinfrastructuur.

Het delen van kennis is voor leraren en leerlingen een zinvolle zaak. Vaak is het weten wie wat doet en waar wat te vinden is al voldoende. Deze mogelijkheden zitten grotendeels standaard (en vaak gratis) in software, die gebruik maakt van het world-wide-web (WWW). Het wachten is op bruikbare en betaalbare hulpmiddelen om hogere vormen van kennisdeling te ondersteunen. Het zou nuttig zijn als alle schoolboeken beschikbaar zijn middels een zoekmachine.

Benchmark: Het is zinvol om een nationale of internationale benchmark te bouwen voor educatieve bedrijven. 

Benchmarks maken het mogelijk om de eigen activiteiten te vergelijken met collega-bedrijven. Bij mijn weten is er geen uitgebreide benchmark voor onderwijsorganisaties. Met behulp van de benchmark kan ook het positieve of negatieve effect van ICT worden vastgesteld.

Suggestie: Suggestie is de manier om te mensen te helpen met veranderen.

Uit verschillende hoeken (geschiedenis, psychologie, therapie) wordt duidelijk, dat het weloverwogen gebruik van suggestie de manier is om mensen te trainen. Het is aannemelijk, dat ook onbewust (geheugen, versprekingen) processen gaande zijn, die de wereld voor het individu fixeren en beoordelen. Het wereldbeeld van het individu en zijn of haar ambities dienen het uitgangspunt te zijn voor veranderingstrajecten. De zintuigen dienen in voldoende samenhang te worden aangesproken.

Dit alles biedt een fantastische mogelijkheid om multimedia en spelomgevingen te gaan benutten als educatieve omgeving. Dit onderwerp dient de hoogste prioriteit te hebben in een vervolgonderzoek.

8        Het koppelen van mensen en organisaties.

8.1       Inleiding.

De buitenwereld is door de komst van de TV voor iedereen uitgebreid naar alle gebeurtenissen op aarde. Binnen grote bedrijven was het gebruik van een (internationaal) communicatienetwerk al geruime tijd gewoon. Door het beschikbaar komen van een algemeen toegankelijk netwerk (het z.g. Internet) wordt  in snel tempo iedereen met iedereen “direct” verbonden. Volgens Kaufmann (1993) is ordening een gevolg van het koppelen van knooppunten (mensen) in een netwerk. Als er teveel wordt gekoppeld raakt het systeem (de cultuur) in wanorde. Het netwerk van mensen is door het Internet in grote wanorde geraakt. Systemen, die zich vrijwel geïsoleerd ontwikkelden worden plotseling direct gekoppeld. Er lijken nieuwe ordeningen te ontstaan (de Kerckhove, 1996), die getypeerd worden met termen als de “Netwerk-organisatie”, “Gekoppelde Intelligentie” of “Communities of Interest”.  Ze lijken erg veel op de “organized anarchy” die mensen optimaal betekenis geeft (Zie Hfdst. 4.3.3). Om een groep te laten functioneren zijn een groot aantal hulpmiddelen nodig. Ze worden samengevat onder de noemer “Groupware”. Het blijkt dat de huidige generatie “groupware” nog een aantal zaken mist om mensen op alle communicatieniveaus met elkaar te laten werken.  Door de onmogelijkheid om non-verbaal te communiceren verstoren ze de cohesie in groepen.

8.2       Onbewuste communicatie. 

Net als dieren communiceren mensen met behulp van chemische stoffen (hormonen). Men laat een bepaalde chemische stof achter of geeft hem direct door (aanraken). Het chemische systeem werkt op korte afstand en kortstondig (verdampen, oplossen). De chemische stoffen roepen direct gedrag op of versterken gedrag. Een groot deel van de ordening in complexe (dierlijke) structuren is te verklaren uit chemische signalen en bijbehorende reactiepatronen. Er bestaat op dit vlak geen verschil tussen mens en dier. Een voorbeeld is het communicatiesysteem van de mieren  (Wilson, 1990). 

Mensen communiceren veel gegevens “non-verbaal” met behulp van handen, ogen etc. Deze vorm van communicatie wordt door de meeste (tele-)communicatiesystemen niet doorgegeven. Die baseren zich nog op tekst. De “onbewuste” communicatie is zo belangrijk, dat veel mensen elkaar regelmatig moeten zien (en ruiken en aanraken) om een verstandhouding te behouden. Als er een langdurige samenwerking moet worden opgezet moet hier rekening mee worden gehouden.

Mensen reageren net zo op apparaten als ze op mensen reageren (Reeves, 1998). De afstand tot het apparaat (“hoe verder hoe meer men op zijn gemak is”), het taalgebruik van de dialoog (“prijzen, oordelen”) de vorm van het apparaat (“mannelijk”) speelt onbewust een rol.

8.3       Discours.

Mensen en dieren communiceren (soms over grote afstanden) met tekens. Een deel van de communicatie tussen mensen gaat middels taal. De interpretatie van deze taal is gebonden aan een context. Er zijn zeer uitgebreide stelsels van impliciete aannames geldig (een Discourse). Deze “Discourse” onderhoudt sociale structuren Het gebied van de “discoursanalyse” is ontstaan in de jaren ’70 en nog sterk in beweging. Een discours wordt niet expliciet gestuurd door een bepaalde partij. Ze geeft wel een bepaalde groep meer macht (Foucault 1978). Het gaat om het toekennen en behouden van bepaalde betekenissen. Men gebruikt sommige begrippen (en hun relaties) vaker, maakt begrippen aan elkaar gelijk (Blanke = Baas) en benadrukt een deel in een (schijnbare) tegenstelling (Natuurlijk VS Kunstmatig).

8.4       Het Language Action Perspective (LAP).

Austin (1962) beschouwt het communiceren middels taal als “sociaal handelen”. Door de taal worden intenties uitgewisseld (“speech acts”). Op deze wijze worden acties gecoördineerd. Deze theorie is verder uitgewerkt door Searle (1969). Het streven naar consensus is volgens Habermas (1987) de drijfveer achter het ontstaan van een gedeeld begrip van de werkelijkheid en van sociale structuren. Sociale structuren zijn het resultaat van onderhandelingsprocessen over betekenis. Dit geldt alleen als er een gemeenschappelijk belang is.

Door de introductie van nieuwe communicatiemiddelen (bijv. E-mail) worden delen van de communicatiestromen (de workflow) in en buiten organisaties sterk versmald. Men communiceert alleen via tekst of spraak. Er verdwijnen communicatiekanalen compleet uit het gezichtsveld. Ze worden overgenomen door de computer. Er komt minder informatie door dan nodig is. Soms interpreteert men de informatie ook verkeerd (“flashing”). Het effect is, dat  verplichtingen tussen mensen wegvallen en de constructieprocessen van de werkelijkheid in de war raken. Groupware heeft een negatieve invloed op de cohesie in organisaties. Vooral bedrijven die medewerkers hebben die  niet vaak bij elkaar komen, zoals uitzendbureau’s hebben hier last van. Men doet allerlei moeite om mensen te binden.

Flores (1980) heeft deze problemen onderkend en heeft het z.g. Language Action Perspective (LAP) geformuleerd. LAP begint grote invloed te krijgen in de wereld van AI. Ze domineert de ontwikkeling van z.g. Multi Agent Systemen (Verharen, 1997). Deze software coördineert vele autonome softwarecomponenten (agents). Op basis van LAP zijn nieuwe Workflow-producten (Action Workflow) en analysemethodes  (bijv. DEMO, Dietz, 1996) ontwikkeld.

8.5       Samenwerken op afstand en in de tijd: Groupware.

Door de komst van het netwerk is samenwerken en coördineren op afstand en in de tijd (direct of indirect) mogelijk geworden. Hiertoe moet een groep bereid zijn om gegevens te delen en deze gegevens ook te onderhouden. Veel applicaties (bijv. centrale agendasystemen) komen niet van de grond, omdat men geen zin of tijd heeft om de data in te voeren.

Het netwerk wordt meestal niet centraal bestuurd. Men koppelt vele locaties aan elkaar. Om de gegevens “up-to-date” te houden worden ze constant gekopieerd (“replicatie”).

De hulpmiddelen die samenwerken op afstand ondersteunen noemt men “Groupware” of CSCW (Computer Supported Collaborative Working).  De “moeder” van alle  groupware-applicaties is Lotus Notes.

Typische toepassingen zijn Communicatie (E-mail, Chat, Nieuwsgroepen, Verzendlijsten),  Agendering, Schedulen, Plannen, Ideeëngeneratie (bv. Brainstorm, Gedeeld Whiteboard), Documentverwerking (Delen document, Opslag, Archief, Zoeken), Overleggen (Video-conferencing),  Besturing (Workflow) en Spellen.

Groupware kan naar verschillende taakgebieden worden gespecialiseerd. Voorbeelden zijn “afstandsleren”, “afstandwerken” etc. Naast het gebruik van de standaardapplicaties kan men ook zelf applicaties maken.

Steeds meer groupware-toepassingen worden ontwikkeld om op het World-wide-web te kunnen functioneren. Ze zijn soms gratis.

Ondanks diverse pogingen tot centrale coördinatie vindt de implementatie van Groupware meestal decentraal plaats. In de praktijk ontstaan er in korte tijd vele overlappende databases en applicaties, die het netwerk sterk kunnen gaan belasten. De meeste gebruikers hebben weinig tijd voor beheer, zodat er een administratieve chaos ontstaat.

Problemen rondom Groupware zijn (Grudin,1989):

  • Juiste verdeling van werk: sommige groepsleden steken er meer tijd in dan de anderen.
  • Verkrijgen kritieke massa: applicaties zijn pas zinvol als veel (soms alle) mensen meedoen.
  • Verstoring sociale processen: het informele netwerk kan in de war worden gebracht, waardoor de groepscohesie achteruitgaat. Mensen praten niet meer met elkaar, maar mailen.
  • Verstoring werkprocessen: er wordt veel meer “geritseld” dan men denkt. Het formeel regelen kan processen in de war brengen (bv. budgetteren).
  • Verstoring management: men vraagt veel meer om toestemming dan men gewend was. Als mensen niet beschikbaar zijn (op vakantie) ligt een proces stil.
  • Privacy: Er komen gegevens beschikbaar (bijv. wachttijd), die voordien onbekend waren. Medewerkers worden op basis van deze data beoordeeld.
  • Verdwijnen intuïtie: men wordt deel van een stroom en ziet maar een deel.
  • Invoering: Mensen moeten anders gaan werken.

Informatie over Groupware en CSCW is te vinden op http://www.notesdesign.com/

8.6       Consequenties voor de praktijk van het leren.

Discours:  Leerlingen moeten een “kritische” taalanalyse kunnen uitvoeren. 

Leerlingen moeten bewust worden gemaakt van de mogelijkheden die er zijn om betekenissen te benadrukken (manipuleren). Deze kennis is zinvol om een onderscheid te kunnen maken tussen propaganda, reclame en “onafhankelijke” communicatie.

Constructie: Mensen dragen door te communiceren acties aan elkaar over. Hierdoor vindt coördinatie plaats en ontstaan permanente sociale structuren.

Scholen zijn dragers van samenwerkingsprocessen. Het verwezenlijken van “Groupware” in de vorm van “afstandsleren” dient weloverwogen plaats te vinden. Het ondoordacht gebruik van netwerken (E-mail) en bijbehorende procesbesturing (workflow) kan sociale structuren in de war brengen. Het is aan te bevelen om een analysemethode als DEMO te gebruiken om de communicatiestructuren te onderzoeken en te behouden. Bij het automatiseren van de workflow is het aan te bevelen om prioriteit te geven aan producten als “Action-Workflow”.

Groupware: Groupware biedt de mogelijkheden om samen betekenis te geven.

Een bijeenkomst is de manier om betekenis te geven. Men legt steeds meer de nadruk op collectieve leerprocessen. Groupware kan hier ondersteuning bieden. Naast “samen in de tijd” is er erg veel aandacht voor “op afstand leren”. Hierbij gebruikt men vaak het oude vertrouwde “broadcast”-model. De leraar zendt zijn lessen naar de leerling uit. Met dit model tracht men te besparen (meer leerlingen per leraar). Broadcast kan goedkoop via de Tv-kanalen plaatsvinden. Hier is geen “Groupware” voor nodig. Een combinatie van de twee modellen (het z.g. “two-window”-concept) biedt alle mogelijkheden en is in het bekabelde Nederland goed uitvoerbaar.

9        Logica en Wiskunde.

9.1      Wiskunde.

De wiskunde is het vakgebied dat zich druk maakt over structuren en structureren. In tegenstelling tot de meeste andere wetenschappen is de wiskunde een sterk samenhangend gebied. Via een stringent proces van bewijzen worden onderdelen samengevoegd. De waarschijnlijkheidsrekening en de statistiek (gestuurd door de natuurkunde) hebben in de financiële wereld gezorgd voor enorme productinnovaties (opties, riskmanagement). De Retailsector kan niet zonder het voorspellen en analyseren van klantgedrag. Het is mogelijk om met een aantal parameters het actuele koopgedrag te voorspellen. Statistiek (in combinatie met agenttechnologie) is ook de belangrijkste drijfveer achter ontwikkelingen in zoekmachines (Moukas, 1999).

In het verleden was het ontwikkelen van statistische modellen een aangelegenheid van specialisten. In de loop der tijd zijn er speciale pakketten (bijv. SAS, FOCUS) gemaakt, die de complexiteit van de analyse deels verbergen. In de vorm van z.g. data-mining-software zijn er nu automatische patroon-herkenners in de handel. Ze kunnen trends zoeken, classificaties maken, associaties en clusters zoeken. Men kan ook structuur vinden in tekstverzamelingen (hypes), muziek (genre) en beeldmateriaal. Dit laatste wordt al frequent toegepast bij beveiligingscamera’s.

De meest gebruikte technieken zijn neurale netwerken en genetische algoritmen.

Het grote voordeel van deze technieken is dat ze geen model veronderstellen. Dit in tegenstelling tot de “oude technieken”, die meestal uitgingen van een lineair verband. Niet-lineaire verbanden waren vanwege de enorme rekenpartij meestal niet uit te zoeken.

Evolutionaire algoritmen, ook genetische algoritmen genoemd, zijn berekeningsmethoden die gebaseerd zijn op de evolutieleer (Holland (1992), Goldberg (1989)). Voor een bepaald probleem wordt een populatie van mogelijke oplossingen samengesteld die achtereenvolgens herhaaldelijk wordt veranderd en verbeterd door de evolutionaire concepten selectie, “survival of the fittest”, mutatie en recombinatie.  Doel is om goede,  optimale oplossingen te creëren.  Oplossingen met een hoge kwaliteit (fitness) hebben een grotere kans om in de nieuwe populatie te  komen. Bij  recombinatie worden van twee oplossingen twee nieuwe  gemaakt. Recombinatie maakt het mogelijk om  goede deeloplossingen te combineren tot een beter geheel. Het gaat om  het overbrengen van een goed idee naar een nieuwe context en dus een  vorm van innovatie. Een nadeel van de modellen die deze algoritmen opleveren is dat ze geen verklaring geven. In tegenstelling tot de mens worden de meest “vreemde” combinaties onderzocht. Mensen zijn erg gevoelig voor lineaire causale verbanden. (Zie http://www.cs.bham.ac.uk/~anp/sites.html#general ).

9.2      Logica.

Logica (Zie http://crossroads.freethought.net/logic.html ) is de wetenschap van het analyseren van argumenten, in het bijzonder het formuleren van regels waarmee de geldigheid van een redenering gecontroleerd kan worden. De Grieken zagen logica als een waardevol management hulpmiddel voor de intelligente bestuurder. Uit de logica is o.m. door toedoen van Von Neumann de  computer en door Turing en Chomsky de computertaal ontstaan. Er zijn vele talen. De meest gebruikte talen zijn Cobol (administratief), Fortran (technisch) en C(PC, varianten zijn C++ en JAVA). Ze worden door een “vertaler” naar “machinecode” vertaald.  Men noemt deze talen “imperatief”, omdat men een reeks bevelen uitschrijft, die de computer moet uitvoeren. De vertaler denkt niet na. Dat doet de programmeur. Imperatieve talen scheppen onbegrijpelijke en daardoor slecht te onderhouden software. Met name ervaren programmeurs bezitten een heel repertoire van “kunstjes” die een collega niet snapt. Naast de “imperatieve” stijl bestaat de “declaratieve” stijl. Men vertelt de computer niet “hoe” het moet gebeuren, maar “wat” er moet gebeuren. De vertaler is nu “intelligent”. Een belangrijke ontwikkeling hier zijn de z.g. functionele programmeertalen. Ze zijn gebaseerd op het wiskundige begrip “functie”. De correctheid van de met deze programmeertalen ontwikkelde programma’s is bewijsbaar. Ze lenen zich voor het formuleren van complexe wiskundige berekeningen. Een probleem is de abstractie, waarin men moet werken. Imperatieve programmeurs denken in de taal van de computer. Functionele programmeurs gaan op zoek naar de essentie van het probleem. Het zijn vaak wiskundigen. Alhoewel deze ontwikkeling (net als constraint-programming)  erg veel voordelen biedt is het vrijwel zeker, dat ze niet zullen aanslaan. Er komt gewoonweg te weinig “wiskundig talent” beschikbaar. Voorbeelden van dergelijke talen zijn Clean en Haskell. Zie voor meer informatie:

http://compiler.kaist.ac.kr/~sokim/html/functional.html ).

Er zijn naast de binaire logica (ja & nee) andere logica’s gemaakt. Een voorbeeld is de “fuzzy logica” (Resner, 1969). Hier is het mogelijk om begrippen, die meerwaardig zijn (bijv. haarkleur) of bestaan uit een interval (bijv. temperatuur) in een redenering te betrekken.  Een andere ontwikkeling is de niet-monotone logica. In deze logica heeft het toevoegen van een uitspraak mogelijk een effect op de andere uitspraken (Reiter, 1980). Reiter maakt hiertoe gebruik van z.g. “defaults”. Ze zijn waar totdat we “beter weten”. Er is een ook een logica gemaakt om te redeneren met verplichtingen (Deontic Logic). Deze logica wordt gebruikt bij het automatiseren van de rechtspraak (Dignum 1995).

9.3       Consequenties voor de praktijk van het leren.

Patronenherkenning: Door Data-mining zal men steeds meer verbanden in de wereld gaan vinden, die compleet ondoorzichtig zijn en toch werken.

Data-mining (ook wel knowledge-discovery) zal een grote hoeveelheid uiterst werkzame patronen gaan vinden. Veel processen (bijv. bij de bevoorrading van winkels) worden er afhankelijk van. De inzichtelijkheid van de verbanden is meestal slecht. Ze hebben daardoor een “magisch karakter”. In het verkopen zullen zij uiterst verleidelijke aanbiedingen doen. Bij de nieuwsgaring zullen ze precies de informatie gaan leveren, die men “nodig heeft” of die de verzender nodig acht. Ze passen zich aan aan de behoefte van de gebruiker. De stappen Analyse en Combinatie in de kennisspiraal kunnen worden vervangen door Patroonherkenning. Als de software kennis heeft van de gebruiker kan het user-interface zich aanpassen aan de mens. Op deze manier wordt de spiraal volledig kortgesloten. Dergelijke ontwikkelingen zijn gaande in de Research (bijv. naar nieuwe geneesmiddelen). Nadeel is dat men geen idee meer heeft hoe de software tot een conclusie is gekomen. Men moet het letterlijk geloven. 

Logica: De logica kan helpen om complexe zaken inzichtelijk te maken. Redeneren moet een vak worden, dat iedereen op zijn niveau moet krijgen.

In de huidige wereld vinden zeer complexe discussies plaats en worden uitgebreide wetsystemen gemaakt. De meeste mensen doorzien deze discussies niet meer. De wetsystemen zijn door hun inconsequenties niet te automatiseren. De logica richt zich vooral op de wiskunde en is hiermee voorbehouden aan een kleine groep uiterst analytische mensen.  De logica kan erg veel hulp bieden om zaken inzichtelijk te maken. Ze zou hiertoe uit haar “ivoren toren” moeten komen.

Nieuwe begrippen: de meeste mensen denken in een wereldbeeld van honderden jaren geleden. Ze houden hiermee “de oude wereld” in stand en scheppen onnodige problemen.

De afstand tussen de exacte vakken en de wereld van de burger is enorm groot. Met taal onderhouden we de menselijke wereld. De overgrote meerderheid heeft een taalwereld die met moeite het wereldbeeld van Newton kan beschrijven. Mensen willen niet voor niets causale en lineaire modellen. Er moet goed gekeken worden naar het “discours” die de meeste leraren onderhouden. Indien nodig moet deze door training in “nieuwe inzichten” up-to-date worden gemaakt.

10     De nieuwe leer/werk-omgeving.

10.1   Inleiding.

In dit hoofdstuk wordt geprobeerd om een synthese te bereiken. De ontwikkelingen in de maatschappij maken het onmogelijk om zich van tevoren voor te bereiden op een bepaald beroep. Het gaat er om dat men als het nodig is kennis kan vergaren. Deze kennis moet zo snel mogelijk worden omgezet in ervaring. Ervaring is geld waard. Deze kan worden verkregen door belangrijke faalsituaties in versneld tempo te doorlopen in een simulator.

Kennis = Gegevens x Ervaring x Vaardigheden x Attitude.

Gegevens kunnen op afroep worden geleverd mits men de juiste zoekcriteria kan formuleren. Het is niet nodig om veel te onthouden. Als men iets moet onthouden (bijv. bij een taal) zijn er (oude) technieken om data snel en langdurig in het geheugen op te slaan.

Vaardigheden zijn mensgebonden. Sommige vaardigheden zullen worden overgenomen door software. Andere vaardigheden zijn sterk verbonden met een beroep. Ze moeten worden vergaard als het nodig is. Er blijven een aantal generieke vaardigheden over die de jeugd moeten aanleren voor ze aan het werk gaat. Het gaat om samenwerken, informatieanalyse en “kritisch denken”. Men moet voorbereid worden op de maatschappij van de verleiding.

De software zal zich zo goed als mogelijk is richten op zijn gebruiker. Hulpmiddelen zullen zich instellen op de mens en geavanceerde helpfaciliteiten bieden gekoppeld aan een expert op afstand.

De steeds toenemende kennis van verleiding moet worden gebruikt om de jeugd naar de school te lokken. De leeromgeving moet niet afwijken van de meest geavanceerde spelomgevingen. Ze moet aansluiten op de jeugdcultuur. Het aanbod  moet integer en compact zijn. Men moet snel alles kunnen vinden. Bij het ontwikkelen van educatieve software moet een concept worden gebruikt dat als richtlijn fungeert voor de ontwikkelaars. Er wordt aangesloten bij de denkbeelden van Case-based-Learning. Als laatste wordt uitgebreid ingegaan op de benodigde software-infrastructuur. Het KennisNet is niet alleen een communicatiemiddel maar vooral een manier om gegevens en software te delen.

10.2   Just-in-time leren.

In de dienstensector (80% van de economie) is het verschil tussen huis en kantoor, tussen werken en leren aan het vervagen (“blur”). Davis (1998) heeft een groot aantal “Blurs” verzameld. Het verschil tussen: 

  • Product en Dienst (“geen product zonder service”),
  • Koper en Verkoper (“bedrijven betalen voor informatie”),
  • Bedrijf en Individu (de “resourcepool”, de “netwerkorganisatie”) is aan het verdwijnen.

Hierdoor neemt het belang van maatschappelijke instituties af. Er komen veel kortdurende verbanden. De rol van informatie (“intangible”) neemt toe. Economische wetten veranderen. Er  wordt weggeven om marktaandeel te kopen. Er worden veel “ventures” gestart, waarvan het grootste deel mislukt (maximaal 20% is succesvol). Er wordt dus veel verspild. Er wordt steeds meer met “verwachtingen” en “portfolio’s” gewerkt. Men neemt de kennis over de toekomst al mee in het heden. Er zijn veel kortdurende hypes. Inzichten veranderen snel. Traditionele beroepsindelingen zijn niet meer van toepassing. Mensen spelen op een dag vele rollen en krijgen meerdere banen en werkgevers. Redenen voor deze ontwikkeling zijn o.m. de toenemende onafhankelijkheid van tijd en plaats,  het beschikbare sociale en economische vangnet en de toenemende doorzichtigheid van structuren. Men kan thuis zelf een baan zoeken, een diagnose stellen en prijzen van producten vergelijken. De vervaging en de versnelling maakt een lange termijn perspectief problematisch. In plaats van preventief te leren komt het aan op “just-in-time” reageren. Volwassenen zullen vooral leren door samen te werken met hun werkomgeving. Deze zal zich gaan aanpassen aan zijn gebruiker. Als de aanpassing niet lukt, is er training beschikbaar die in de werkomgeving zit (“geavanceerde HELP”).

10.3   Vaardigheden: Samenwerken, Analyseren, Kritisch denken en ….

De aanpak van Taylor in het Onderwijs veronderstelt een duidelijk inzicht in wat er moet worden gemaakt, zodat men de onderdelen kan bepalen, die deel uitmaken van de standaardoutput van de lopende band. In een onzekere situatie is een stochastische aanpak veel effectiever. Met hagel schiet men altijd raak. Men moet veel meer op zijn beloop laten en de mogelijkheid bieden om op het moment dat het nodig is training te verkrijgen.

Het is niet mogelijk om alles op zijn beloop te laten. Er moeten een aantal basisvaardigheden worden aangeleerd. Het is de vraag welke vaardigheden (“skills”) dit zijn. In deze notitie is grote nadruk gelegd op sociale vaardigheden (“collaborate”), taalvaardigheid, analyseren en redeneren (“Critical & Creative thinking”, Hfdst 6.5). De computer is het instrument om het ontwikkelen van deze vaardigheden te ondersteunen (“Mindtools”, Hfdst 6.5). Het is van groot belang om zich te wapenen tegen de steeds krachtiger wordende verleiders.

Daarnaast moet men voor een beroep bepaalde specifieke vaardigheden ontwikkelen. Mensen zijn breed inzetbaar als ze een vaardighedenprofiel hebben wat door veel beroepen wordt gedeeld. Eisen voor een beroep worden vaak geformuleerd in benodigde kennis. Deze is “just-in-time” te vergaren. Vaardigheden verzamelen kost tijd. Vaardigheden zijn verzamelingen van “failures” (miskleunen). Men moet de miskleunen die weinig voorkomen en een grote impact hebben oefenen. Deze aanpak is te zien bij geldhandelaren, piloten (vgl. vliegtuigsimulators) en in het leger (“battle-games”). Opvallend is dat in de praktijk de simulator de werkomgeving wordt.  Werken wordt het analyseren van scenario’s.

De vaak voorkomende fouten leert men wel in de praktijk af te handelen. Het is aan te bevelen om een databank op te zetten waarin de relatie beroep, vaardigheid en “faalsituatie” staan opgeslagen. Een case is een goede manier om een faalsituatie in op te slaan.

Een belangrijke vraag is vanaf welke leeftijd een kind zijn of haar eigen weg kan zoeken (>= 11 jaar?). Duidelijk zal zijn, dat er rekening gehouden moet worden met kinderen, die door een sociale of lichamelijke handicap de vrijheid niet aankunnen.

10.4   Gebruikersvriendelijke en zelflerende systemen.

In het bedrijfsleven wordt veel kennis in software en databases gestopt. Het is veel goedkoper en meer toekomstvast om kennis over complexe producten als verzekeren en financiële planning in een adviessysteem te stoppen. Als de accountmanager verdwijnt blijft de kennis behouden. Daarnaast weet men zeker, dat redelijk uniform en verantwoord (denk aan aansprakelijkheid) wordt gehandeld.

De hoeveelheid adviessystemen zal toenemen en steeds meer complexe taken overnemen (Zie Hfdst 9.). Hier staat de software net als bij de Mindtools naast de mens. Ook over apparatuur zal de bedienbaarheid en instelbaarheid toenemen. In iedere softwaresysteem zal geavanceerde helpfuncties zitten met doorkoppelingen naar Support-systemen (“Call-centres, Video-centres”).  Het preventief trainen voor dit soort software en zijn inhoud is zinloos. In dit kader moet er ook ernstig worden getwijfeld aan het feitelijk nut van Digitale Rijbewijzen en andere methoden om mensen te laten bewijzen, dat ze met de huidige soms zeer  gebruikersonvriendelijke software om kunnen gaan.

10.5   Verleiden en suggestie.

Marketing is lang gericht geweest op “uniforme” doelgroepen. Door statistisch onderzoek probeerde men de verschuivingen in deze groepen bij te houden. Het aantal groepen en de snelheid van verandering werd in de loop der tijd groter. Deze fragmentatie is typerend voor de ontwikkelingen in de Westerse maatschappij.

Door het netwerk (Internet) is het mogelijk om individueel contact te gaan onderhouden. Door het verzamelen van koopgedrag en andere persoonlijke voorkeuren probeert men de klant volledig in te pakken (” Customer Intimacy”).  Verkopers krijgen steeds meer greep op hun klanten. Door het verbreden van de (taal-)context naar een “merk (brand)” worden clusters van producten en diensten voorzien van een bepaalde “emotie”.  Men koppelt net als Pavlov een teken aan een (koop)-ervaring.

De pogingen om te manipuleren en te verleiden zijn ook van toepassing op ideologieën. Dragers van “Issues (bv. Greenpeace)” beginnen steeds meer aan macht te winnen en belagen politieke partijen en ondernemingen (bijv. Shell & Brentspar).

Het is opvallend, dat de kennis over het manipuleren en verleiden (Zie Hfdst. 7.8) niet in het onderwijs wordt toegepast. Jongeren zijn sterk gemotiveerd om energie (bijbaantjes, zakgeld) te steken in het verkrijgen van goed gemarkete statussymbolen als Nike.  Ze zijn daar tegenover met geen stok naar school te slaan. 

10.6   De aandacht vasthouden.

De “voorstelling” op school kan de aandacht niet vasthouden.  Alhoewel ouderen minder kritisch zijn dan de jeugd, zal men met het aanbod ook hier rekening moeten gaan houden met wat gangbaar is in de media. De televisie (“lean backwards”) en de personal-computer (“lean forwards”) zijn twee manieren om vanuit het huis de buitenwereld in te kijken. De TV is nog steeds het massamedium. De gebruiker ondergaat de programmering die in principe eenrichtingverkeer is. Er komen steeds meer kanalen, die het aanbod zodanig vergroten, dat de gebruiker geen zin of tijd heeft om een doordachte keuze te maken. Gegeven het vermoeden, dat er altijd wel ergens iets van zijn of haar gading te vinden is wordt langs de zenders “gezapt”. Om op dit gedrag te anticiperen zijn concepten ontwikkeld, die de aandacht onmiddellijk proberen te vangen en te behouden. De jeugd is gewend, zo niet verslaafd, aan deze manier van TV kijken (Tapscott, 1997). De jeugd wil compacte essentiële informatie en geen uitweiding en gedoe er omheen. De vorm die de meeste aandacht vasthoudt van de jeugd is het computerspel.

10.7   Gericht zoeken.

Naast het vasthouden van de aandacht is het ook nodig om ordening en richting te geven. Het aanbod in de vorm van boeken en CD-ROM is reeds enorm. Dit aanbod zal door het gebruik van het netwerk alleen maar toenemen. Er zal een instrument (“Train-O-theker”) moeten worden ontwikkeld, dat de behoefte aan leerstof van de leerling koppelt aan de behoefte (bv via een beroepskeuzetest gekoppeld aan een CV). Hier kan van dezelfde technologie worden gebruik gemaakt als die wordt gebruikt in de commerciële wereld (“Agents, Data-mining”). 

10.8    Het Educatieve concept.

Leren vindt plaats als het lichaam (“de chemische persoonlijkheid”) in een andere omgeving komt, waardoor de structurele koppeling zich aanpast. Men leert hier door te doen. Deze aanpassing moet aansluiten bij wat er is gaande is en wat er is (“het talent”). Grote veranderingen dienen stap voor stap plaats te vinden anders ontstaat stress (Zie Hfdst 4.4). Van iedere leerling moet bekend zijn wat de potentie is. Psychische blokkades dienen met toestemming van de leerling te worden weggenomen (Zie NLP, Derks 1997).

Het talige deel van de mens ( “de symbolische persoonlijkheid”) drijft op het geheugen en de fantasie. Positieve suggestie en een ontspannende omgeving werken bevorderend (Zie o.m. Hfdst.  4.2, 4.3 en 7.7 en 7.8). Een mens leert het snelst als hij in een veilige omgeving faalt. Het spel en de computersimulatie gevoed met praktijkgevallen (Cases (CBR), Verhalen) zijn hier ideaal voor. Ze sluiten ook mooi aan bij de jeugdcultuur. Het verst doorgevoerde concept is Case-Based-Learning (Schank,1995). Het is aan te bevelen om dit concept samen met Schank (VS, Chicago, Institute for the Learning Sciences) verder uit te werken en met commerciële partijen te verwezenlijken. Een belangrijk onderdeel is een collectieve kennis-infrastructuur een z.g.“Case-archief” (Zie Hfdst 7.10 Ervaring)

10.9    De Infrastructuur.

In dit hoofdstuk wordt de infrastructuur geschetst, zoals die nodig is om een leerbedrijf te laten functioneren. Er zal vooral worden ingegaan op de noodzaak deze software zelf te ontwikkelen en te beheren en de distributie van deze software en de bijbehorende gegevens.

Kennis zit in de hoofden van mensen en in opslagmedia (boeken, databases). In dit hoofdstuk wordt geen aandacht besteed aan socialisatie (Zie Hfdst. 4).

Software is op de volgende manier in te delen:

10.9.1 Ontwikkelen en Projectmanagement

  • Kopen of maken.

Men kan zelf software maken of deze kopen. In het laatste geval moet men de gekochte componenten zelf aan de bestaande componenten koppelen. Sommige componenten zijn zo gemaakt dat ze uitsluitend met andere componenten van dezelfde leverancier(sgroep) samenwerken. De producten van Microsoft vertonen dit gedrag. Er zijn continu pogingen gaande om via internationale standaards (ISO, ANSI, DAVIC etc.) koppelbaarheid te bewerkstelligen. Deze pogingen mislukken vrijwel altijd. Het is dan ook raadzaam om te streven naar een samenwerkingsverband van leveranciers.

Het maken van software, die door veel gebruikers wordt gebruikt, kost veel tijd, deskundigheid en daardoor geld (Tanenbaum,1998). Men komt pas via een aantal iteraties tot de essentie.

Er zijn maar een paar bedrijven instaat om dergelijke software te maken. Het gaat dan om de bekende “hardwareleveranciers”: Compaq, Sun, IBM, Hewlett Packard etc. Het ontwikkelen van een educatieve infrastructuur moet met deze bedrijven samen plaatsvinden. Om dominantie van één partij uit te sluiten moet men streven naar een combinatie van twee of meer partijen het liefst uit meerdere “kampen”. De Nederlandse overheid moet hier het initiatief nemen.

Het is aan te raden om de systeemontwikkeling in de educatieve sector te beperken tot schoolspecifieke data (“procesinformatie”).

  • Personeel

Bedrijven als CMG, CAP Gemini etc zijn uitzendbureaus (“body shoppers”), die in de praktijk de verantwoordelijkheid voor het resultaat op het bord van de opdrachtgever schuiven. Men moet dan goed weten wat men wil en goed kunnen besturen. Het ontwikkelen van passende software staat of valt met de aanwezigheid van materiedeskundigheid. Dit is een groot probleem in het onderwijsveld. Men heeft de neiging om binnen een school zelf “amateuristisch” te ontwikkelen. Dit komt vooral door de hoge kosten die inhuur van een gerenommeerd bedrijf opleveren. Grote scholengemeenschappen (bijv. in de HBO-sector) hebben eigen ontwikkelafdelingen. Het is aan te bevelen om deze te laten samenwerken of fuseren.

  • Visie

Het ontbreekt aan een “educatief concept” en een idee welke processen er in de toekomst moeten gaan komen. Het is aan te bevelen om een collectief proces (bijv. via workshops) van systeemontwikkeling te starten. Op deze wijze kan komen tot het draagvlak voor een educatieve architectuur en een migratiepad.

  • Content VS Software

Er wordt een onderscheid gemaakt tussen het automatiseren van educatieve processen en het maken van educatieve inhoud. In principe is er echter geen verschil of men gegevens in een generator, een database of een programmabibliotheek stopt. Men zal altijd moeten “ontwerpen”.

  • Afschermen complexiteit voor materiedeskundigen.

In de onderwijssector is het ontwikkelen van inhoud altijd een gezamenlijke operatie geweest van leraren samen met uitgevers. Door de verandering van de distributiekanaal (het netwerk) en de vorm (multimedia) is dit proces in de war geraakt. De complexiteit van de systeemontwikkeling kan aanmerkelijk worden gereduceerd door hulpmiddelen te maken, die bruikbaar zijn door inhoudsdeskundigen.

Via een generator kan deze inhoud worden overgebracht naar de “educatieve” koppellaag. Het is aan te bevelen om bij de hulpmiddelen uit te gaan van User-Interaction-Design (Zie Hfdst 5.6). Daarnaast kunnen er softwarebouwstenen worden ontwikkeld, die bepaalde (kwaliteits)eisen afdwingen. Een voorbeeld is een standaard voor het User-interface.  Standaarden op papier worden altijd aan de “laars gelapt”.

  • Hergebruik.

Er worden veel losstaande en overlappende componenten ontwikkeld. Ze sluiten niet op elkaar aan. Het is aan te bevelen om deze componenten naar de scholen te distribueren via een tussenstation dat beschikt over mogelijkheden om componenten aan te passen aan de standaard of te splitsen (re-engineering). Ze moeten daartoe worden opgeslagen in een repository. Het wordt op deze manier mogelijk om te hergebruiken. Dit zal de kosten sterk omlaag brengen.

10.9.2 Ondersteunen

Men moet het gebruik van de software ondersteunen. Hier zijn voldoende pakketten voor op de markt, zodat zelf ontwikkelen hier zinloos is. Als men zelf weinig ontwikkeld kan men terugvallen op de ondersteuning van de leverancier (Tweedelijns-support). Het invoeren van een Eerste Lijns support-Organisatie (ELO) in de school heeft grote voordelen (zie Hfdst 7.3). Men dient zich te houden aan ITIL (zie Hfdst. 5.5). Als men zelf ontwikkelt dienen de gegevens voor de ondersteuning (bijv. helpteksten en scripts) tijdens de ontwikkeling te worden verzameld.

10.9.3 Beheren en exploiteren

De software moet worden onderhouden en functioneren. Deze functies worden uitgeoefend door een computercentrum. Uit onderzoek blijkt, dat kleine computercentra zeer kostbaar zijn. Er is dan ook een ontwikkeling tot concentratie gaande. Hierbij worden ook meerdere kleine servers vervangen door één grote (meestal UNIX of S390). Het is aan te bevelen om te komen tot één Nationaal Educatief Computercentrum. De scholen kunnen via het KennisNet gebruik maken van de services.

10.9.4 Netwerk

Men moet berichten kunnen uitwisselen. Er is een integratie komende van de spraak (telefoon), beeld (TV) en computer (bits)-netwerken via het Internet-Protocol (TCP-IP). Er zijn ook andere protocollen, zoals LU 6.2, X25 en ISO/LAN. Het KennisNet gebruikt  TCP-IP en wordt aangelegd om deze mogelijkheden bij de scholen (en thuis?) aan te bieden. De mogelijkheden van Digitale TV dienen in deze ontwikkeling te worden meegenomen.

Het is raadzaam om eisen te formuleren (via standaards, een generator of een koppellaag), zodat de applicaties zonder al te veel aanpassing kunnen meegroeien met de ontwikkeling van dit netwerk en zijn eindpunten (de appliances). Het is aan te bevelen om te onderzoeken in hoeverre applicaties afhankelijk kunnen worden gemaakt in hun gedrag van de beschikbare capaciteit.

Veel ontwikkelingen op het Internet worden getrokken middels het World-Wide-Web-Consortium (W3C). Dit consortium werkt op basis van consensus. Partijen, die lid zijn kunnen op eigen initiatief nieuwe werkgroepen starten. Het is raadzaam om dominant te gaan sturen in het W3C in het gebied educatieve software en bijbehorende softwarelagen (bijv. SMIL).

10.9.5   Koppellaag (Middleware)

De koppellaag ligt op de netwerklaag en heeft als doel om de eigen software(makers) af te schermen van de complexiteit en de veranderlijkheid van de onderlagen. De laag maakt het mogelijk om meerdere protocollen naast elkaar te gebruiken of om van het ene protocol over te schakelen op het andere.  De koppellaag is verder de sleutel tot “gedistribueerd werken”. Dit betekent, dat de software en de data over meer dan één computer worden verdeeld. De software van de koppellaag regelt dit zelf.

De meeste distributiemodellen gaan uit van 3-lagen (z.g. 3-tier). Een voorbeeld van een verdeling is: collectieve voorzieningen (Zware computer, zware beveiliging), School, Leraar/Leerling op school of thuis (Lichte computer, lichte beveiliging). Dit is vergelijkbaar met de verdeling Hoofdkantoor, Kantoor, Medewerker/Klant bij een bank. Deze verdeling is vrijwel volledig bepaald door de capaciteit (en kosten) van het netwerk. Door de komst van het Internet komen er steeds meer directe koppelingen (2-tier). De kracht van de centrale computer moet dan wel omhoog (mainframe)

De eerste laag in de koppellaag is de Procesmanager (bijv. HP Changengine). Deze koppelt via processen mensen en applicaties aan elkaar. De procesmanager maakt “Workflow” (Zie Hfdst 5.2) en “Groupware” (Zie Hfdst. 8.5) mogelijk. De procesmanager kan van tevoren worden gevuld met de meest voorkomende processen in een onderwijsinstelling en de gerelateerde organisaties. Dit procesmodel kan dan op lokaal niveau naar eigen inzicht worden aangepast. Het is aan te bevelen om Kennisnet te voorzien van een Procesmanager.

Er zijn meerdere soorten “Middleware” n.l.

  • RPC (Remote Procedure Call)

Vanuit een programma worden berichten naar andere programma’s gestuurd via het aanroepen van een subroutine. Die subroutine kan op een andere computer werken. RPC is ontwikkeld als communicatiemiddel binnen DCE. DCE is een standaard voor de Distributed Computing Environment. DCE bevat veel faciliteiten en is door veel leveranciers geïmplementeerd. Het heeft geen groot marktaandeel.

  • MOM (Message Oriented Middleware).

Binnen MOM communiceren applicaties via een bericht. Er zijn vele soorten MOM. MQ (Message Queing) van IBM is gebaseerd op het idee van Que (Wachtrij). Berichten worden opgeslagen in een wachtrij die volgens een afgesproken prioriteit wordt verwerkt. Een ander voorbeeld is Publish/Subscribe (TIBCO). Een applicatie “abonneert” zich op de data die het nodig heeft. Op deze wijze is het mogelijk om dynamisch data, processen en computers toe te voegen. Deze methode lijkt erg bruikbaar voor een schoolomgeving waar de vraag naar gegevens niet duidelijk vaststaat en aan verandering onderhevig is.

  • DTP (Distributed Transaction Processing).

DTP komt voort uit de wereld van de transactieverwerking op grote mainframes bij bijv. banken. Het gaat hier om zeer grote transactievolumes. DTP was bedoeld om de database te isoleren van de programma’s die de data ophaalden. Deze z.g. TP-monitors (bv. CICS van IBM) zijn zeer betrouwbaar.

  • ORB (Object Request Broker).

Een ORB richt zich speciaal op Object-oriented (OO) software (Zie Hfdst. 5.4). De ORB coördineert verspreide objecten in een netwerk. Er is een standaard CORBA en vele bedrijfsspecifieke implementaties. De implementatie van Microsoft (COM/DCOM) heeft het grootste marktaandeel. De wereld van OO is sterk in beweging en zeker niet stabiel.

10.9.6 De applicatielaag.

De applicatielaag bevat functionaliteit, die herkenbaar is voor de school. We kunnen een school verdelen in ondersteunende processen en het leerproces. De ondersteunende processen zijn weer te verdelen in algemeen bedrijfsmatig (bv. betalen en administreren), schoolspecifiek (roosteren en leerlingvolgsystemen) en implementatiespecifiek (uniek voor de school zelf). Een school is een proces waar leerlingen, inhoud, locaties en leraren op een bepaalde tijd synchroon en a-synchroon aan elkaar worden gekoppeld. De software die hier voor nodig is, is niet uniek en lijkt veel op logistieke software. Het is zeker dat alle ondersteunende software te koop is.

Grote softwareleveranciers als Oracle en IBM (via Lotus Notes) hebben specialisaties van hun algemene pakketten voor het onderwijs ontwikkeld. Ze gaan daarbij uit van de manier waarop hun thuismarkt (het Amerikaanse onderwijssysteem) werkt. Deze thuismarkt is zeer conservatief. De software kan gedistribueerd werken op de meest voorkomende middlewarelagen. Het is aan te raden om deze software gedistribueerd te laten werken vanuit een server op het Kennisnet, die wordt beheerd door  het Educatieve Computercentrum. 

De belangrijkste keuze is de manier waarop het leerproces gestalte gaat krijgen (Zie Hfdst. 10.3). Het primaire proces bepaalt nog altijd de wijze van ondersteuning. De meeste leveranciers hebben hier geen duidelijk idee over. Men presenteert (hyper)tekst (Boek+) op het scherm.

10.9.7 Persoonlijk.

Deze software gebruikt men om persoonlijke activiteiten te ondersteunen. Het gaat om  tekstverwerking, spreadsheet, etc. Er zijn meestal gegevens nodig uit  algemene databases. Daarnaast onderhouden de meeste gebruikers eigen bestanden. Het is aan te raden uit oogpunt van beheersbaarheid en beveiliging zo min mogelijk programma’s en data op de PC op te slaan.

10.9.8   Appliances.

Dit zijn gespecialiseerde combinaties van software en hardware (b.v. Monitor, Muis, Joystick, E-book, GSM, Opslag, Kaart). De meeste mensen denken dat een computer bestaat uit een aantal delen, die niet los van elkaar kunnen worden gebruikt. Niets is minder waar. Door het uitwisselen van boodschappen kunnen alle apparaten en onderdelen met elkaar communiceren. De te overbruggen afstand veroorzaakt een lichte vertraging. Deze kan oplopen als tussenliggende computers in het netwerk overbelast raken. Sommige onderdelen (bijv. een printer) zijn zo complex, dat ze eigen processor en software nodig hebben.  In een auto zitten tientallen processoren.

De hoeveelheid appliances neemt toe. Ze worden steeds meer voorzien van draadloze communicatiemogelijkheden zodat een netwerk niet meer nodig is. Hier doet zich een nieuwe distributieprobleem  voor.  Er moet worden uitgezocht welke appliances leraren en leerlingen gaan gebruiken. Het ziet er naar uit, dat het interessant wordt om een fijnmazig netwerk te ontwikkelen waar men via draadloze communicatie appliances op kan aansluiten. Voor de scholen is het raadzaam om zoveel mogelijk losstaande componenten aan te schaffen. Er zijn ontwikkelingen gaande (JINI van SUN) om alle mogelijke apparaten met elkaar te laten communiceren via TCP-IP.

10.9.9 User-interface.

Het uiterlijk van de applicaties dient te worden gestandaardiseerd. Hierbij ontstaat het probleem dat er vele mogelijkheden komen om gegevens op weer te geven (GSM, Monitor, etc.).

10.10   Vertaling naar de huidige situatie in de onderwijswereld.

De meeste mensen hebben automatisering ontdekt door een PC-privé-project. Hierdoor is de PC het referentiepunt geworden. De PC heeft de automatisering gedemocratiseerd. Daarnaast is ze de oorzaak van veel problemen. Dit komt omdat we in alles wat we doen niet zonder elkaar kunnen. De Personal Computer staat echter alleen op de wereld. Om aan de vraag naar samenwerken te voldoen moeten we PC’s koppelen. Iedere PC heeft echter zijn eigen instellingen en software-versies. Hoe vaak komt het niet voor dat we iets van een ander niet kunnen lezen of (erger) dat het onze PC in de war brengt. Software, die  moet samenwerken met andere software, moet als zodanig worden ontworpen. Veranderingen kunnen niet meer locaal worden doorgevoerd. Alles hangt met alles samen. Plotseling is de democratisering over. Big Brother (het Computercentrum) neemt over en de PC wordt een manier om te bedienen.  Het maken van gedistribueerde software is een kunst die weinigen beheersen. In essentie is deze kunst vooral te vinden bij bedrijven die al heel lang (tientallen jaren) met “het bijltje hakken”. Het gaat dan om hardware-leveranciers als IBM, HP en Compaq (voorheen DEC, Tandem) , grote banken en verzekeringsmaatschappijen etc.

Scholen en hun toeleveranciers (de uitgevers) worden of ze het willen of niet de wereld van het netwerk ingeduwd. Als ze niet goed opletten zullen ze in alle valkuilen van hun voorgangers vallen. Het is waarschijnlijk niet te beseffen hoe kostbaar dit is.  De meeste mislukte projecten zijn nooit in krant gekomen. Een succespercentage van 20% is een mooie score. Naast de ramp van het koppelen is het probleem van het vertalen van de mens naar software niet opgelost. Het ondersteunen van een school is “simpel”. Het vervangen van de leraar is ondoenlijk. In deze nota wordt dan ernstig gewaarschuwd voor het zelf ontwikklen en exploiteren van educatieve software. Hier kan het KennisNet hulp bieden. Het is beter om problemen op één plaats te determineren en te verhelpen dan op honderden plaatsen.

11   De markt.

11.1   Inleiding.

Er zijn twee soorten Educatieve software te onderscheiden n.l. ondersteunende software (leerproces) en inhoud (leerstof). De ondersteunende software bevat de inhoud (bijv. een bibliotheek) of regelt dat de inhoud, leerling, leraar en faciliteiten bij elkaar komen op het juiste moment. De leerstof wordt aan de leerling getoond middels een presentatiemiddel. Presentatiemiddelen zijn o.m. boek, PC, TV en E-Book. De leerstof is gericht op een onderwerp of is bedoeld om een hulpmiddel of proces te trainen. Leerstof wordt ontwikkeld en gedistribueerd.

De markt is te verdelen in de “retail”, “profit” en “non-profit” sector.

11.2   De “non-profit” markt.

De “non-profit” markt is ondoorzichtig en heeft weinig geld beschikbaar. In het bedrijfsleven wordt zoveel geld besteed aan allerlei vormen van trainen, dat de overgrote verzameling leveranciers de “non-profit” markt als “tijdverspilling” zien. Het kost teveel marketingcapaciteit in verhouding tot de winstmarges. Hierbij speelt een grote rol, dat de beide segmenten een afwijkende manier van werken hebben. Het klassikale systeem is in het bedrijfsleven aan het verdwijnen.

Er wordt nog erg veel boek gebruikt. Net als in het bedrijfsleven komen in het beroepsonderwijs hulpmiddelen met een trainingsomgeving op de markt.

De uitgevers (bv. Wolters Kluwer) zijn erg afhankelijk van de vraag die vanuit het schoolsysteem opkomt. Hier wordt de leerstof, het presentatiemiddel en de infrastructuur bepaald. In het verleden leverden de leraren een bijdrage en fungeerde de uitgever als distributiekanaal. Door de komst van het netwerk en de PC is het kanaal  aan het veranderen. Men moet compleet nieuwe kennis opbouwen. Een voorbeeld om te innoveren en tegelijkertijd marktaandeel te verkrijgen is het Vespucci-project een samenwerkingsverband tussen de uitgever Wolters Noordhoff en de scholengemeenschap Fontys. Beide partijen zijn van oudsher geen softwareontwikkelaars. Ze hebben hiertoe een relatie met Microsoft.

In de “non-profit” sector wordt erg veel inhoud zelf gemaakt.

11.3   De retailmarkt

De retailmarkt is zich sterk aan het ontwikkelen. Ouders vervullen hier de rol van leraar. Ze kopen steeds meer educatieve software. Hierbij dient te worden aangetekend, dat het soms erg onduidelijk is wat het “educatieve” in de software behelst. Leuke spelletjes met rekensommen doen het goed.

De ontwikkelfunctie is ondergebracht bij vele kleine gespecialiseerde bedrijfjes in binnen- en buitenland. Deze zetten de software op CD-ROM. DVD is in opkomst. Er wordt heel beperkt voor het netwerk ontwikkeld. Het zijn bijna allemaal “stand-alone” applicaties. Gedistribueerde omgevingen kosten erg veel geld en vergen schaarse specialisten. Men heeft vaak veel verstand van techniek en minder van educatie. Dit is hard nodig, omdat de techniek permanent en soms drastisch aan het veranderen is. Men probeert bibliotheken met softwarecomponenten op te bouwen om de hoeveelheid werk en de kosten te beperken. De distributie en soms de vertaling (lokalisatie) gebeurd door een uitgever. De verkoop vindt plaats via boekhandels, websites en computerwinkels. Ze wordt meestal via een multimedia PC getoond.

Partijen als LOI en Open Universiteit bieden van oudsher afstandsonderwijs aan en zijn druk bezig om deze activiteiten uit te breiden naar het Internet. Bij de LOI wordt de afwikkeling van het huiswerk via E-mail gedaan. Er komt sterke concurrentie van vergelijkbare instellingen in het buitenland (bijv. de Engelse Open Universiteit). Men ontwikkelt, distribueert en verkoopt zelf.

De TV wordt ook als presentatiemedium gebruikt. De gesubsidieerde omroepen (bijv. TELEAC) maken educatieve programma’s. Men is aan het experimenteren met gerelateerde Websites. Men werkt ook voor de non-profitsector (Schooltelevisie). In het buitenland zijn er educatieve themazenders, die ook veel met het Internet werken. PC en TV schuiven in elkaar (WebTV, Digitale TV). 

11.4   De profit-markt

De grote bedrijven hebben de ondersteuning van hun trainingsprocessen geautomatiseerd met gespecialiseerde HRM-pakketten (bijv. SAP) of eigen software geschreven in bijv. Lotus Notes. In het bedrijfsleven  wordt de training meestal uitbesteed of gekocht. Er zijn meer dan 1200 aanbieders (Zie http://www.opleidingnet.com).

Voor de meest belangrijke hulpmiddelen (bijv. SAP), pakketten genaamd, zijn geïntegreerde trainingsomgeving te koop. Pakketten worden afhankelijk van de prijs gekocht via een Inkoopfunctie of door een project te starten. Zelfgemaakte software wordt voorzien van Helpfuncties, Instructies en Training. De deskundigheid om deze trainingen te maken wordt meestal ingekocht per project Ook hier is de training vaak geïntegreerd in de software. De grote trainingsbedrijven krijgen steeds meer IT-specialisten in dienst. Er wordt aandacht besteed aan bruikbaarheid door de inzet van gespecialiseerde designers. De bruikbaarheid wordt getest in speciale “usability-labs”. Sommige bedrijven (bijv. ABN AMRO) hebben in hun softwarearchitectuur rekening gehouden met trainingsfaciliteiten. Tijdens het ontwikkelen worden de benodigde trainingsgegevens in de daartoe ontwikkelde databases gestopt. De leraar heeft de rol van coach of ondersteuner is meestal een collega.

De meest geavanceerde afnemers (en leveranciers) zitten in de IT-sector (CAP Gemini, Origin). Men beschikt over op Internet gebaseerde trainingen (bv Virtual Classroom (VC) van CAP Gemini), die de medewerkers thuis kunnen uitvoeren. CAP beschikt al jaren over een individueel leersysteem. De leerling werkt cases uit en kan zijn coach om hulp vragen. VC automatiseert deze aanpak. De coach kan door de leerling worden besteld. Deze werkt via E-mail of Video-conferencing. De coach kan alles zien wat de leerling heeft gedaan met de computer. De leerstof zelf is nog niet vernieuwd. De leerling  krijgt boeken via de post. Sommige delen maken gebruik van Hypertext. Daarnaast worden aangekochte multimediale trainingen gebruikt. Het is een allegaartje van onderdelen. Een probleem is de integratie van de trainingsmiddelen van verschillende leveranciers Er wordt gezocht naar een manier om trainingsbouwstenen te definiëren die aan elkaar kunnen worden gekoppeld. CAP en Origin verkopen hun interne training ook extern (bijv. aan de IT-afdelingen van het  bankwezen). In de IT-industrie wordt het werk ondersteund door computers (CASE). De “CASE-tools” beschikken zelf weer over ingebouwde trainingsmiddelen. Op dit ogenblik is Kennismanagement erg in. Men is nog niet veel verder dan het ondersteunen van “Communities”.

12   Strategie.

12.1   Een scenario.

De profit- en de retailmarkt gaan steeds verder afwijken van de “non-profit” markt.

De ouders die hun kinderen niets willen misgunnen scheppen een alternatieve onderwijswereld, de “thuiswereld”. Deze thuiswereld opereert in eerste instantie “stand-alone”. Binnen een aantal jaren krijgt men via breedbandverbindingen (bv @Home) de beschikking over gedistribueerde omgevingen, die via allerlei mobiele “gadgets” benaderd kunnen worden. Men kan de thuiswereld overal gebruiken.

Er komen themazenders, die 7X24 uur gaan uitzenden. Deze zenders worden interactief, integreren met de Internetwereld en bieden E-commerce.

De kinderopvang adopteert de thuiswereld snel. Kinderen zullen hierdoor het grootste deel van hun tijd in de thuiswereld doorbrengen. Zo sluit het net zich langzaam om het reguliere onderwijs.

Het bedrijfsleven gaat zijn functie-eisen baseren op talent en motivatie in plaats van op vooropleiding. Het gaat er niet om wat je weet maar wat je kunt. Dit is helemaal in lijn met de individualisering. Er komen allerlei on-line diensten om vast te stellen wat je kunt en wat je moet doen om er te komen. Beroepsgroepen maken hun eigen “Communities” waar ervaringen worden uitgewisseld. Leraren worden uitgenodigd om mee te gaan praten en doen. Men gaat proberen om talenten zo vroeg mogelijk te ontdekken en te binden.

Er komen interactieve “Speel- en Leergroepen”, die gekoppeld worden aan geliefde TV-programma’s (Teletubbies) en films. Op deze wijze geeft het bedrijfsleven kinderen en hun ouders de gelegenheid om “Communities” te scheppen. Kinderen worden betaald om andere passende kinderen lid te maken. Sommige groepen (bijv. de Nike-sportacademie) worden een rage.

Er zijn zoveel mogelijkheden dat men door de bomen het bos niet ziet. Er komen dan ook gespecialiseerde winkels, adviseurs en testen waarmee men kan bepalen welk product het beste aansluit bij de behoefte. Daarnaast kan men prijs- en kwaliteit vergelijken. Men kan deze producten met een druk op de knop afnemen en betalen. Door vertaalprogramma’s kan men ook buitenlandse (en vooral Engelse) producten afnemen. Veel kinderen praten trouwens vloeiend Engels.

Het reguliere onderwijs gebruikt “kwaliteit” als argument tegen de thuiswereld.  Men haalt geen examens als men TV kijkt, speelt, surft of via E-mail of Video-conferencing deelnemen in “speel- en leergroepen”. Deze komen de school binnen omdat als het even kan rustig doorgaat met wat men thuis aan het doen was. Veel kinderen nemen de draadloze toegang tot hun speelwereld mee naar school. Leveranciers vinden steeds nieuwe mogelijkheden om ze in te bouwen in apparaten die een enorme hoeveelheid functies hebben. Ouders kunnen bijvoorbeeld zien waar hun kinderen zijn.  Er komt een discussie over zin en onzin van toetsen op het reproduceren van kennis. De tegenstanders van toetsen laten zien, dat de thuisomgeving binnen enkele seconden alles kan leveren wat men wil weten. Als het nodig is kan men deze kennis s’nachts in het geheugen zetten.

Het geconcentreerd in een klas zitten wordt steeds minder mogelijk omdat iedereen wat anders aan het doen is. De gebouwen worden omgebouwd tot leef- en leeromgevingen. Het ontmoeten van anderen, samen dingen doen, muziek maken, dansen etc blijft een leuke tijdsbesteding.

Veel ouders en ouderen hebben hulp nodig om gewend te raken aan de nieuwste ontwikkelingen. Leraren in samenwerking met ouders bieden aan om te helpen. Ze gaan samenwerken met andere wijkdiensten, die inmiddels ook veel gebruik maken van het netwerk dat gratis toegang geeft aan alle mensen die dat willen.

Zo ontwikkelt de school zich langzamerhand van trainingspunt naar ondersteuningspunt.

De leraren schuiven de maatschappij in. Via een speciaal uitzendbureau krijgen ze de gelegenheid om in eerste instantie eens wat rond te kijken. Sommigen blijven bij een netwerk hangen. Er komt steeds meer behoefte aan het overbrengen van ervaring. Ouderen, nog lang niet uitgeput en in steeds ruimere mate aanwezig, bieden scholen en kinderopvang (inmiddels gefuseerd) aan om wat te helpen. Het parttime leraarschap wordt langzamerhand een sociale verplichting.    

12.2   Belangrijke stuurvariabelen.

In dit hoofdstuk worden de stuurvariabelen behandeld. De belangrijkste trekkende krachten zijn de Individualisering, de techniek en het bedrijfsleven. Een remmende, te trekken kracht, is de leraar. Per variabele wordt een strategie geformuleerd. Deze wordt in het volgende hoofdstuk samengevat.

  • Leraar.

De leraar levert een deel van zijn autonomie in. Dit gaat  ten koste van zijn status die aan het zakken is. De leraar heeft daardoor het idee dat hij vastzit.

De strategie is om het discours rondom het begrip “leraar” aan te passen. De leraar is de ervaringsdeskundige bij uitstek. Hij moet de “content” leveren. Als hij nog geen expert is moet hem een “uitweg” worden geboden door herscholing. Leraar is in principe een bijbaan.  Dit betekent dat “experts” hun tijd aan het onderwijs moeten gaan besteden. Een speciaal uitzendbureau kan hier hulp bieden.

  • Techniek.

De  ontwikkelingen in de techniek zijn niet te beïnvloeden en bijna niet te voorspellen.

Een belangrijke ontwikkeling in de techniek wordt “convergence” genoemd. Deze convergentie behelst het in  elkaar schuiven van o.m. de consumenten elektronica (TV, Video, DVD, etc),  de telecommunicatie (satelliet, kabel en Internet) en de consumenten software (m.n. Microsoft).  Ze heeft invloed op alle bedrijfstakken, maar vooral op de media en de uitgeverijen. Dit zijn precies de bedrijfstakken die de meeste invloed hebben uitgeoefend op de school. In de praktijk worden steeds meer materiële, mechanische en elektromagnetische onderdelen vervangen door softwarecomponenten, die met elkaar communiceren (appliances). Door de toenemende standaardisatie van het netwerk wordt de wereld de marktplaats. De belangrijkste krachten zitten in de VS. Amerikanen hebben een sterke pioniersmentaliteit. Gedreven door een potentieel grote markt en een sterk financieringspotentieel probeert men van alles uit. Nederland wordt door veel Amerikanen gezien als het bruggenhoofd naar Europa. Door o.m. de aanwezigheid van de kabelinfrastructuur, de kennis van de Engelse taal en de cultuur (actiegericht) wordt Nederland gezien als een belangrijke testmarkt.

De strategie is om met een aantal internationaal belangrijke partijen (bv. IBM, HP, Sun) een consortium te vormen teneinde “educatieve” infrastructuur en inhoud te maken. Een idee is om samen te werken met partijen in Engeland. De Nederlandse uitgevers Elsevier, Wolters en VNU moeten in dit alles een belangrijke rol spelen.

  • Educatief concept

De nadruk moet liggen op het verkrijgen van ervaring (“Cases”). De leeromgeving moet kunnen concurreren met geavanceerde commerciële producten. De VS zit vast met zijn educatieve systeem.

De strategie is om Nederland voor de educatieve software als gidsland te laten fungeren voor de VS en de producten te exporteren.

  •  Individualisering.

We bewegen ons naar de netwerkmaatschappij. Er wordt erg veel nadruk gelegd op het zelf doen. De politiek loopt sterk achter wat betreft kennis en daadkracht. Ze is terrein aan het verliezen. Er wordt veel aan het bedrijfsleven overgelaten.

De strategie is om het individu (leerling, leraar, ouder etc) als trekker te zien van de nieuwe ontwikkelingen. De retailmarkt is de plaats waar het moet gaan gebeuren.

  • Ouders & Leerlingen.

Ouders nemen steeds minder verantwoordelijkheid voor hun kinderen. Kinderen bepalen veel zelf (vanaf 10-11 jr.). Ouders zijn consument en zelf afnemer van training. De leerling wil een leeromgeving die aansluit op zijn leefomgeving.

De strategie is om ouders en kinderen dezelfde leeromgeving thuis te geven.

  • Bedrijfsleven

Het bedrijfsleven is de grote afnemer van training. Een belangrijke reden is “onbruikbaarheid van software”. Dit moet worden aangepakt.

Men is net als de scholen op zoek naar een nieuw educatief concept (Kennismanagement).

Grote structuren vallen uiteen in netwerkstructuren. Leren is een aangelegenheid van de medewerker zelf. De “Communities”, die hier gaan ontstaan moeten worden gemengd met leraren en leerlingen. Ervaring in de dienstensector wordt belangrijker in tegenstelling tot status en diploma’s. Men kiest voor de korte termijn.

Een groot probleem is het vinden van risicokapitaal. Banken en managers gaan voor zekerheid. Veel investeerders snappen de techniek niet en durven het niet aan.  Subsidies worden aan partijen gegeven die de echte problemen niet zien of niet willen zien.

In de media wordt het Studio-model de standaard. Men moet vier keer verliezen en èèn keer een kassucces aankunnen.

De strategie is om risico’s te beperken en zelf een zet te geven voor de infrastructuur. Deze infrastructuur moet zowel voor het bedrijfsleven als voor de scholen zin hebben.

  • Ontwikkelen.

Er zijn geen grote ervaren draagkrachtige softwareontwikkelaars. De meeste leveren mensen en geen producten. De kleintjes worstelen met de techniek. Als er geen richting wordt gegeven in de zin van een architectuur of een concept blijft het behelpen. Het ontwikkelen van complexe geïntegreerde software is een kunst apart en vergt veel investeringen. Er gaat veel mis.

De strategie is om condities te scheppen om een sterk educatief softwarebedrijf op te richten. Dit kan gebeuren door een clearinghouse richting het onderwijssysteem in te richten en alle transport naar de scholen via dit clearinghouse te laten lopen. Het zelf ontwikkelen van software door scholen moet worden tegen gegaan.

  • Wetenschap.

Wetenschap moet zich bezig houden met lange termijnproblematiek. Er zijn erg veel specialisaties die niet of nauwelijks met elkaar samen werken. Men is gericht op publiceren en minder op maken. De individuele wetenschapper gaat zijn eigen weg. Hij moet erg veel tijd besteden om aan geld te komen. Het onderwerp “educatieve software” is verdeeld over vele disciplines. De Onderwijskunde is de wetenschap die moet integreren. Er is recent door NWO/ PROO (ProgrammaRaad OnderwijsOnderzoek) een onderzoek gedaan naar de stand van zaken (Dool, 1998, Zie ook Hfdst 7.9). Het centrum van onderzoek is de TU Twente.

Over de software-engineering (Methoden, Technieken, Hulpmiddelen, Architecturen) is er veel kennis.  Het centrum van dit onderzoek is het CWI. Samenwerking met het bedrijfsleven moet plaatsvinden via het Telematica TopInstituut (TTI). De dragers van dit instituut (TNO, CWI, TU Twente, TU Delft, TRC) richten zich vooral op het netwerk (Teletraining). Het is nog niet gelukt om innovatieve partijen als CAP Gemini, Origin, of Wolters Kluwer te binden aan een project binnen het TTI.

Strategie is om concrete problemen op de lange termijn van het innovatieve bedrijfsleven als richtsnoer te nemen.

  • Commercie.

Door de opkomst van de Electronic Commerce worden er totaal nieuwe werkwijzen geïntroduceerd. De markt is niet meer beperkt tot het eigen land. Het is van belang dat men snel een marktstandaard zet. Dit doet men door in eerste instantie de prijs laag te houden. Daarna worden op basis van de standaard diensten verkocht. Het marketen, verkopen en distribueren van digitale leerstof kan volledig via het netwerk plaatsvinden.

De strategie is om een “educatieve standaard” te zetten, die ontwikkelaars dwingt om hun inhoud via de educatieve infrastructuur aan te bieden.

12.3   De Strategie.

  • Definieer een educatief concept dat is gebaseerd op ervaringsleren.

Doe dit samen met de Nederlandse Universiteiten en Topinstituten.

  • Ontwikkel, gebaseerd op dit concept, een openbare kennis-infrastructuur.

Doe dit samen met een tweetal belangrijke ontwikkelaars van software-infrastructuur (bijv. IBM & Hewlett Packard). Gebruik zoveel mogelijk het openbare netwerk.

  • Bundel en ondersteun educatieve content- en softwareontwikkelaars.

Richt een  educatieve software-factory op. Doe dit samen met de Nederlandse uitgevers. Laat het bedrijfsleven de ervaringsdata leveren.

  • Verkoop de inhoud wereldwijd.

13   Vervolgacties

In dit laatste hoofdstuk wordt de aanzet gegeven voor vervolgacties. Deze worden gebaseerd op de vier onderdelen van de strategie. De onderwerpen zijn verbonden maar kunnen voor een groot deel parallel worden uitgevoerd.

13.1   Validatie.

In deze nota staan een groot aantal zaken die moeten worden getoetst op inhoud en haalbaarheid. Het voorstel is om een 10-tal experts mondeling commentaar te vragen en de reacties als bijlage bij dit document te stoppen. Als het document fouten of tekortkomingen heeft moet de tekst natuurlijk worden aangepast.

13.2   Educatief concept.

Een belangrijk onderdeel van het concept is Case-Based-Learning (Schank, 1995). CBL is ontwikkeld aan het Institute for the Learning Sciences (ILS) in Chicago. Schank is wetenschappelijk directeur van dit instituut. Het ILS is een “super-faculteit” van Northwestern University. Men combineert kennis op het gebied van AI, Psychologie, ICT en Liberal Arts (kunst, design etc.). ILS bestaat 10 jaar en wordt gesponsord door grote Amerikaanse bedrijven en het leger. Er bestaat een “off-spin”  Cognitive Arts, die software en kennis van het ILS verkoopt.

In Nederlands is er geen wetenschappelijke kennis over Case-Based-Reasoning. Daarnaast zijn er geen plaatsen waar kennis van Wiskunde (Datamining), Artificial Intelligence, (Cognitie-)Psychologie, ICT en “Kunst” (Design, Kunsthistorie) samenwerken gericht op educatieve software. Er zijn een tweetal wetenschappelijke opleidingen “Multimedia” in oprichting (Leiden, Utrecht) waar men experimenteert met een deel van de combinatie.

Het ILS is practisch bezig met het “uitproberen” van concepten door het maken van trainingen. Roger Schank heeft zich bereid verklaard om kennis naar Nederland over te brengen. Het overnemen van de kennis van het ILS is cruciaal. Als dit niet lukt moet er erg veel worden uitgezocht. Deze kennis is niet aanwezig in Nederland.

Het idee is om een vergelijkbare constructie in Nederland in het leven te roepen in de vorm van een “Instituut voor Toegepaste Kennistechnologie”. Dit instituut moet prioriteit geven aan de Applicatielaag en de Ontwikkel-omgeving (Zie Hfdst 10.6.1 en 10.6.6) en geen aandacht besteden aan Netwerk en Middleware (Tele-training). Het instituut moet worden betaald door het bedrijfsleven (50%) en de overheid (50%) en net als het ILS geavanceerde trainingen bouwen. De bouwstenen worden doorgeschoven naar de software-factory. Daarnaast moet het Instituut lange termijn onderzoek coordineren bij Universiteiten en Onderzoekinstellingen in Binnen- en Buitenland.

Een belangrijk onderdeel zijn ervaringsprofielen (“skills, failures”) per beroepsgroep. Voor zover bekend is deze kennis niet beschikbaar. De profielen moeten in kaart worden gebracht door experts te interviewen.  Het sturen van analisten is erg kostbaar en wellicht niet nodig. Er moet een middel worden ontwikkeld waarin de experts hun kennis zelf kunnen invoeren. Dit gaat in de vorm van praktijkverhalen. De input moet worden veredeld. Het blijkt dat verhalen van experts niet voldoende drama bevatten. Dit is de taak van scenarioschrijvers, acteurs en filmmakers. Het eindproduct is een dynamische spelomgeving.

13.3   Educatieve software-factory.

Er zijn veel kleine content-ontwikkelbedrijven in binnen- en buitenland. Uitgevers kopen deze content op. De ontwikkel-bedrijven hollen achter de technische mogelijkheden aan. De technische mogelijkheden maken realistische gedistribueerde spellen mogelijk. Het maken van dit soort content is zeer kostbaar, omdat men feitelijk bij iedere nieuwe innovatie opnieuw moet gaan beginnen.

Om te kunnen aanslaan bij de jeugd is het noodzakelijk om een vergelijkbaar niveau te halen als de commerciele wereld. Hier zijn bijvoorbeeld Disney en Sony de top. Zij bundelen TV, film en spelomgevingen en hergebruiken succesvolle personages, verhaalstructuren en werelden.  De meeste kleine ontwikkelbedrijven ontwikkelen nu nog “stand-alone” applicaties. Om te komen tot uitgebreide spelomgevingen is “agent-technologie” nodig. Hier is in Nederland zowel bij bedrijven als kennisinstellingen vrijwel geen kennis over aanwezig.

Kosten gaan omlaag als er veel kan worden hergebruikt en men is afgeschermd van de meeste veranderingen. Dit kan middels een gedeelde softwarelaag (Zie middleware, Hfdst. 10.6.5) en/of software-componenten en/of een generator. Veel bedrijven hebben nu eigen software-libraries. Er zijn standaardontwikkelomgevingen aan het opkomen (bijv. DirectX van Microsoft).

Het idee is om een tussen-station te bouwen tussen ontwikkelaars en scholen. Dit tussenstation ontwikkelt componenten, bezit een generator die de componenten via het netwerk op de scholen of  de werkplek assembleert. Daarnaast zorgt de software-factory voor een testomgeving en releasemanagement. De componenten worden wereldwijd gekocht en indien nodig vermaakt (gere-engineerd). Ontwikkelaars die zich aansluiten bij de factory kunnen hierin deelnemen en/of hun componenten direct en/of op termijn verkopen. Onderzocht moet worden of er interesse is bij de ontwikkelaars, welke vorm (cooperatie?) en welke middelen (hulpmiddelen en geld) nodig zijn. De factory kan de impuls geven voor een bloeiende industrie.

13.4   Open Kennis-infrastructuur.

Er is veel nodig om een kennisinfrastructuur 100% beschikbaar en bruikbaar te houden. Grote bedrijven kunnen dit aan. Personen en het MKB zijn hier niet toe in staat. Het gevolg is dat er veel geld wordt verspild omdat iets niet (meer) werkt. De infrastructuur moet het voor bedrijven mogelijk maken om in ieder geval het hele scala aan “groupware-diensten” te benutten (Zie Hfdst 8.5), nieuwe software te installeren en ondersteuning te krijgen. Er moet onderzocht worden welke niveau van functionaliteit nodig is. Als voorbeeld kan Virtual Classroom van CAP Gemini gelden. Partijen als de LOI en de Open Universiteit kunnen aan deze infrastructuur koppelen.

13.5   Verkopen kennis en content.

Nederland is het land met het grootste aantal adviseurs op het gebied van onderwijs en training. Een deel van de adviseurs werkt gesubsidieerd een ander deel is commercieel bezig of naar deze positie aan het groeien. Training, therapie en andere veranderkundige vaardigheden worden steeds belangrijker naar mate de technologische verandering versnelt. Er moet onderzocht worden in welke vorm en op welke wijze de kennis en content op het gebied van het onderwijs kan worden geëxporteerd. Een belangrijk punt is meertaligheid en onafhankelijkheid van de cultuur. Hiermee moet van het begin af aan rekening worden gehouden.

13.6   Korte termijn acties richting het onderwijssysteem.

Als de strategie wordt uitgevoerd zal hij pas over een aantal jaren effect hebben. Op de korte termijn moet vooral aandacht worden gegeven aan het voorkomen van problemen die implementatie in de weg gaan staan. Een enorme diversiteit aan infrastructuur, eigen en gekochte software en databases zal al snel alle middelen en aandacht gaan opslurpen. Hierdoor zal er vrijwel geen aandacht meer overblijven voor de toekomst. Het is dan ook aan te raden om aan de ene kant het management van scholen op dit punt te instrueren en aan de andere kant via KennisNet of andere distributiekanalen zoveel mogelijk middelen aan te bieden.


Althüller G, (1996), And Suddenly the Inventor Appeared, Technical Innovation Center Inc. Worcester

Anderson, J.A. (1995). Introduction to Neural Networks. Cambridge, MA: MIT Press.

Austin, J.L. (1962), How to do things with words, Oxford, Oxford University Press.

Assagioli R. (1973), The act of will, New york, Viking press.

Breuker,J.A., editor (1990). EUROHELP: Developing Intelligent Help Systems. EC, Copenhagen, 1990. The final report.

Boasson M, (1998), Reactieve computersystemen als model voor complexe organisaties in De onvermijdelijke culture revolutie, SMO-98-3, blz. 119-132.

Brooks F.P, (1995), The Mythical Man Month: Essays on Software Engineering, Anniversary Edition, Addison-Wesley.

Brooks R. (1991), Intelligence without Reason, Artificial Intellgence, 47, 139 -159.

Clark Andy, (1997) Being There: Putting Brain, Body and World Together Again, MIT Press.

Callahan R. (1962) Education and the Cult of Effiency, The University of Chicago Press.

Csikszentmihalyi M, (1993), The Evolving Self, Harper, New York.

Davis S, Meyer C.,(1998),  Blur:  The speed of change in the connected economy, Addison Wesley

Denett D., (1991), Consciousness explained, Little, Brown.

Derks L, Hollander J, (1997), Essenties van NLP, Servire

Dietz J.L.G, Mulder H.B.F,(1996), Realising strategic management reengineering objectives with DEMO, in [Dignum et al.].

Dignum F. en Weigand H.,(1995), Communication and Deontic Logic, In R. Wieringa and R. Feenstra (eds.) Information Systems, Correctness and Reusability, pages 242-260, World Scientific, Singapore.

Dool van den P.C., Moonen J.C.M.M, Kraan A.G, (1998), Van Didactische Driehoek naar Lerend Veelvlak, Bureau NWO/PROO, Den Haag.

Egan K, (1986), Teaching as story-telling: An Alternative Approach to Teaching and Curriculum in the Elementary School, Althouse Press, Londen.

Zie ook : http://www.educ.sfu.ca/people/faculty/kegan/default.html.

Egan K. (1997), The Educated Mind, How Cognitive Tools Shape Our Understanding, The Unversity of Chigaco Press, Chicago.

Eklund J. (1995), Adaptive Learning Environments: The future of tutorial software?, Faculty of Education University of Sydney, zie http://nabil.vuse.vanderbilt.edu/Adaptive_Learning.htm

Erickson M, 1989, “Nature of Hypnosis and Suggestion”.

Finke R, 1990, Creative Imagery, Lawrence Erlbaum Associates, Hillsdale, New Yersey

Flores F. , Ludlow J.J., (1980),  Doing and Speaking in the Office, in Decision Support Systems, Issues and Challenges, G. Fick H. Spraque (Eds), Pergamonn Press, New York.

Foucault M, (1978), History of Sexuality, part 1: an introduction, New York, Patheon.

Goldberg D.E., (1989), Genetic Algorithms in Search, Optimization, and Machine Learning, Addison-Wesley.

Griethuysen, J.J. (1982) editor, Concepts and terminology for the conceptual schema and the information base, Publ. nr. ISO/TC97/SCS-N695.

Gross R., McIlven R., (1999), Memory, Hodder & Stoughton.

Grudin, J., 1989. Why groupware applications fail: Problems in design and evaluation. Office: Technology and People, 4, 3, 245-264.

Habermas J,  (1987), The Theory of Communicative Action: Reason and the Rationalization of Society, Volume One, Beacon Press, Boston, 1987.

Hofstädter D., 1995,  Fluid concepts and creative analogies, New York, BasicBooks.

Hoog, R. de, e.a., The CommonKADS model set, Esprit Project P5248 KADS-II/M1/DM1b/UvA/018/6.0, University of Amsterdam, Lloyd’s Register, Touche Ross Management Consultants, Free University of Brussels, June 1994.

Holland J.H., (1992), Adaptation in Natural and Artifical Systems, MIT Press, Cambridge.

IOWA Department of Education, (1989), A guide to developing higher order thinking across the curriculum, Des Moines, IA: Department of Education.

Jonassen, David H. (1996). Computers in the classroom: Mindtools for critical thinking, Englewood Cliffs, NJ. Prentice Hall.

Kaufmann S., (1993), The Origins of Order: Self Organisation and Selection in Evolution, New York.

Kaufmann S., (1995), At home in the Universe, Oxford Press.

Kerckhove D, (1996), Gekoppelde intelligentie, De opkomst van de WEB-maatschappij, SMO-boek nr 96-9+10.

Kuhn, T. (1962), The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: University of Chicago Press.

Lozanov G., (1978), Suggestology and Outlines of Suggestopedy, Gordon and Breach Publishers. 

Lozanov, G, Gateva, 1988, The foreign language teacher’s suggestopedic manual, Gordon and Breach Science Publishers Inc.

Matarana H., and Varela F. (1987), The Tree of Knowledge: The biological Roots of Human Understanding, Shambala Publications, Boston

Maimon O, Horowitz R. (1998), Sufficient Conditions for Inventive Solutions, Nog niet gepubliceerd (Tel Aviv University)

Mingers John, (1995), Self-Producing Systems, Implications and Applications of Autopoiesis, Plenum Press, New York.

Morssink P.B, Kranendonk A, (1984), De voorkant van het automatiseren, Stenfert Kroese, Leiden.

Moukas A., Maes P.,(1999), Amalthea: An evolving Multi-Agent Information Filtering and Discovery System for the WWW, Kluwer Academic Publishers.

Mumford, E., (1995),Effective Systems Design and Requirements Analysis – the ETHICS approach, MacMillan Press Ltd., Hapshire, 1995.

Nonaka Ikujiro, Takeuchi Hirotaka, (1995), The Knowledge Creating Company, Oxford University Press.

Norman D, (1988), The psychology of Everday Things, Basic Books, New York.

Olle T.W., Sol H.G., Verrijn-Stuart A.A. (eds), (1982), Information Systems Design Methodologies: A Comparative Review, North Holland.

Olle T.W., Sol H.G., Verrijn-Stuart A.A. (eds), (1986), Information Systems Design Methodologies: Improving the Practice, North-Holland.

Olle T.W., (1989), Information Systems Design Methologies: A Framework for Understanding, Addison-Wesley.

Papert, S., (1990), Introduction in I. Harel (ed.), Constructionist Learning. Boston MIT Lab.

Reisbeck, C.K, & Schank, R.C. (1989). Inside Case-Based Reasoning. Lawrence Erlbaum Associates, Hillsdale, NJ, US.

Reeves B., Nass C., (1998), The Media Equation, How people treat computers , …, like real people and places, Cambrigde University Press.

Reiter, R., A Logic for Default Reasoning, Artificial Intelligence 13, 1980, pp.81-132.

Resner N., (1969), Many-valued Logic, McGraw-Hill: New York.

Schank R., (1977), Scripts, Plans, Goals and Understanding: An  Inquiry Into Human

Knowledge Structures. With R.Abelson, Lawrence Erlbaum Associates, Hillsdale, NJ

Schank R., Cleary C., (1995), Engines for Education, Lawrence Erlbaum Associates,


Schank R. (1997), Virtual Learning, McGraw-Hill, New York.

Schank R., (1982), Dynamic Memory: A theory of reminding and learning in computers

and people, Cambridge Universitt Press.

Schank R., (1995), Tell Me A Story.  Charles Scribner’s Sons,  New York, NY, 1990.

Sinclair, K. E . (1993). The Versatile Computer: Both Tutor and Cognitive Tool. Australian Educational Computing, September, 1993.

Searle J. R. (1969), Speech Acts, Cambridge University Press.

Skinner B.F, (1984), Over gedrag, Boom, Meppel.

Starreveld R.W. , H.B. de Mare en R.W. Joéls, (1994), Bestuurlijke informatieverzorging deel 1: Algemene grondslagen, Samsom, 4e dr.

Spek R. van der, Spijkervet, A.(1997). Kennismanagement, Intelligent omgaan met kennis. Kenniscentrum CIBIT, nr. 1.

Spence Jonathan, (1984), The Memory Palace of Matteo Ricci, Viking Penquin.

Tapscott Don, 1997, Growing Up Digital: The Rise of the Net Generation, Mc Graw-Hill,

Zie http://www.growingupdigital.com ).

Tanenbaum A.S, Konstapel J.(1998), Keep it simple, In De onvermijdelijke Culturele Revolutie, SMO-boek 98-3.

Varela F. ,(1979), Principles of Biological Autonomy, North Holland, Amsterdam.

Verharen E.M, 1997, A Language action perspective on the design of Cooperative Information Agents. Proefschrift Katholieke Universiteit Brabant, NUGI 855.

Vroon P.,(1989), Tranen van een krokodil, Ambo.

Vroon P, (1992), Wolfsklem, De evolutie van het menselijke gedrag, AMBO Amsterdam.

Vygotsky L., (1986), Thought and Language, MIT Press.

Watson I, (1997), Applying Case-Based Reasoning, Techniques for Enterprise Systems, Morgan Kaufmann Publishers.

Weick, K. E. (1979). The social psychology of organizing (2nd ed.). Reading, MA: Addison-Wesley.

Weick, K. E. (1996). Sensemaking in organizations. Newbury Park, CA: Sage

Wenger W, Poe R, 1996, The Einstein Factor, Prima Publishing, Rocklin.

Winograd, T., & F. Flores, (1986), Understanding Computers and Cognition: A New Foundation for Design, Addison-Wesley

Winograd Terry, (1996),  Bringing design to software, ACM Press

Wintraecken J.J.V.R. (1985),  Informatie-analyse volgens NIAM, In theorie en praktiek, AcademicService, The Hague

Wilson Edward O, Hölldobler B, (1990), The Ants, Belknap Press

Wilson Edward O, (1998), Consilience, The Unity of Knowlege, Alfred A.Knopf, New York.

Yates Frances, (1966), The Art of Memory, University Press, Chicago.

Onderzoek E-Learning 2001.


1.        Inleiding

Dit document bevat een overzicht van de E-learning markt in 2000. Deze markt is door het grote succes van E-learning aan het exploderen. E-learning blijkt fors  kosten te besparen. Het effect van dit alles is dat ieder bedrijf zich met dit onderwerp lijkt bezig te houden en dat het openen van een ingang onmiddelijk weer nieuwe facetten toont. Het is dan ook bijna onmogelijk is om door de bomen het bos te zien. Deze notitie moet dan ook gezien worden als een poging tot ordenen. In eerste instantie (Hfdst 5.) is leren in al zijn facetten in kaart gebracht. Leren is een generiek concept dat bijna op alles van toepassing kan worden verklaart. Door van generiek naar specifiek te gaan wordt langzamerhand  een kader gebouwd. Dit kader wordt in Hfdst 6. gebruikt om een zoek-vraag te formuleren die in de volgende hoofdstukken wordt uitgewerkt. In het laatste hoofdstuk ( 10) staan aanbevelingen.

2.        Gebruikte documenten

3.        Samenvatting

4.        Gevolgde aanpak

In een aantal gesprekken is de opdracht helder gemaakt. In eerste instantie is geprobeerd om een kader te maken. Dit kader komt voort uit eigen inzichten ten aanzien van het onderwerp. Naar het gebruikte materiaal wordt via voetnoten gerefereerd. Op basis van dit kader zijn vragen uitgezet in het netwerk en zijn documenten gezocht c.q. opgevraagd. In totaal zijn is  meer dan 1000 bladzijden documenten ontvangen en doorgenomen. Deze zijn geanalyseerd en gerelateerd aan het kader. Daarna is geprobeerd om een relevante zoekvraag te formuleren zodat de markt in kaart kon worden gebracht. Als laatste is geprobeerd om uit de enorme hoeveelheid aspecten relevante aanbevelingen te destilleren. Er moet worden opgemerkt dat dit niet eenvoudig bleek te zij. Het maken van dit rapport was gezien de korte doorlooptijd en gezien de enorme input aan documenten  een enorme opgave.

5.        Algemeen kader

5.1.   Leren

Leren is het aanpassen van een organisme (bijv. een mens) aan zijn omgeving[1]. Leren vind in het algemeen niet intentioneel plaats. Het gaat als vanzelf. Een belangrijke bron van leren voor de mens is de steeds weer veranderende werkomgeving.

Het organisme kan worden opgedeeld in verschillende onderdelen (bijv. zintuigen, hersenen,  spieren, organen, immuunsysteem, etc.). De veranderingen in de omgeving (de impuls) worden opgemerkt door de zintuigen. Op basis van de informatie die de zintuigen opvangen gaat een onderdeel of een aantal onderdelen van het organisme zich anders gedragen. De meeste veranderingen spelen zich af binnen het organisme (het lichaam). Ze zijn voor een externe waarnemer niet zichtbaar.

Als de impuls zich vaak herhaalt zal het organisme op termijn een permanente verandering ondergaan[2].  Er ontstaat een standaard reactiepatroon (script).[3] Organismen hebben zich gewapend tegen al te snelle veranderingen. Het is uit op continuiteit. De bestaande scripts bepalen voor het grootste deel wat men kan leren.  Scripts kunnen worden aangepast doordat het verwachtingspatroon verbonden aan het script niet uitkomt (een expectation-failure). Men leert door fouten te maken[4]. Naarmate een organisme langer bestaat is het steeds minder in staat tot aanpassing. 

Er zijn grenzen aan het aanpassings-vermogen. Als deze grens (het talent, de potentie) wordt overschreden vertoont het organisme stress. Langdurige stress veroorzaakt ziektes en uiteindelijk het sterven van het organisme.

5.2.   Opleiden

In principe leren mensen altijd iets. Een belangrijk punt is de sprong die men maakt in zijn kenns. Het gaat dan om het verkrijgen van een inzicht of een paradigm-shift. Een belangrijke impliciete leeromgeving is het werk. Het ondersteunen van het leer-proces op het werk (meer in de zin van exploreren) wordt performance-support genoemd.

Opleiden (c.q. Training) is het doelgericht veranderen van de kennis van een mens. Er is sprake van een leerdoel. Kennis is het vermogen om binnen grenzen (het kennisdomein) voorspelbaar te kunnen reageren op onverwachte situaties. Opleiden richt zich vooral op van buiten waarneembare, te toetsen, permanente veranderingen. Een belangrijk punt bij opleiding is de doorlooptijd van een verandering (het inleren). Deze moet binnen afzienbare, vooraf vastgestelde tijd, plaatsvinden. Als deze tijd niet wordt gehaald is de opleiding (in het algemeen de leerling) mislukt.

Op dit moment verkeert de cognitieve wetenschap in een stroomversnelling. Het wordt steeds duidelijker hoe mensen leren (zie Hfdst 5.1). De kennis over het leren sijpelt langzaam door in het bestaande systeem. Er ontstaan combinaties van traditioneel leren en innovatief leren[5]. Duidelijk zal zijn dat de markt zich vooral op de eerste categorie richt.

Kennis kan worden gedefinieerd met de formule Kennis = Gegevens x Ervaring x Vaardigheden x Attitude[6]. Gegevens zijn van de mens ontkoppelde kennis en daarmee eenvoudig door te geven. Gegevens worden opgeslagen in en opgehaald uit het geheugen (herinneren). Ervaring en vaardigheid worden verkregen door te doen. Ze kunnen vooral worden gerelateerd aan aanpassing van het gedrag van de spieren. Ze worden overgedragen door voor te doen (copieren). Attitude is een onderdeel van de persoonlijkheid en daardoor een gegeven. De laatste drie factoren worden vaak aangeduid met de term “impliciete” kennis (praktijk).  De eerste met expliciete kennis (theorie).

5.3.   De kennisspiraal van Nonaka[7]

Groepen van mensen, meestal samengebracht in een onderneming of beroepsgroep, bouwen indien ze langdurig met elkaar optrekken een kennis-infrastructuur op. Deze infrastructuur bestaat uit boeken, verhalen, gegevens, procedures, software-programma’s, ervaring, tradities en verwachtingen. De technische- en applicatieinfrastructuur van een bedrijf maakt deel uit van deze kennis-infrastructuur. Ze is opgeslagen in databases, archieven maar vooral in het geheugen van de mensen zelf. De expliciete kennis is het meest mens-onafhankelijk. Men moet de kennis wel kunnen begrijpen. De meeste kennis is echter mens-gebonden. Als een medewerker een onderneming verlaat kan dit dan ook grote problemen geven. Kennis-intensieve ondernemingen (bijv. banken) doen er dan ook alles aan om belangrijke specialisten (experts) te behouden of om hun impliciete kennis expliciet te maken (b.v. middels expert-systemen). 

Het bouwproces van de kennis-infrastructuur, wel de kennisspiraal genoemd, vindt in zijn totaliteit meestal ad-hoc plaats. Sommige delen van het proces worden sterk bestuurd, andere delen worden op hun beloop gelaten.

In de westerse samenleving is er volgens Nonaka een te grote nadruk gelegd op expliciete kennis, theorie. Men geeft minder aandacht aan wat de mens spontaan opbouwt (de ervaring) en bezit (het talent). Door de aspecten praktijk en theorie met elkaar te combineren ontstaan er vier transformaties van kennis n.l. Socialisatie, Externalisatie, Combinatie en Internalisatie. Door te analyseren (Externalisatie) en  te Combineren ontstaat nieuwe expliciete kennis. Deze kennis moet worden getraind en ingeleerd (Internalisatie).   Het is ook mogelijk dat praktijk-kennis rechtstreeks wordt overgedragen (Socialisatie). Externalisatie is in de loop der tijd bijna volledig het domein van de automatisering geworden. Ook het combineren (denk aan Business Intelligence, End-User-Computing, Neurale Netwerken) begint sterk doortrokken te worden van ICT.

Figuur 1 De kennis-spiraal van Nonaka

Iedere transformatie kan een externe relatie hebben. Er worden medewerkers ontslagen en in dienst genomen. Er wordt externe kennis (bijv. een methode) en externe training ingekocht. Ook de Kennis-infrasructuur heeft relaties naar buiten. Er stroomt via het netwerk data in en uit (bijv. nieuwe wet- en regelgeving). Deze data krijgt steeds meer ongestructureerde (tekst) en multimediale kenmerken (plaatjes, video). In dit rapport wordt dit soort data aangeduid met de term content.

De kennis-spiraal is in grote ondernemingen tot op heden nog nooit als geheel bestuurd. Ze begint door de steeds toenemende innovatie steeds sneller te draaien. In onder-nemingen draait de spiraal met horten en stoten en vindt er verlies van geld en kennis plaats. Kennis-intensieve ondernemingen, zoals de Belastingdienst,  worden steeds meer genoodzaakt om de complete kennisspiraal te integreren en onder één besturing te brengen (Kennis-management). Er zijn ondernemingen die de spiraal methodisch  proberen te besturen[8]. Als voorbeeld bevat Figuur 2 de uitkomst van een onderzoek dat Cisco[9] heeft gedaan samen met Intellinex. 

Figuur 2:  Een voorbeeld van een kennis-spiraal (Cisco).

  • De E-Kennis-spiraal

Door de opkomst van de Tele-Communicatie is het efficient koppelen van mensen en software (Keten-integratie, E-Commerce) via een netwerk (het Internet) een steeds grotere rol gaan spelen. Het wordt mogelijk om functies van af een willekeurig plaats (distributie) en op een willekeurig tijdstip te gebruiken. Ook Opleiding heeft een E-aspect gekregen en heet nu E-Learning. E-Learning  is in essentie de automatisering en de distributie van het Internalisatie-proces.

  • E-socialisatie

Het is nog onduidelijk hoe de automatisering van het Socialisatie-proces zal gaan plaatsvinden. Dit komt omdat het hier gaat om de uitwisseling van impliciete kennis. Automatisering houdt zich nu eenmaal  vooral bezig met het expliciet maken van kennis (vertalen in gegevens). Mensen leren het beste als ze samen met anderen nieuwe voor hen betekenisvolle kennis construeren en ervaring delen[10]. Het gaat dan om het voeren van een (gestructureerde) dialoog[11].  Deze kan plaatsvinden in de vorm van een project. Men deelt dan een gezamenlijk doel . Hier ligt een sterke relatie naar groupware (collaborative learning).

Een technologie die zich concentreert op het expliciet maken en overdragen van ervaringskennis is Case-Based Reasoning (CBR)[12]. In opleidingen wordt gebruikt gemaakt van de denkwereld achter CBR door het presenteren van cases en het uitvoeren van simulaties in de vorm van rollenspellen. De digitale vorm is te vinden in  computer-games en simulators (denk aan de flight-simulator). Een samenhangende aanpak die gebruikt maakt van de inzichten achter CBR is Goal-Based-Learning [13]

  • Relatie Kennis-management en Change-management

E-Learning heeft als input-relaties de producten van de Externalisatie en Combinatie. Regels en gegevens worden omgezet in programma’s en databases en komen in de technische- cq. de applicatie-infrastructuur terecht. E-Learning heeft een output-relatie naar het proces van Socialisatie (het delen van ervaring). De medewerker krijgt (educatieve) content aangeboden. E-Learning legt de nadruk op het gebruik van de gestructureerde vorm van de Kennis-Infrastructuur (b.v. databases). De directe input-relaties hebben vooral het karakter van organisatorische changes (veranderen vantaken, werkwijze). De changes die betrekking hebben op expliciete kennis (data, programma’s) worden via Automatiseringsprojecten geimplementeerd. Er bestaat een sterke relatie tussen Kennis-management en Change-management.

Figuur 3: Positionering van E-learning in de Kennis-spiraal


  • Performance support

Software wordt steeds complexer in zijn werking. Door de toenemende gebruikers-interactie wordt gebruikers-vriendelijkheid (usability) steeds belangrijker. Om het werkproces te kunnen ondersteunen worden Help-systemen[14] (ook wel Electronic Performance Support Systemen (EPSS) genoemd) ontwikkeld.

Het adviseren van de klant ten aanzien van complexe producten zoals verzekeringen wordt steeds meer ondersteund door Advies-systemen die meestal gebaseerd zijn op kennis-technologie (AI). Deze advies-systemen nemen de rol en de kennis (de regels) van de adviseur over en worden steeds meer direct via het Internet ter beschikking gesteld aan de klant. Kennis-regels kunnen centraal worden opgeslagen en hergebruikt. Een voorbeeld van een markleider  in dit gebied is AIONDS (Platinum nu eigendom van CA). E-Learning-systemen kunnen deze kennis-regels hergebruiken.

Help-systemen en advies-systemen kunnen een deel van de opleidingsinspanning binnen een onderneming overnemen of zelfs doen verdwijnen als de taak van de adviseur door software wordt overgenomen. Ze maken eigenlijk deel uit van het E-learning-instrumentarium maar worden tot op heden in de hoek van de complexe automatisering of de performance-support geplaatst. Via Help- en adviessystemen kan op de werkplek just-in-time E-learning-content ter beschikking worden gesteld.

Het is aan te raden om het ontwikkelen van software en de training die nodig is om deze software effectief te kunnen gebruiken in samenhang te gaan ontwikkelen. In deze nota wordt dit aspect niet verder uitgewerkt.

  • Logistiek management en opleiden

Het schoolsysteem van de 20e eeuw is gebaseerd op de principes van Taylor[15]. Een belangrijk criterium is “efficiency” (logistiek management). Het gaat om standaardisatie en procesbesturing (ERP, workflow, proces-managers). Een belangrijk onderwerp is het verkorten c.q. integreren van waardeketens door het weghalen van tussenpersonen (value-chain-management). E-learning is een voorbeeld van een dergelijke waardeketen-integratie waarbij de afstand tussen de zender van content (de uitgever) en de leerling wordt verkleind.

Door de enorme instroom van leerlingen werd het noodzakelijk om de inzet van leraren en de beschikbare ruimtes (het klaslokaal) te gaan optimaliseren. De leerlingen werden hiertoe via een aantal lopende banden (klassen) geassembleerd in een beperkt aantal standaard types dat aan het einde van de opleiding zo aan de “echte” lopende band kan aanschuiven. Op een aantal plaatsen wordt getest of een onderdeel aan de gestelde eisen voldoet. Door de grote snelheid van verandering in de maatschappij wordt het steeds moeilijker om de output-standaard te formuleren. Omdat men niet meer weet wat men moet weten wordt er steeds meer nadruk gelegd op zelf uit- en opzoeken (leren leren etc.). Hier spelen zoekmachines een grote rol. De rol van de leraar verandert van instructeur naar coach c.q. supporter.

In essentie is het huidige E-learning nog steeds gebaseerd op de Tayloriaanse manier van opleiden. De efficiency kan door de inzet van ICT verder worden opgevoerd. Het logistiek management-systeem (het Learning Management Systeem, LMS) speelt dan ook een dominante rol in de huidige E-Learning-pakketten.

  • Het ontwikkelen van educatieve content

De standaard-output  wordt door de behoefte aan differentiatie van de leerling steeds meer gedetailleerd. Net als in de industrie wordt opleiding een assemblage-proces dat op basis van de behoefte van de klant just-in-time componenten (learning-objects) koppelt. Het uiteindelijke doel is maatwerk per leerling (vgl. personalisatie in E-Commerce).

Een learning-object wordt beschreven door kenmerken. Deze kenmerken worden samengevoegd tot een meta-model (of taxanomie). Het meta-model kan worden opgeslagen in een (learning-object)repository. 

De taxonomie moet per bedrijf of bedijfstak worden ontworpen. Ze moet worden afgeleid uit de toekomstige opleidingsbehoefte van de organisatie. Afhankelijk van het type organisatie-onderdeel (staf, lijn), de branche (bijv. het bankwezen), de beschikbare budgetten en de manier van werken (veel of weinig eigen regels) is er content te koop (bijv. automatisering) of moet ze zelf worden ontwikkeld.  De kans is erg klein dat er content te koop is om het primaire proces van de Belastingdienst te ondersteunen. De meeste content wordt in de Engelse taal opgeleverd.

De bestaande content werd tot voor kort ter beschikking gesteld in de vorm van boeken. Deze boeken worden nu gedigitaliseerd en via een user-interface (de PC, E-Book etc) ter beschikking gesteld. Ze bestaat voor het grootste deel nog uit veel te grote niet op elkaar aan te sluiten componenten.  Een nog groter  probleem is het op elkaar aansluiten van de componenten van verschillende leveranciers. Hiertoe zijn internationale standaarden nodig.

Het ontwerpen van het juiste niveau component (de granulariteit) en het definieren van de meest passende taxonomie is cruciaal. Het kost erg veel capaciteit om in een later stadium als er veel componenten zijn gemaakt extra meta-data toe te gaan voegen of bestaande meta-data aan te passen. Het is niet aan te raden om op dit moment over te gaan tot het zelfstandig ontwerpen van complexe learning-objectstructuren. Hier speelt een vergelijkbare problematiek (en aanpak) als bij het ontwerpen van OO-gebaseerde systemen. Het wachten is op Learning-object-(class)librarys.

Er bestaat nog geen standaard-model voor learning-objects. Dit model is nog in ontwikkeling. Als deze standaard wordt vastgesteld is het zeker dat deze standaard niet volledig zal passen op de Belastingdienst. Men zal moeten toevoegen of aanpassen. Het dilemma is dat dit weer problemen gaat opleveren met de uitwisselbaarheid van de content.

Een alternatieve manier is om de meta-data rechtstreeks af te leiden uit de content. Hiertoe moet een geavanceerde pratroonherkenner (bijv. met behulp van genetische algoritmen

) worden ontwikkeld. Deze patroonherkenners bestaan nog niet.

  • Standaarden

Om educatieve content en pakketten te kunnen koppelen moeten internationale standaarden worden ontwikkeld.  Het is van belang dat deze standaarden zich baseren op de bekende Internet-(content)standaarden als HTML, XML,  XSLT transformation en


Er zijn nog geen internationaal vastgestelde standaarden. Ze zijn nog in ontwikkeling. De vier belangrijkste initiatieven zijn IEEE’s Learning Technology Standards Committee (IEEE LTSC), het IMS Global Learning Consortium (IMS), Advanced Distributed Learning (ADL) in combinatie met Sharable Content Object Reference Model (ADL SCORM), en het Aviation Industry CBT Committee (AICC). (Zie Bijlage I).

Los van specifieke E-learning-standaarden is de Dublin Core-standaard van belang. Dit is een algemene standaard om het zoeken in ongestructureerde tekst te stroomlijnen (ten behoeve van bibliotheken en search-engines). In het algemeen kan worden gesteld dat de E-Learning-standaarden een specialisatie zijn van bibliotheek-standaarden.

De meest belangrijkste internationale standaard is AICC. Ze is van groot belang voor de uitwisseling/ compatibiliteit van content met al of niet multimedia onderdelen,  LMS-en, Authoring-systemen en ‘of the shelff’ producten van content-leveranciers als NetG, Smarttrainer,Smartforce en Global Knowledge. De standaard SCORM speelt alleen in de defensie wereld. Deze standaard is instabiel.

Een groot probleem is de aggregatie van learning-objects . Naast verschillende terminologieen, worden er ook verschillende niveau’s gebruikt. Een voorbeeld van een aggregatie in vier lagen is Course, Lesson, Topic, Subtopic. Een subtopic is een plaatje, graphic, stukje tekst.

De standaarden zijn meervoudig te interpreteren. Zelfs als producten voldoen aan de AICC-standaard is het integreren geen “plug and play”. Er moet intensief worden getest. Vaak moeten op basis van deze test converters (API’s) worden gebouwd.

Een voorbeeld van een nieuwe uitgebreide en goed ontworpen (Nederlandse) standaard is EML[16]. EML wordt waarschijnlijk opgenomen in IMS. EML staat daarom op dit moment erg in de belangstelling. Het EML-model bestaat uit drie onderdelen n.l. het leer-model (welke leermethode), het unit of study-model (het learning-object) en het domein-model (het  kennisdomein).

Per unit worden o.m. de volgende variabelen ingevuld:

  • Welke rollen (cursisten en docenten) zijn er?
  • Welke leerdoelen moeten er worden bereikt?
  • Welke ingangseisen worden er gesteld?
  • Welke activiteiten moeten de verschillende cursisten uitvoeren om de gestelde leerdoelen te bereiken en in welke volgorde? Wie bepaalt de volgorde (leerling, cursist of een bepaald schema)?
  • Welke hulpmiddelen (online of realiteit) heeft de cursist nodig om de activiteiten uit te voeren (litteratuur, communicatie-faciliteiten, toetsen, zoeksystemen, tools)?
  • Welke docent-faciliteiten zijn nodig en welke hulpmiddelen gebruikt de docent?
  • Matchen van content en leerlingDe statische leerbehoefte en competenties

Het koppelen van de juiste leer-componenten aan de behoefte van een leerling is in feite een matching-proces. Hiertoe moeten kenmerken van de leerling (b.v. de competentie) en zijn (toekomstige) taak of functie worden gerelateerd aan de kenmerken die bij de leer-objecten zijn opgenomen (b.v. welke kennis heeft men op nodig en welke leeraanpak is passend). Het ontwikkelen van competentie- en functieprofielen is een taak van het Human Resource Management (HRM).

Figuur 4:   Matchen van behoeftes en content

Het is zeker dat er ten behoeve van het matchen zowel aan de kant van de leerling als aan de kant van de componenten extra meta-data moet worden toegevoegd. Ook hier zal een meta-data-model moeten worden ontwikkeld (c.q. gekocht).

Als de juiste componenten worden gevonden is de kans aanwezig (en bij veel componenten groot, vgl zoekmachines) dat men nog handmatig moet filteren. Daarna moeten de componenten tot een opleidingen worden samengevoegd. Hiertoe is educatieve expertise (een educatief ontwerper) nodig.

  • De dynamische leerbehoefte

Leer-componenten bevatten ongestuctureerde data (tekst, plaatjes). Op dit gebied vertonen ze grote overeenkomst met andere content-objecten. Het verschil tussen leer-componenten en andere kennis-objecten zoals nieuws, wijzigingen wetteksten, en jurisprudentie is gelegen in de dynamiek en de meta-data waarmee ze worden beschreven. Normale kennis-objecten hebben geen koppeling met de meta-data die de leeraanpak beschrijft. 

De topstructuur van educatieve objecten (course, lesson) veranderen langzamer dan de onderliggende kennis-objecten (topic, sub-topic). Ze zijn gericht op de lange termijn behoefte aan kennis (preventie, carriereplanning). De investering in het veredelen van de objecten door ze te filteren, te voorzien van meta-data en ze te koppelen tot een cursus is zinvol als de cursus zijn rendement oplevert en dus langere tijd meegaat.

Duidelijk mag zijn dat faciliteren van de korte en de lange termijn kennisbehoefte op infrastructureel niveau sterk met elkaar is gerelateerd.  Er is sprake van gedeelde (wellicht meer gedetailleerde) profielen op het gebied van zowel de content als de medewerker. Daarnaast is er sprake van gelijksoortige technologie (bijv. search-engines, samenvatters, vertalers, dictionaries). Ten aanzien van zeer dynamische content is het niet mogelijk om handmatig te classificeren. Dit gebeurt automatisch. Automatische classificaties kunnen indien nodig worden omgezet in handmatige codes.

Leren en informeren hebben een sterke relatie. Dynamische content kan in een aantal gevallen worden gebruikt in cases of als voorbeeld. Daarnaast is mogelijk dat een medewerker bij het interpreteren van dynamische content behoefte heeft aan uitleg of bijstand van een expert (ask the expert). Op die manier wordt het (statische) opleidings-gebied weer betreden.

  • De zoekvraag

Het doel van dit rapport is het uitvoeren van een marktonderzoek. In het vorige hoofdstuk is geprobeerd om de meeste aspecten gerelateerd aan leren onder één noemer te brengen.

Gezien het feit dat leren, leven en werken erg veel met elkaar te maken blijken te hebben is het mogelijk om alle soorten technologien en onderverdelingen (CRM, HRM, E-Commerce etc.) te relateren. Door alles te zoeken vind men uiteindelijk niets. Om iets te kunnen vinden zal er dus moeten worden afgebakend en versimpeld.  

In het zoekmodel wordt uitgegaan van de verdeling content-ontwikkeling (Learning Content Management ((LCM), de Uitgever)), het beschikbaar stellen van content (Learning Management Systems ((LMS), de Opleider) en het construeren en delen van kennis en ervaring (Collaborative Learning, Ontwerpen, Exploreren).

Het gaat in feite om het matchen van kenmerken die hangen aan de content (meta-data) en de medewerker (zijn competentie, taken, loopbaan) en de medewerkers onderling (experts).

Het ontwikkelen van Competentie-profielen en functie-profielen behoort tot het domein van het Human Resource Management. Er wordt naar dit aspect geen verder onderzoek gedaan. 

Figuur 5 Afbakenen zoekvraag

Ten aanzien van Collaborative Learning is al opgemerkt dat dit aspect een sterke relatie heeft met Groupware. Er zal aan dit onderwerp geen aandacht meer worden besteed aangezien de Belastingdienst reeds beschikt over een “full-flash” groupware-systeem (Lotus). Het is duidelijk dat er in of op Lotus faciliteiten dienen te worden gebouwd c.q. gekocht (bijv. het matchen van experts of het faciliteren van dialogen (bijv. moderating)). 

Sommige E-learning-leveranciers, zoals Intellinex en Saba faciliteren Collaborative Learning.

Er is vastgesteld dat de kennis-spiraal in ondernemingen steeds sneller gaat draaien en dat er dan ook behoefte zal gaan komen aan een geintegreerd change-management-systeem dat organisatorische- en technische changes coordineert. Aan dit onderwerp zal in dit rapport verder geen aandacht meer worden geschonken.

E-learning kan op commercieele basis worden uitgevoerd. In dit kader zijn E-commerce-faciliteiten nodig zoals betalen en copyright-management. In dit rapport wordt aan  dit aspect geen aandacht gegeven.

Als laatste drijft de kennis-infrastructuur op de applicatie- en technische infrastructuur. Ze wordt in dit rapport als een gegeven gezien. In principe moet het mogelijk zijn om gebruik te maken van wat er is of (wellicht beter) om het aspect E-Learning uit te besteden in de vorm van een externe ASP zodat de relatie met de techniek “loosely coupled” wordt.

  • De markt
    • Algemeen beeld

Tegelijkertijd met het instorten van de Intermarkt kwamen er zeer positieve cases op het gebied van E-learning beschikbaar zowel in het school-systeem als bij bedrijven. E-Learning blijkt kosten te besparen. Op dit moment stelt al 50% van de Amerikaanse Colleges zijn traning on-line beschikbaar. De hogere segmenten (Universities etc) stomen snel op. Alleen deze markt wordt in 2005 al geschat op 20 miljard dollar.

De omzet van de groten op de markt (bv. Smartforce, Intellinex, SABA, Click2Learn, DigitalThink en Docent) neemt nog steeds toe. De meesten maken nog fors verlies (Saba en Docent $60 mio, Intellinex speelt quitte). Op de markt zijn Smarforce, Intellinex en Netg overduidelijk de grootste.  Docent geeft om marktaandeel te veroveren op dit moment software gratis weg. Het is de kleinste. De sales- en supportafdelingen van de grote spelers als Saba en Intellinex zijn in Europa net in ontwikkeling.  Kleinere leveranciers, zoals Docent, zijn volledig afhankelijk van hun implementatie-partners. 

Figuur 6: Verhouding omzet E-learning leveranciers (2000) (bron IDC).

Er worden laatste tijd in snel tempo grote lucratieve contracten afgesloten (bijv. met Eastman Kodak’s, 80,000 medewerkers).  Dit staat in schril kontrast met de bedrijven die zich op E-Commerce hebben gestort. Het gevolg is dat alle groten (bijv. Oracle, Microsoft, IBM) en kleintjes zich in snel tempo gaan profileren als E-learning-company.

  • De spelers

De markt kan worden verdeeld in leveranciers van Content, Pakketten (Delivery Solutions, LMS, LCMS) en Consulting. Sommige leveranciers leveren combinaties.

Figuur 7: De spelers op de Europese markt (bron IDC).

De meeste consulting bedrijven leveren specialisten op het gebied van E-learning. Deze consultancy-bureau’s hebben een relatie met meestal een aantal pakketten-leverancier. Sommigen gebruiken zelf E-Learning pakketten (bijv. Deloitte Saba). De  onafhankelijkheid van de meeste consutnacy-bedrijven kan worden betwijfeld. E&Y is een voorbeeld van een consultancy-bedrijf dat (via Intellinex) zijn eigen E-learning-systeem en content verkoopt.

  • Trends bij kopersPrijsconcurrentie

Er wordt door kopers steeds meer aandacht gegeven aan kwantitatieve aspecten zoals kostenbesparing en prijs. Er is sprake van toenemende prijsconcurrentie. Microsoft’s is bijvoorbeeld om prijstechnische redenen recent veranderd van Click2learn naar SmartForce.

  • Financiele draagkracht leveranciers

Vanwege de zich aftekenende consolidatie kiezen klanten steeds meer voor marktleiders waardoor veel start-ups, als ze niet worden overgekocht, failliet gaan. De markt is aan het consolideren. Er vinden veel overnames plaats (bijv. Intellinex koopt Teach.com). De financiele kracht van een onderneming is een belangrijk selectiecriterium.

  • Content becomes the king

Het gaat bij E-learning in toenemende mate om het kopen c.q. delen van content. De openheid van deze content wordt daarom van groot belang (Zie Standaarden). Steeds meer bedrijven concentreren zich op content (bijv. Smartforce, Global Knowledge en NetG). Dit is ook het snelst groeiende marktsegment. De verhouding Delivery Solutions : Services : Content is nu 1 : 1 : 1 en zal (in 2004 volgens IDC) veranderen naar 1 : 2 : 7. De openheid van het LMS naar allerlei soorten content is cruciaal.

  • Standaarden

Bedrijven die niet voldoen aan internationale standaarden (AITC) worden niet meer  geselecteerd [17].

  • End-to-end oplossingen

Kopers zijn steeds meer op zoek naar end-to-end oplossingen. In dit kader komen de bekende integrators als IBM (met Mindspan Solutions) en Microsoft (samen met Blackbord) naar voren. Naast interne integratie is er grote belangstelling voor ASP-oplossingen.

  • Technologie

De learning-objects zijn sterk in opkomst. Dit idee wordt gepropageerd door een toenemende groep bedrijven verenigd in de  LCMS Vendor Council. Er is steeds meer aandacht voor collaboratieve technologien (“learning by doing”).

  • Implementatie-tijd

Het implementeren van complexe pakketten (vgl. SAP) kost erg veel tijd. Soms mislukt de implementatie. Berucht is SABA (net aangeschaft door ABN AMRO). Het pakket heeft een enorme functionaliteit. Het is daarom erg in trek bij consultants. Het kost vele manjaren en soms jaren om dit pakket in te stellen. Cisco is om deze reden eind 1999 overgeschakeld naar Intellinex dat een veel beter implementatie-track-record heeft (meestal binnen 3 maanden).

  • E-Learning management systeem (LMS)

Zoals in hoofdstuk 7 in grote lijnen uiteengezet kent de E-Learning markt drie voorname invalshoeken:

  • Content (generatie),
  • (Consulting) Services en
  • Delivery Solutions (LMS, LCMS)

(Voor het gemak en de eenduidigheid is hier gekozen voor de term Learning Managament System of LMS).

N.B.: De relatie met de in LEERNET gebruikte terminologie is gelegd door tussen haakjes (vet cursieve) print.

De functionaliteit van verschillende LMS-en is zo  complex dat ze eigenlijk alleen met uitgebreide demonstraties te vergelijken is. Enkele willekeurige voorbeelden van vragen over functies:

  • hoe zit de push mail functie in elkaar.
  • Kunnen mensen meer dan 1 adres hebben.
  • Hoeveel lagen kunnen learning approval geven,
  • hoeveel lagen diep kun je een organisatieschema kwijt.
  • Hoe werkt het competentie management deel;
  • Hoe de matching?
  • Hetzelfde met Forum discussie functies.
    • Met de backoffice,
    • met report functies voor het management informatie systeem, etc.

Op een hoog abstracteniveau lijken LMS’en sterk op elkaar. Omdat alle LMS’en beogen een complete “end-to-end” oplossing te bieden, moet binnen het pakket alles aan de orde komen, met alle klassieke gevaren van overlap met reeds bestaande functies:

  1. Content generatie of Learning Development System, (LDS)
  2. Consulting services

Maar daarnaast dus:

  • Registratie algemeen
  • (inschrijving, aanwezigheid, (deelname initieel/ just in time leren)
  • Competentie registratie en Personalisatie:
  • HRS-koppeling, certificatie (competentiekaart), verificatie (afvinken)
  • individuele rapportage, carrière-“yield”,
  • curriculum planning (leereis, leeradvies, Goal based learning), vordering binnen curriculum (reflectie)
  • workflow aspecten.
  • Logistiek planning
  • (roostering, ruimten en fysieke middelen)
  • Architectuur compliantie met de “business” en de technische infrastructuur.

Accurate en betrouwbare vastlegging en sturing is -gezien de ermee gemoeide belangen- vanzelfsprekend een bepalend criterium . Maar bovendien kan ook nog een andere indeling worden aangebracht gezien de factor tijd en urgentie: een horiontale gelaagdheid

  • Hoogdynamische (dag tot dag) operationele content (actueel nieuws)
  • Dynamische, vakgebonden (fiscale) content (nieuwe wetgeving, jurisprudentie (cf. bijvoorbeeld LexisNexis) (just in time leren)
  • Statische(r) generieke content : formele kennis, competenties, skills, carriere info  (diploma’s, credentials, milestones) (in virtuele leergroep)

Tenslotte kennen alle LMS pakketten nog de mogelijkheid van een E-Commerce module voor het verwerken van facturen, opleidings-vouchers (waardebonnen), creditcard betalingen, enzovoort. Waarschijnlijk is deze voor de Belastingdienst irrelevant.

  1. eCommerce module

Al met al een onbruikbaar complexe indeling Om daarin tegen de achtergrond van B/C ICT -in het kader van LEERNET– goed onderscheid aan te kunnen brengen dient eenduidigheid te bestaan over welke (knock off) criteria moeten worden gehanteerd. Er kunnen een groot aantal invalshoeken worden gekozen, maar gegeven de grootte en de aard van de B/C ICT  populatie moeten als die van het grootste belang worden beschouwd[18]:

  1. Registratie algemeen
    1. Competentie registratie & personalisatie
    1. Logistiek planning & workflow
    1. Architectuur compliantie

8.1       Registratie algemeen

Een goed Learning Management Systeem, of  LMS moet vanzelfsprekend eenduidig kunnen registreren. Maar als het volledig is heeft het tevens alle functionaliteit om de personeels ontwikkel kant in HR geheel te managen evenals een complete en grote complexe opleidings functie zodat een organisatie nog slechts een HR systeem (in dit geval SAP-HR) nodig heeft om de administratieve (klassieke) kant te managen. Voor de Belastingdienst moet de vraag worden beantwoord waar de “knip” qua functies moet komen te liggen.

8.2       Competentieregistratie & personalisatie

Het LMS kan de cursusregistratie dus koppelen aan een competentie-registratie of PDP (personel development plan).(Bepalen en schrijven leerroute). Zo’n personeel ontwikkelplan is afgeleid van een “gap analysis” tussen het eigen competentie profiel, (wellicht tot stand gekomen na een assessment), en een gewenst profiel (te verwerven competenties) passend bij een rol of functie.

Natuurlijk kunnen te stellen competentie eisen op alle mogelijke manieren gekoppeld worden aan individuen, rollen, organisatie onderdelen, etc. Hierin en in de leermodules en curricula kan ook volop ge-searched en ge-browsed worden. (Leernet matching functie, leerdossier). Met on-line leren kan snel een grote groep worden (bij)geschoold/ gepraat. Als de functionaliteit volledig wordt benut treden er drie neven effecten op.

  1. Ten eerste is resource planning goed mogelijk omdat de Belastingdienst precies weet wat de kwalitatieve en kwantitatieve competenties zijn.
  2. Ten tweede zal de Belastingdienst over een ongekend aantal ‘facts and figures’rondom leerprocessen en faciliteiten beschikken. Een belangrijke bron voor sturing, kosten reductie en optimalisering.
  3. Ten derde zal het systeem integreren met kennis management. Leerervaringen vanuit de toepassing worden uitgewisseld en kunnen, bi-directioneel dus, omgezet worden in on-line kennis/modules.
  • Logistiek planning & workflow

Een goed LMS “manage-t” ook de workshops, klassikale leerprocessen, seminars, zelfstudie etc. (arrangeren, inroosteren). Het backoffice behoort krachtig genoeg te zijn om tienduizenden mensen in een complexe organisatie te begeleiden, plannen, coördineren, rapporteren, monitoren, qua leren, faciliteren etc. Ook alle lokalen, hotels, beamers, (externe /co-) docenten en kosten. (uitvoerbaarheid testen, accorderen, klaarzetten, doorbelasten).

Betrokkenen hoeven op hun systeem niets te downloaden. De lerende evenmin als de manager. Alle PC’s en laptops binnen de Belastingdienst kunnen, indien aangesloten op intranet danwel internet, dienstdoen als leerstation. Leren vanaf de eigen werkplek kan voor de lerende kosteloos indien deze inlogt op het eigen intranet waarbij het net ‘terugbelt’en de kosten voor de Belastingdienst neemt.

De beheerfunctie voor de organisatie kan beperkt worden tot een aantal “ster”gebruikers, bijvoorbeeld planners en coödinatoren voor leerroute/leertaak ondersteuning en een aantal report administrators inclusief enkele regelaars voor complexe automatic mail activiteiten, die bijvoorbeeld alle informatie aanleveren als deel van een MIS. Daarnaast indien gewenst discussie- moderatoren worden ingevoerd. Tenslotte is een beperkte eerste lijn helpdesk nodig.

Omdat leren via verschillende distributiekanalen en communicatie kanalen kan plaatsvinden en de leerstof op verschillende wijzen vastgelegd kan zijn is het mogelijk om een lerende vooraf een (entry)test af te nemen en de didactisch meest optimale vorm voor het leerproces te bepalen. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan teamwerk tussen de projectleider, (soms kunnen mensen meer dan één rol op zich nemen), educational designer, subject matter expert, graphic designer, programmer, multimedia specialist, onderwijs coördinator, etc. On-line authoring maakt het bovendien mogelijk om met externe experts een gemeenschappelijk team te vormen.

Alle andere fucties en rollen kunnen worden ge-outsourced (en kunnen desgewenst  in een ASP pakketprijs worden begrepen). Bij huidige grootschalig geimplementeerde LMS situaties blijkt deze opzet veruit populair.  De motivatie is in de regel: substantiële reductie (vaak > 30 % ) in kosten en in de regel aanleiding tot reorganisatie/stroomlijning  van de interne opleidings functie.


Het opstellen van een leeradvies en vervolgens het accorderen van een concreet leerplan kan in principe worden ondervangen binnen reeds bestaande workflow-functionaliteit(!). Maar kan ook binnen een LMS op 3 niveau’s plaatsvinden: bijvoorbeeld door mentor, manager, opleidings coördinator. De leerstof ontwikkeling en het onderhoud (I:O:C: model, cognitieve/ervaringstaken) gaat in dat geval volledig online. Een compleet LMS heeft bovendien fase-functies voor leerplannen:

  • historie,
    • in de wacht,
    • gepland maar nog niet geaccordeerd,
    • onder handen leerproces

Een LMS hoort te ondersteunen de niveau’s curriculum, cursus, module, les, topic, subtopic. (Een subtopic is een leerobject, tekst, plaatje, model, figuur, etc.) Op dit niveau kan dan ook door een cursus heen genavigeerd worden.

De communicatie/distributie kanalen voor leerprocessen en coördinatie, begeleiding kunnen ook door de organisatie worden gebruikt ter voorbereiding of vervanging van meetings, om top down iets naar vele doelgroepen te communiceren, of om discussie te voeren. (Plan van aanpak, reflectie/interventie)

8.4       Architectuur compliantie

Vanzelfsprekend is inbedding in de bestaande Business-, Informatie- en Infrastructuur Architecturen van de Belastingdienst onontbeerlijk. Van bijzonder belang is de eerder genoemde koppeling met SAP-HR. Verder zal zodra een definitieve keuze van B/C ICT bekend wordt ten aanzien van een overkoepelende workflow management oplossing, integratie daarmee een hard vereiste zijn.

Door veel leveranciers wordt exclusief de nadruk gelegd op onderscheidende eigenschappen op het multimediale, perceptieve vlak.. Men kan zich afvragen in hoeverre dat voor B/C ICT relevante criteria oplevert. Internet faciliteiten zijn inmiddels goed genoeg om streaming audio en static video aan te kunnen, naast modellen, plaatjes, drag and drop oefeningen, spelletjes en simulaties. Waar relevant kunnen zeer indringende WEB based modules worden samengesteld.

Gegeven de aard en omvang van de Belastingdienst is het onwaarschijnlijk dat een kleinere LMS of Delivery Solution leverancier voldoende functionele en logistieke capaciteit en schaalbaarheid kan bieden om implementatie bij de Belastingdienst binnen een acceptabel tijdbestek mogelijk te maken. De ervaringsgegevens over implementatie effort en –kosten lopen sterk uiteen en dienen een belangrijk keuze kriterium te zijn.

Om die reden zal de keus zich kunnen beperken tot de als  bijlage II opgenomen matrix van de grootste vier LMS leveranciers (zie ook 7.3) en de functionaliteit die ze bieden.[19]


Om reden van integratie en uit oogpunt van kosten en doelmatigheid raden wij sterk aan een volledige ASP oplossing te kiezen. Er zijn leveranciers die inmiddels meer dan 1 miljoen lerenden worldwide “hosten” in strikt beveiligde omgevingen met een performance van 99,97 % op een geplande beschikbaarheid van 24 x 7 x 365 h ofwel “zero down”. Tevens is externe hosting op ASP basis mogelijk bij een eigen extranet oplossing waarbij de volledige infrastuctuur onder beheer van de klant valt. Dit puur om extra security redenen.

  • Learning Content Management Systems (LCMS)
    •  Web-content-management

Het verschil tussen “normale” content en leer-content is in zekere zin arbitrair. Het belangrijke verschil is gelegen in het toekennen van gespecialiseerde meta-gegevens en het koppelen van componenten via een workflow tot een cursus of curriculum (Zie Hfdst 5.9). De content moet door het LMS worden herkend.

Het ontwikkelen en presenteren van educatieve content kan plaatsvinden met (Web-)content-management-systemen. Voordeel is dat er geen verschil hoeft te worden gemaakt tussen leer-objecten en andere kennis-objecten.

Geavanceerde content-management-systemen ondersteunen o.m. vele content-typen (multimedia),  workflow, indexeren/zoeken en personalisatie. Ze hebben vele standaard- interfaces naar “third-party” software (SAP, Peoplesoft, ..).

De content-management komt voort uit document-management. De tradionele  leveranciers hier zijn Interwoven, Documentum en Xpedio.  Er zijn bedrijven die zich hebben gespecialiseerd in web-content-management (o.m. Microsoft, Aptrix (in combinatie met Lotus), Tridion). Als laatste zijn er leveranciers die ook nog hebben gespecialiseerd in personalisatie (Vignette,Broadvision) [20]. De laatstste twee zijn de top in de markt. Alle content-management-leveranciers zijn zich aan het etaleren richting E-learning. Voorbeelden van samenwerkingsverbanden zijn Vignette/OutStart [21],  Broadvision/Powered Inc [22] en Documentum/Plateau[23]. De partners zijn kleine start-ups. 

Er wordt op dit moment onderzoek gedaan bij de Belastingdienst naar een content-management-systeem. Aangeraden wordt om het verband tussen het onderzoek naar E-learning en het content-management-onderzoek in de gaten te houden. Indien er sprake zal zijn van separate systemen zal er een koppeling moeten worden gemaakt.

  • Authoring systems

Het ontwikkelen van educatieve content vindt plaats met z.g. authoring tools. Deze authoring tools ondersteunen educatieve ontwikkelaars, die geen computerexperts zijn, om op eenvoudige wijze educatieve content in te voeren (via templates) en onderling te verbinden (bijv. via een flow-chart). Daarnaast kunnen training-specifieke aspecten zoals verschillende testsoorten, meten voortgang leerling en feedback van de leerling worden gekoppeld.

In een later stadium zijn de hulpmiddelen geschikt gemaakt voor het Internet en voor multimediale objecten (plaatjes, films etc). Naarmate de ontwikkelaar meer geavanceerde functies wil toevoegen zal de ontwikkelaar moeten gaan programmeren. Hiertoe kan hij normale talen gebruiken (bijv. Java). Daarnaast zijn er speciale scripting-talen ontwikkeld (bijv. Javascript). De geavanceerde authoring-hulpmiddelen verschillen qua besturing (testen,  configuratie-management, autorisatie, archivering,  etc.) niet veel meer van de normale content-management-hulpmiddelen.

Om content te kunnen doorgeven naar een LMS is het noodzakelijk dat de content voldoet aan standaarden van de AITC of ADL (Scorm).

Ook hier is er sprake van een uitbouw van bestaande markleiders op het gebied van authoring naar de E-learning-wereld. Zo heeft Macromedia onder meer Authorware en Dreamweaver met Coursebuilder ontwikkeld.  Een overzicht van de belangrijkste authoring-tools staat in [24].

Het belangrijkste onderdeel van een authoring-hulpmiddel is de database met herbruikbare objecten (plaatjes, video’s, tabellen, audio, tekst etc.). De leveranciers gebruiken hiertoe allemaal de normaal beschikbare DBMS’en (vaak met ODBC en soms JDBC). Om deze objecten te kunnen vinden moeten de objecten voorzien worden van meta-data door de auteur.

Als laatste is onafhankelijkheid van presentatie van de content door de toenemende diversiteit van user-interfaces (TV, PC, Spel-computer, GSM) van groot belang. Hier speelt mobiliteit een grote rol (Appliances).

Een voorbeeld van de top in web-based authoring tool is LEAP van Intellinex. Alle markleiders hebben eigen vormen van een min of meer gesloten LCMS’en.

Op het gebied van Learning Objects timmert WBT-systems (met Topclass) aan de weg. Opgemerkt dient te worden dat bedrijven als WBT erg klein zijn en dat het onwaarschijnlijk wordt geacht dat ze de enorme investering die nodig is om een dergelijk geavanceerd LCMS te kunnen ontwikkelen kunnen opbrengen. Het wachten is dan ook op een overname of een faillisement.

  • Uitgevers

E-learning is het integreren van de waardeketen tussen de (educatieve) content-producent en de leerling. Een belangrijke speler op dit gebied zijn uitgevers. Ze zijn allemaal bezig om hun content digitaal te maken en via het Internet of via data-feeds (bijv. nieuws) ter beschikking te stelen. Een volgende stap in de keten-integratie is het “direct” koppelen van de auteur aan de leerling via een “clearing-house”. Dit clearing house zorgt o.m. voor het digitaliseren van de content, , het omzetten van de content naar passende componenten (conversie), het aanbrengen van meta-data en indexen (de taxanomie), centrale opslag, zoekmogelijkheden,  het transformeren naar de juiste presentatie-vorm (channel-management bijv. web, CD, ..), het samenvoegen van de juiste componentent tot een cursus en het zorgen voor betaling en copy-right-management. Een voorbeeld van een dergelijk Nederlands clearing-house is VelvetTree (ex. Bosch en Koening). VelvetTree heeft een engine ontwikkeld gebaseerd op XML-technologie. 

  1. Aanbeveling

De E-learning-markt is aan het exploderen in omzet, functionaliteit, taalgebruik en ondernemingen. Kortom E-learning is een hype aan het worden! Naast traditionele leveranciers van trainingen (bijv. Smartforce, Intellinex) en training-technologie (bijv. Saba) zijn alle leveranciers van onderdelen van E-learning (bijv. workflow/groupware (Lotus), content-management (Vignette), authoring (Macromedia), databases (Oracle), infrastructuur (IBM, Microsoft) en consultancy (KPMG, Deloitte, E&Y, Accenture) zich aan het profileren. De markt is op weg naar een enorme shake-out. Het is dan ook aan te bevelen om de financiele en R&D-kracht van een bedrijf als belangrijk selectie-criterium te nemen.

Het ontwikkelen van een curriculum vooral als dit is gebaseerd op een geavanceerd concept als goal-based-learning is vakwerk. Het gaat hier om een redelijk klein aantal specialisten die kennis hebben van o.m. technologie, (leer/cognitie-)psychologie, implementie (veranderkunde) en exploitatie. Deze kennis moet niet bij één concultancy-bedrijf worden gezocht. Bekend is dat deze bedrijven zeer snel om hun inkomen op te voeren grote hoeveelheden onervaren medewerkers in gaan zetten. Deze medewerkers krijgen ervaring op kosten van de klant. Gezien de belangstelling voor Goal-Based-Learning wordt aangeraden om in ieder geval Roger Schank bij het vervolgtraject te betrekken.

Het betrekken van consulting bedrijven heeft alleen zin als er sprake is van een implementatie (instellen van de parameters). Op dit gebied bepaalt de leverancier van de infrastructuur in zekere zin de keuze van het consultancy-bedrijf. Op dit gebied is Deloitte verbonden met Saba, E&Y met Intellinex en Accenture met Docent (hier zijn ze aandeelhouder van).

Technology-bedrijven zitten eigenlijk in hetzelfde vaarwater als de consultants. Ze hebben hun eigen producten als voorkeur maar pretederen “onafhankelijkheid”. Gezien de dominantie van IBM is een relatie met IBM voor de hand liggend (Zie IBM Mindspan Solutions). Hierbij moet worden opgemerkt dat dergelijke bedrijven geen echte ervaring hebben met training van belasting-personeel. Een belangrijk keuze-critrerium moet zijn dat datgene wat het bedrijf adviseert het ook zelf moet worden gebruikt. Waarbij de vraag naar boven komt welk E-learning-systeem IBM zelf gebruikt!

De E-learning-infrastructuur is aan het stabiliseren en standaardiseren in de vorm van Learning-Management-Systemen. Ze zijn uitgekristalliseerd in de praktijk van de training-leveranciers. Op dit gebied kan in zee worden gegaan met één van de marktleiders (Zie bijlage II).  Hierbij moet worden aangetekend dat Saba bij een groot aantal klanten implementatie-problemen geeft vanwege de enorme functionaliteit. Daarnaast is Docent als bedrijf te klein.

Het belangrijkste onderdeel is content. Hierbij moet onderscheid worden gemaakt tussen statische specifieke educatieve content (het curriculum) en dynamische content die meer in de hoek van performance-support zit. Op het eerste gebied is er sprake van het ontwikkelen van herbruikbare componenten (learning-objects). Deze ontwikkeling is in het beginstadium. De meeste leveranciers gebruiken nog een hierarchisch model met een aantal vaste lagen (max. 4). Pogingen tot standaardisering binnen AITC, IMS (bijv. EML) en ADL (Scorm) zullen hier overduidelijk een rol spelen. In essentie gaat het in alle gevallen om het matchen van profielen van de medewerker met profielen die aan de content zijn gekoppeld. Het ontwerpen van een dergelijk meta-model is cruciaal en een zeer complexe aangelegenheid. Het zal moeten plaatsvinden of in samenspraak met een leverancier of (wellicht beter) door een team van onafhankelijke deskundigen dat in een later stadium de specificatie overdraagt aan de leverancier.

Ten aanzien van de dynamische content in combinatie met performance-support is een samenwerkingsverband met een (educatieve) uitgever van belang. Het is zinvol om het idee van een Belastingdienst-clearing-house verder uit te werken.

Ten aanzien van de integratie in de Belasting-infrastructuur kunnen grote problemen worden verwacht. E-learning raakt aan alles! Het is dan ook aan te bevelen om te gaan kiezen voor een loosely coupled ASP-oplossing.

Kort samengevat wordt geadviseerd om voordat er sprake is van een “beauty-contest” vooral de content-architectuur (het LCMS) verder uit te werken.  Het in zee gaan met wat voor partij dan ook impliceert een keuze voor een product.  Indien men dit toch wil doen zijn Intellinex (E&Y), Deloitte (Saba) , IBM (Lotus/Mindspan) en Accenture (Docent) in deze volgorde de beste gesprekspartners. 

Bijlage I: Belangrijke standaards in E-Learning

IEEE Learning Technology Standards Committee (LTSC)

Approximately 20 different working groups within the IEEE’s Learning Technology

Standards Committee are each creating a separate but related e-Learning standard.

Topics covered include learning object metadata, learner profiles, lesson sequencing,

computer managed instruction, and content packaging.

The IEEE is influential because nearly every global initiative working on e-Learning standards has agreed to abide by the process for certifying standards set forth in IEEE LTSC P1484. The IEEE LTSC is taking specifications developed by those groups and crafting them into accredited standards that meet strict quality requirement set forth by standards bodies like ANSI and ISO. The LTSC membership is made of individuals and organizations. The LTS also coordinates work with the ISO JTC1 SC36. ISO members are nations rather than individuals or organizations. As e-Learning specifications evolve, the IEEE LTSC is turning them into reliable, verifiable standards with worldwide recognition.

AICC  | The Aviation Industry CBT Committee

The AICC is an international association of technology-based training professionals that was formed to standardize instructional material for aircraft manufacturers and buyers. Going back to the days when DOS was the dominant operating system, the AICC specifications have served, at times, as an early benchmark for the e-Learning industry as a whole.AICC specifications cover nine major areas – from learning objects to learning management systems. Typically, when a company says it complies with AICC specifications, it means it complies at least in part with one or more of the group’s nine guidelines and recommendations. AICC operates a certification program and provides a test suite that e-Learning vendors can use to double-check that their products are in fact compatible with other AICC-compliant systems. This certification is currently available only for an earlier version of the AICC specification. It’s important to note that the AICC remains focused on specific requirements of one industry– its primary goal is to create guidelines that serve the needs of the aviation industry and its vendors. The broader exploration of e-Learning standards is being done today within the more inclusive IMS Global Learning Consortium.

ADL  | Advanced Distributed Learning Initiative

The U.S. government’s Advanced Distributed Learning initiative is the group responsible for creating the Sharable Content Object Reference Model (SCORM). SCORM is the government’s blueprint for an interoperable, learning object-based e-Learning system. The specification was developed to help ensure that government-training materials were interoperable. The result is a set of rules that encourage extreme degrees of granularity – defining very small segments of e-Learning that can be combined to create full courses. Rather than creating specifications out of thin air, the SCORM technical working groups are reusing existing specifications, such as portions of the AICC and IMS specifications. Ongoing work is done in close cooperation with those groups and the IEEE LTSC. This standard is important to any organization or group creating e-Learning modules that will be used by military and government organizations, but is also increasingly getting traction in corporate learning because it benefits from more development resources and better testing than the AICC specification.

IMS  | Instructional Management System Global Learning Consortium

The IMS Global Learning Consortium is comprised of members from educational, commercial, and government organizations. Their charter is to develop and promote open specifications for facilitating online learning activities. This group has been clarifying how e-Learning content should be identified or tagged and how to organize learner information for exchange between the different services involved in learning management. Other specifications include enterprise level data exchange, content packaging, content sequencing, accessibility, reusable competency definitions and question and testing mechanisms. The IMS is the most active standards specification initiative and, because of its broad scope, will present some of the most useful features for customers. It’s worth noting that the IMS has been an active participant¾in cooperation with other groups – in the development of a specification for metadata. These rules will spell out how learning objects are tagged with cataloguing information, such as course titles, authors, publishers and formats. This specification is currently being finalized by the IEEE LTSC and may become the first to become a real, recognized e-Learning standard. The IMS has developed and is maintaining the XML binding to encode the metadata.

Microsoft’s Learning Resource Interchange (LRN)

LRN was the first commercial implementation of the IMS Content Packaging Specification developed by the e-Learning industry and the IMS Global Learning Consortium. LRN is an XML-based schema that defines course content, allowing organizations and e-Learning providers to easily create and manage compatible online learning content. Now that the SCORM specification has incorporated the IMS Content Packaging specification, LRN has largely faded from view as a separate specification.

PROMETEUS: Promoting Multimedia Access to Education and Training in European Society

The various special interest groups (SIGs) of PROMETEUS work to apply and integrate IEEE LTSC standards into Europe’s context and cultures. Their clear underlying ideal is to promote access to education and training to all European citizens – regardless of their age, geographical location or social status. 

PROMETEUS has brought together hundreds of public and private sector organizations. Their goal is tobridge the gap between research and actual use of learning technologies, content, and services. PROMETEUS also provides guidelines, best practice handbooks, and recommendations that will be submitted to Education and Training Authorities and to European Union and International Standards Bodies.

The Dublin Core: Metadata for Electronic Resources

The Dublin Core group is building an interdisciplinary, international consensus around a metadata element set that will make it easier for people to search and find all kinds of electronic resources – including e-Learning building blocks. The Dublin Core group’s initiative has attracted the attention of museums, libraries and government agencies and other organizations involved in cataloguing electronic resources to make information easier to find. e-Learning groups are developing both the IMS metadata specification and the IEEE LTSC Learning Object Metadata (LOM) standard in cooperation with the Dublin Core group. As a result, the LOM standard will incorporate the generic Dublin Core descriptors along with additional data specific to learning objects.

The Dublin Core is an important group to watch because they have active participation and promotion in over 20 countries in North America, Europe, Australia, and Asia.

BIJLAGE II: Functionaliteit bij top-tier vendors [25]

he following table shows a high level analysis of features and functionality with top tier vendors.

Last Updated:  August 9, 2001

NA = Not available

Note:  On December 11, 2000 Saba released a new version of their LMS.  The matrix below does not yet  reflect the new version. 

FEATUREDocent Enterprise 4.7Saba Learning EnterpriseClick2learn
Ingenium 6.0
Learning Zone 2.6.1
Self RegistrationYesNAYesYes 
Online Registration & ConfirmationYesYesYesYes 
Call Center RegistrationNoYesNoNo 
Conflict CheckingYesYesYesYes 
Prerequisites CheckingYesYesYesYes 
Registration ApprovalYesYesYesYes 
Individual CalendarsYesNoYesYes 
Workgroup CalendarsYesNoYesYes 
Event SchedulingYesYesYesYes 
Home Page/PersonalizationWeakWeakWeakStrong 
System Driven-Display:
Upcoming and Active Learning
Waiting Lists, Pending Registration Approval Certifications
Learning History
Learner Driven-PersonalizationNANoNoYes** 
Learning StatusStrongStrongEquivalentEquivalent 
Learning CertificationsYesYesYesYes 
Learning/Training Plan
Current Learning
Learning History
Waiting Lists
Certification Status
Employee TranscriptsYesYesYesYes 
Certification & Compliance IssuesYesYesYesYes 
Reporting of Course CompletionYesYesYesYes 
Learning information:
Upcoming scheduled
Waiting lists
Registration waiting-list approval
Skills-Based (Competency)EquivalentEquivalentEquivalentEquivalent 
Skills InventoryYesYesYesYes 
Skill RequirementsYesYesYesYes 
Skill CertificationsYesYesYesYes 
Multiple Jobs and OrganizationsYesYesYesYes 
Class EnablersStrongWeakEquivalentEquivalent 
Attendance TrackingYesNoYesYes 
On-Line Class RosterYesYesYesYes 
Credit Card PurchasesYesYesYesYes
Multiple CurrenciesYesNANoNo
Multiple Language Credit TransactionsNANoNANo
Browse/Search-Locate LearningStrongStrongStrongStrong
Learning CatalogsYesYesYesYes
Browsing and Searching OptionsYesYesYesYes
Web-Based LearningYesYesYesYes
CD-ROM, Uploading ResultsYesYesYesNo*****
Performance Measurement/ManagementStrongStrongWeakStrong
Career PlanningYesYesYesYes
Tracking and Reporting of Learner ProgressYesYesYesYes
Evaluation of Performance ImprovementYesYesYesYes
Alignment of Training and Competencies With Business GoalsNoYesNoYes
Learner CommunicationStrongStrongStrongStrong
E-Mail MessagingYesNoYesYes
Online Collaboration Tools (chat, messaging, threaded discussion groups)YesYesYesYes
Virtual Classroom and Live Conferencing ToolsYesYesYesYes
Curriculum DevelopmentStrongStrongEquivalentEquivalent
Budgeting & ForecastingYesYesYesYes
Support for Alternate Learning ActivitiesYesYesYesYes
Learning MapsNoNoYesYes
Skill Gap AnalysisYesYesYesYes
Integration CapabilitiesStrongStrongStrongStrong
Ability to Integrate Third-Party ContentYesYes***YesYes
Upload ResultsYesYesYesYes/No****
Course DeliveryStrongStrongStrongStrong**
Multiple Language SupportYesYesYesYes**

*If you are not using the Intellinex e-commerce capabilities, then clients can use the CORE product charge-back feature.

** Planned between Q4 2001 and the end of Q2 2002.

*** Must be AICC compliant.

**** The Learning Zone uploads results from courses taken offline (like NETg courses), but this functionality is not available to all   vendors, or for our own LDS courses (which currently are not available for offline delivery).

*****Through the LMS Monitoring of results is possible, not the uploading.

[1] Matarana H., and Varela F. (1987), The Tree of Knowledge: The biological Roots of Human Understanding, Shambala Publications, Boston

[2] Skinner B.F, (1984), Over gedrag, Boom, Meppel.

[3] Schank R., (1977), Scripts, Plans, Goals and Understanding: An  Inquiry Into Human

Knowledge Structures. With R.Abelson, Lawrence Erlbaum Associates, Hillsdale, NJ

[4] Schank R., (1982), Dynamic Memory: A theory of reminding and learning in computers

and people, Cambridge University Press.

[5] Schank, R.C, (2001), Designing World-Class E-Learning, McGraw-Hill Professional Publishing.

[6] Spek R. van der, Spijkervet, A.(1997). Kennismanagement, Intelligent omgaan met kennis. CIBIT, nr. 1.

[7] Nonaka Ikujiro, Takeuchi Hirotaka, (1995), The Knowledge Creating Company, Oxford University Press.

[8] Marc, J. Rosenberg, (2001), Building successful E-learning strategies, McGrawHill.

[9] Tom Kelly, Vice President of Worldwide Training, Cisco Systems

: About 14 months ago, we approached Intellinex and asked if they could help us develop a learning solution. At first, we told them they had about seven months to develop the solution for us–from the technology, to the site development, content development and portal–but then, in true Cisco fashion, we changed our minds and asked Intellinex if it could be done in three months and they did it.

[10] Papert, S., (1990), Introduction in I. Harel (ed.), Constructionist Learning. Boston MIT

[11] Isaacs, W, Senge P.,(1999),  Dialogue and the Art of Thinking Together : A Pioneering Approach to Communicating in Business and in Life, Doubleday;

[12] Watson I, (1997), Applying Case-Based Reasoning, Techniques for Enterprise Systems, Morgan Kaufmann Publishers.

[13] Schank, R., (1995), Engines for Education, Lawrence Erlbaum.

[14] Breuker,J.A., editor (1990). EUROHELP: Developing Intelligent Help Systems. EC, Copenhagen, 1990. .

[15] Callahan R. (1962) Education and the Cult of Effiency, The University of Chicago Press.

[16] Koper. R (2001), Modelling units of study from a pedagogical perspective, Open Universiteit

[17] Voor een lijst met AITC gecertificeerde producten zie http://www.aicc.org/pages/cert.htm

[18] Er van uit gaand dat het belang van E-Learning duidelijk is, d.w.z. niet door “marketing” hoeft te worden “verkocht”

[19] Bron: Brandon Hall Ph.D. , Sunnyvale CA (www.brandon-hall.com)

[20] Zie voor meer informatie het onderzoek van META Group Consulting naar Tridion Dialog ServerÒ en alternatieven, d.d. november 2001

[21] zie http://www.outstart.com

[22] zie http://www.powered.com/

[23] zie http:www.plateau.com

[24] C. Dean, (2001), Technology Based Training & On-line Learning, Zie http://www.deancbt.demon.co.uk/authrep.htm

[25] Bron: Brandon Hall Ph.D. , Sunnyvale CA (www.brandon-hall.com)

“The limits of my language mean the limits of my world” (Wittgenstein, 1921).

“The limits of my software mean the limits of my world” (Konstapel, 1998).

Written 1998.

Het lijkt erop alsof we gevangen zijn geraakt in de Ban van de Software.

De automatiseringswereld is in twintig jaar getransformeerd van een kleine verzameling programmeurs naar een de mens omvattende wereld van software.

Het lijkt erop alsof software de macht over ons heeft overgenomen. Software tiert net als planten, dieren en mensen. Hierbij moet groeien worden gezien als een continu proces van ontstaan, ontwikkelen en sterven van steeds nieuwe soorten.

De productie aan software is zo groot en onsamenhangend geworden, dat we mee moeten gaan met de stroom. Ondanks het feit, dat er geen centrale regisseur is ontdekken we toch eilanden van structuur.

Er komt software op ons af, die onze eigen softwarewereld aanvalt. Hier moeten we ons tegen verdedigen (virussen).

Om de wereld om ons heen te verklaren ontlenen  we steeds meer denkbeelden uit de Evolutietheorie.

Het aardige is, dat deze theorie sterk in beweging is. De nieuwe inzichten hebben een brede toepassing. In dit artikel probeer ik deze inzichten te gebruiken om te achterhalen wat er aan de hand is. Ik vermoed, dat we in de ban zijn geraakt van het meme wiskunde.

De evolutietheorie kan worden verklaard uit het gedrag van een netwerk.

Richard Kauffmann toont in zijn boek “The Origins of Order” (1993) aan, dat ordening een eigenschap is van bepaalde zichzelf reproducerende netwerkstructuren.  Belangrijk zijn de verhouding tussen het aantal verbindingen, het aantal knooppunten en de mate van terugkoppeling in het netwerk. Netwerken met gemiddelde twee verbindingen per knooppunt vertonen vanzelf een hoge mate van ordening. Hoe meer koppelingen hoe lager de ordening. Netwerkstructuren kunnen in de tijd convergeren, divergeren en trillen op de grens tussen orde en chaos  Deze laatste toestand is de meest adaptieve toestand. De drie toestanden zijn te vergelijken met vaste stof, gas en vloeistof.

Kaufmann’s theorie is toepasbaar op vele structuren, van het DNA tot de maatschappij. We kunnen een idee-> mens-> software – netwerk bedenken.  De mens fungeert als een transformatiestation van idee naar software. Het totale netwerk kan een ordening gaan krijgen, instabiel worden of op de grens van de chaos gaan verkeren. Het past zich middels een selectiemechanisme gradueel aan. Het netwerk bevat terugkoppeling. Kaufmann’s boek gaat voor het grootste deel over de biochemie, maar in een tweetal   bladzijden probeert hij zijn theorie uit op technologie transfer en concepten. Hij komt tot de volgende conclusies:

  • Hoe meer verschillende knooppunten in het netwerk worden gekoppeld hoe meer diversiteit er ontstaat. Deze diversiteit kan omslaan in ongestructureerdheid.
    De komst van de PC en de koppeling tussen de PC’s (het Internet) schept een enorme diversiteit. Deze is aan het omslaan naar een chaotische toestand. Hierbij moet worden opgemerkt, dat we verschil moeten maken tussen de persoonlijke en de wetenschappelijke beleving van dit fenomeen. Als een mens niet meer beschikt over woorden en concepten om iets te vatten wordt het automatisch chaos genoemd. (“Our brains have a certain capacity for detecting regularity. To the extent that the world matches these characteristics of ours, we can see structure and pattern. To the extent that behavior in the world exceeds our capacities, the excess amount of sophistication in the stimulus is lost on us and turns into randomness, into apparent structure less-ness that we can’t represent”) (Crutchfield and Kann, 1996).
  • Hoe verder men vooruit denkt hoe meer diversiteit er ontstaat.
    Ad-hoc werken geeft sterke ordening en uiteindelijk stilstand. Het systeem kan niet meer reageren op grote veranderingen in de omgeving en stabiliseert. Door te spelen met de termijn van planning kunnen we de diversiteit beïnvloeden. We kunnen de software-diversiteit verminderen door geen plannen meer te maken.
  • Hoe beter een systeem ontworpen is, hoe kwetsbaarder het is voor verandering.
    Deze regel pleit er voor om ontwerpen te maken, die niet precies passen op het op te lossen probleem.  We denken altijd, dat onze oplossing eeuwigheidswaarde heeft. Niets is minder waar. Een hoge graad van redundantie vermindert de kwetsbaarheid. Wellicht moet er toch meer op “z’n beloop gelaten worden”.
  • Er komen altijd verstoringen voor. 
    Dit is de wet van Murphy. Er zit trouwens wel regelmaat in het voorkomen van dergelijke foutsituaties. Het is nodig om dit te weten, omdat men anders gaat zoeken naar oorzaken, die er niet zijn.
  • Hoe beter het model van de werkelijkheid hoe chaotischer het gedrag.
    Het loont helemaal niet om informatiesystemen te verbeteren. Uiteindelijk kan een onderneming aan een perfecte informatievoorziening ten onder gaan. Alles weten is niet goed voor een mens. We zullen het besturingsmodel van de onderneming en de mens eens op deze inzichten moeten aanpassen. Minder regelen levert op (Peters, 1987).

Het netwerk is een belangrijk concept aan het worden

Zowel in de automatisering, als in de biologie en de cognitiepsychologie is het netwerk een belangrijk concept aan het worden. In de verschillende wetenschappen zijn de knooppunten (computers, genen en neuronen) anders van inhoud. Toch worden gelijksoortige conclusies getrokken. Er is sprake van een nieuwe kandidaat voor een “Theory of everything” (Capra, 1996). Door het netwerk stroomt  informatie. Deze informatie wordt gedragen door een medium (elektronen, RNA).

Structuur ontstaat door weloverwogen met koppelingen om te gaan en de terugkoppeling in het netwerk te regelen.  Door “schotjes” tussen compartimenten te plaatsen of weg te halen ontwikkelen delen zich alleen of samen. De informatie stroomt dan via andere kanalen. Soms lopen paden dood. Andere paden sluiten in zichzelf: een “loop”. Gekoppelde delen streven naar een evenwicht. Soms lukt dit niet en wordt het patroon (tijdelijk) chaotisch. Het netwerk kan zich hierdoor aan een observator vast, vloeibaar (beweeglijk) en chaotisch van structuur tonen.

De meest flexibele structuur is vloeibaar. In vloeibare toestand kan een deel van het netwerk structuur hebben en een ander deel chaotisch zijn. Een vloeibare structuur kan zich snel reconstrueren en instellen op veranderingen in de buitenwereld. Een kleine verandering kan een gestructureerd gebied op grote schaal van structuur doen veranderen. Sommige gebieden zijn bestand tegen veranderingen. Ze herstructureren pas na grote druk.

Een organisatie is een stabiel netwerk van mensen

Als we van mensen en hun communicatie een netwerk maken ontstaan organisaties en projecten. Dit zijn patronen, die geruime tijd blijven bestaan. Ze blijven langere tijd in stand, omdat ze zichzelf reproduceren en bestand zijn tegen veranderingen (Mingers, 1995). De structuur van het netwerk bewerkstelligt dit. Er is een afbakening gemaakt tussen binnen en buiten. De mensen hebben een bril van taal op gekregen, die ze het idee geeft, dat de binnen- en buitenwereld stabiel is of voorspelbaar verandert. Deze bril noemen we vaak cultuur of visie (Dongen, 1996). Door de komst van communicatienetwerken worden steeds meer connecties tussen mensen gemaakt. Dit resulteert in andere bestendige patronen dan de huidige. We noemen deze patronen netwerkorganisaties.  De afscherming tussen bedrijfsonderdelen door een hiërarchie werkt niet meer. De “top” wordt hierdoor geïsoleerd van zijn onderlaag.  Projecten transformeren zich in  “autonome teams”, die zich in onderling overleg specialiseren in een bepaald productieproces.

Een flexibel mensennetwerk is vloeibaar.

Een vloeibare mensenstructuur is een structuur die bijna uit elkaar valt. Indien een team langdurig een vast patroon vertoont, moet de manager zorgdragen voor nieuwe “losheid”. Menselijke structuren hebben nu eenmaal de neiging om te verstarren. Het is niet de bedoeling, dat managers structuren permanent “kapot maken”. Dit geeft stress. Indien een structuur doelgericht werkt is vastigheid een noodzaak. Soms kan het verplaatsen van één medewerker al nieuwe vloeibaarheid bewerkstelligen (“never change a winning team”). Een mensennetwerk deelt concepten. Een stabiele mensenstructuur betekent een stabiel patroon (een ritme) van datauitwisseling en daardoor gedeelde concepten. Concepten veranderen mensen en mensen veranderen concepten. Hoe meer koppelingen er komen, hoe meer concepten zullen worden gedeeld. Er ontstaat een evenwichtstoestand. Ook hier moet iemand de evenwichtstoestand verstoren als binnen- en buitenwereld teveel van elkaar gaan afwijken. Mensen hebben de eigenschap om hun beeld van de buitenwereld aan te passen aan hun binnenwereld.

Onze denkwereld is een netwerk van concepten

In het boek ” Fluid concepts and creative analogies (1995)” doet Hofstadter verslag van zijn experimenten over “Fundamental mechanisms of thought”. Creativiteit is volgens hem een product van “subcognitive pressure” that probabilistically influence the building and reforming of representations […] Cognititive representations are relativily immune to contextual pressure […] A crucial role is played by the inner structure of concepts and conceptual neighborhoods”. Creativiteit verschijnt door het uitoefenen van druk, waardoor er  foutjes ontstaan in meestal stabiele structuren (“slips of the tongue”). Deze stabiele structuren bestaan uit concepten met hun omgeving.

Nieuwe concepten ontstaan in mensen onder druk. Ze komen meestal spontaan in mensen op na een periode van spanning. Op het juiste moment tijdens het examen komt een briljante inval. Kunstenaars maken gebruik van deze aanpak om bijzondere dingen te laten ontstaan. Z e stellen de creatieve daad uit tot het laatste moment (deadlinen). Inspiratie resulteert helaas niet altijd in briljante ideeën. Niet alle foutjes zijn bruikbaar net als in de evolutie.

Mensen krijgen briljante invallen. Ze maken sluiting tussen onbekende gebieden.

Sommige mensen hebben meer dan anderen last van briljantie. We noemen ze wonderkinderen of genieën. Vaak hebben ze interesse in vele haaks op elkaar staande vakgebieden. Ze brengen nog onbekende combinaties tot stand, zodat er letterlijk een nieuwe vonk kan overspringen. Naast briljante mensen zijn er mensen nodig die de gaten opvullen, die door de voortrekkers zijn gemaakt. Hofstadter (1995) heeft software gemaakt, die rare combinaties van concepten (analogieën) maakt en hun waarde onderzoekt. Hij past dit toe op een hele kleine conceptenwereld. Die is al ingewikkeld genoeg.

Concepten veranderen via mensen de werkelijkheid

Aansprekende concepten verleiden mensen tot realisatie. Deze realisatie vindt plaats in de wereld waar men deel van uitmaakt. Men zet de componenten die men kent en een beperkt aantal nieuwe, in de gewenste volgorde. Vaak zijn er standaardpatronen om een passende volgorde te bewerkstelligen.

Realisatie blijkt plaats te vinden via vaste patronen.

De architect Christopher Alexander heeft veertien jaar gewerkt aan het boek ” The Timeless Way of Building” (1979). Het boek gaat over het ontwerpen en realiseren van drie dimensionale structuren in de materiele wereld. Te denken valt aan een tuin, een gebouw of een stad. De structuren beschikken over “Quality without a name “. Dit begrip is wellicht het best te beschrijven met “het gevoel, dat het goed zit”.  “Quality without a name” ontstaat door het gebruik van “design patterns ( = ontwerppatroon)”. Een ontwerppatroon is een aanpak om in een bepaalde (fysieke) context een krachtenveld in balans te krijgen. Dit krachtenveld bestaat uit natuurlijke krachten (b.v. de zwaartekracht) en menselijke krachten. Bij de menselijke krachten kan gedacht worden aan de behoefte om in bepaalde (omschreven) gevallen alleen te zijn en de behoefte om in andere omstandigheden ruimte te delen. De krachten verkeren soms in een wankele balans. Ze trillen rondom om een evenwicht. Het ontwikkelen van een patroon gaat gepaard met vele jaren observatie en verbetering. Alexander vergelijkt de moeilijkheidsgraad met “anything in theoretical physics”. Men krijgt gauw een gevoel, maar “it is very hard to be precise, because there is never any one formulation of the pattern which is perfectly exact”. Een goede beschrijving is een “a kind of fluid image, a swirling intuition about form, which captures the invariant field”. Het formuleren van een patroon als een spanning tussen krachten is een prachtig idee.  Het hele boek geeft je trouwens het gevoel, dat er een “quality without a name” in zit. Alexander heeft in de veertien jaar van schrijven waarschijnlijk zoveel geschrapt, herschreven,  gewikt en gewogen, dat de essentie er echt in staat.

Patronen overlappen en verwekken daarmee nieuwe patronen. Een patroon kan een ander patroon starten. Dit betekent, dat er veel vanzelf gaat. Door het “goede gevoel” gaan mensen ook als vanzelfsprekend mee. Zij groeien in hun omgeving en laten hun omgeving groeien. Een combinatie van patronen noemt Alexander een taal. Een taal is “a good one”, als ze “morfologisch’ compleet is. Dit betekent, dat men het eindresultaat kan visualiseren. We kunnen het resultaat “voor ons zien”. Daarnaast moeten in alle mogelijke combinaties van patronen de krachten in evenwicht blijven. Er blijft dan harmonie bestaan. Een cultuur is een specifieke verzameling patronen. Ontwerpen is het innemen van de ideeënruimte en verwezenlijken is het veroveren van de  materiële ruimte. In beide worden patronen gevolgd. De ruimte is vrijwel nooit leeg. Zij dwingt tot aanpassing. De goede ontwerper voelt de lopende patronen in de ruimte en gaat met ze mee. De som van patronen biedt altijd ruimte tot manoeuvreren, maar geen oneindige variatie.

In het artikel “The architecture of Life” legt Donald Ingler (1998) het principe van “tensegrity” uit. Dit principe bestuurt het ontwerp van alle organische structuren in mens, dier en plant. In dergelijke structuren zijn vaste (bijv. de botten) en beweeglijke (bijv. de spieren) delen volgens een geometrisch patroon aan elkaar verbonden. Dergelijke structuren zijn ook al voorgesteld om het atoom en het heelal (D’arcy Thompson, 1942) te verklaren. Tensegrity is gelijk aan “quality without a name”. We lijken op weg naar een herwaardering van de “harmonie der  spheren”.

De denk/realisatiewereld bestaat uit vele lagen. Hoger liggende lagen schermen onderliggende lagen af voor snelle verandering. In de kern staat de tijd stil.

In de materiële wereld bevatten diepere lagen de infrastructuur. Het kost veel moeite om de materie de goede kant op te krijgen. Het implementeren van een infrastructuur kost dan ook veel tijd. Zo kost het aanleggen van een spoorlijn al gauw tien jaar. In de denkwereld komt hetzelfde voor. Een hogere ordening, een structuur, bevat regels, die invloed uitoefenen op de onderdelen van de “lagere” structuur.  De lagere structuur wordt hiermee “stil gezet”. Als men zich aan de regels houdt gaat alles goed. Hoe dieper je door de lagen in de denkwereld kijkt hoe langzamer het veranderingsproces verloopt.  We praten dan over paradigma’s. Er zijn steeds meer wetten zichtbaar. Diepe structuren kunnen letterlijk geen kant op. Ze dragen de last van de hogere structuren. In de kern staat de tijd stil. Hier bevindt zich de “eeuwige waarheid”. Je kunt een structuur in een hogere versnelling zetten als je de regels van de hogere weghaalt. Bij mensen spreken we dan van een cultuurverandering. Grote aanpassingen gaan als schokgolven door vele lagen heen. Mensen worden ziek als er een grote reorganisatie plaatsvindt. Vaak worden bij reorganisatie de echte regels niet weggehaald of onderkend. Alles blijft hetzelfde. In de storm buigen de bomen mee. Na de storm gaan de bomen weer rechtop staan.

Mensen beroeren met behulp van hun instrumenten andere diepere structuren

Men kan in diepere structuren reiken door hulpmiddelen te maken. Je kunt rijden met een auto. Het waarnemingsveld wordt tot de rand van de auto uitgebreid. Je speelt muziek met een viool. Er ontstaat een directe koppeling tussen de partituur en de hand die de snaar bespeelt. Je kunt de atomenruimte bekijken met een electronenmicroscoop. Deze instrumenten beroeren de diepere structuur. Na enige tijd zijn mensen één met hun instrument. Het instrument heeft ze van binnen geordend. Het vervangen van een instrument heeft vaak grote invloed op de mens die hem gebruikt. Men komt van de ene in de andere ruimte. De  instrumenten hebben zich in de tijd verbonden met de hand, het oog en het oor. Meestal spelen ze het spel op juiste manier. Ze veranderen de ruimte niet fundamenteel. Ze laten de schotten op de oude plaats staan. In het verleden waren alle instrumenten analoog of mechanisch van aard. Het koppelen van mechanische instrumenten met raderen en tandwielen is een hele klus. Koppelingen van instrumenten voor oog en oor werden makkelijker door de vloeibaarheid en kneedbaarheid van het licht en de electronenstroom. We gebruiken hier spiegels, lenzen en transistoren. Allemaal namen, die slaan op koppelen/ verbinden  Deze  hulpmiddelen worden nu vervangen door software (digitaal). Software is in de materie uitgekristalliseerde denkkracht. We zijn deze softwarestructuren ook weer aan het koppelen. Koppelingen tussen software zijn erg vloeibaar. Dit maakt, dat we voorheen niet gekoppelde of diepere lagen in beroering brengen. Ze komen in een gezamenlijk evenwicht of raken een tijdje chaotisch. Software koppelt steeds meer ruimten en maakt steeds  meer tussenlagen overbodig. Ook tussen softwarecomponenten zitten schotten. We noemen ze interfaces. Veel  interfaces zijn slecht gedefinieerd. Ze vallen niet op en laten dan ook weinig informatiestroom door. Softwaresystemen met dergelijke koppelingen zijn inflexibel. Het zijn meestal grote oude brokken software of stukken software die erg nieuw zijn. Ze hebben nog geen ontwikkeling doorgemaakt. De meest vloeibare koppeling tussen softwaresystemen is een koppeling via informatie. Op dit ogenblik zijn er nog vrijwel geen zelfstructurerende softwarecomplexen. Ze zullen er zeker gaan komen.

Concepten worden omgezet met behulp van taal omgezet in software.

Taal is het instrument van de hersenen, het denken. Software (“taal geordend volgens Chomsky”) bevat ook “design patterns”. De “design patterns” van Alexander zijn op dit ogenblik de nieuwe rage in de software-engineering. In dit zeer technische vakgebied probeert men om complexe softwaresystemen te bouwen, die meestal op de achtergrond functies uitvoeren in de infrastructuur.

Men heeft tientallen jaren nagedacht over hoe een structuur flexibel kan worden ontworpen. Gebleken is dat aanpassen van onderliggende lagen grote invloed heeft op de bovenliggende lagen. Men laat de zaken liever hetzelfde. Hoe dieper je in de software duikt hoe ouder ze wordt. Men is er wel achter gekomen, dat flexibele systemen moeten bestaan uit softwareonderdelen, die uitsluitend met elkaar communiceren met behulp van berichten. Denk hierbij aan mensen, die met elkaar praten. Op geen enkele wijze mag de softwarebouwsteen, object genoemd, zijn interne structuur laten zien. Op deze wijze wordt het mogelijk om de binnenkant aan te passen zonder dat de interactie moet worden aangepast. Daarnaast is men druk bezig om zoveel mogelijk onderdelen te hergebruiken. Dit doet men door verzamelingen, klassen genoemd, te onderscheiden. Een object zit in een klasse (bijv. de klasse mensen). Deze klasse heeft eigenschappen (bijv. mensen lopen). Deze eigenschap wordt doorgegeven naar een deelverzameling (bijv. vrouwen), die zelf weer eigen eigenschappen heeft (kinderen baren). Vrouwen lopen doordat ze deel uit maken van de verzameling mensen. Zo zijn enorme verzamelingstructuren ontstaan met steeds andere meestal technische (bijv. de klasse van de printer of het scherm) uitgangspunten. Er blijkt geen eenduidige indeling te bestaan. Twee ontwerpers lossen hetzelfde probleem soms totaal anders op. Dit maakt het ideaal van het één keer maken en daarna overal toepassen een “fata morgana”. De “design patterns” zijn een koppeling van meerdere objecten. Er blijken net als in de 3D-wereld een aantal zeer vaak voorkomende grotere structuren te zijn, die een software ontwerper het “goede gevoel” geven.

Krachtige memen zijn een krachtenveld in balans.

De theorie van de objecten is zonder veel problemen om te zetten naar andere vakgebieden. Ze is een ideale manier om structuur aan te brengen. Eigenlijk ben je bezig om met taal te spelen. Objecten zijn zelfstandige naamwoorden en verbindingen tussen deze objecten zijn werkwoorden. Deze analogie geeft de gelegenheid om Alexander los te laten op memen (Denett, 1991), de genen van de taal. Deze zouden de “design patterns” in onze taal zijn, die de taalruimte innemen en samengaan met bestaande patronen. Een meme is dan een “krachtenveld in balans”. Meestal de spanning, die tussen  tegendelen hangt. Een krachtig meme beschikt over “the quality without a name”.

Wiskunde is het grootste sterk samenhangende meme op aarde.

Conceptcomplexen (memen) fungeren als selectiemiddel voor andere complexen. Net als de leeuw het schaap dwingt om te veranderen in de tijd of om eeuwig als zijn voedsel te dienen. Sterke memen drukken zwakke memen weg. Het is gelukkig nog niet duidelijk welk mechanisme hier een rol speelt. Als we het zouden weten zouden met reclame/ indoctrinatie iedereen onder controle kunnen brengen. Sterke memen beschikken waarschijnlijk over zelfreferentie en bezitten in het netwerk van concepten, hun semantisch netwerk, meerdere terugkoppelingen. Op deze wijze reiken ze horizontaal in vele structuren en vormen ze verticaal een gesloten structuur. Wiskunde is de meest pure en samenhangende conceptenwereld. Een goed bewijs geeft het “gevoel, dat het goed zit”. Een wiskundige wordt door een mooi bewijs tot tranen toe geroerd. Een mooi bewijs klinkt hem als muziek in de oren. Geen wonder dat vele beroemde wiskundigen ook filosoof zijn. Ze hebben hun tovenarij met concepten ook op andere denkwerelden toegepast. Wiskundig gestructureerde muziek spreekt velen aan (Bach). In de wiskunde wordt ieder nieuw stukje naadloos aan het oude gekit. Hier bestaat een hulpmiddel voor, dat we “bewijzen” noemen. Iedereen gelooft, dat “bewijzen” de “eeuwige waarheid” schept. Het wiskundecomplex is zo groot en krachtig, dat het bestand is tegen vrijwel alle aanvallen van andere conceptstructuren.  Het complex heeft via de computer zijn weg naar de werkelijkheid gevonden en wordt steeds machtiger. Niemand is op zoek naar een verdedigingsmechanisme. Het is niet onwaarschijnlijk, dat op termijn met voldoende rekenkracht beschikbaar, de werkelijkheid zich aan de wiskunde zal gaan aanpassen. De druk om te verwezenlijken is immens. Wie dit niet acceptabel vindt zal de aanval moeten gaan inzetten en een nieuwe overtuiging, een alternatief voor “bewijzen” moeten gaan vinden.

Gedachten over een nieuwe wanorde en wellicht het “eeuwig leven”.

Kaufmann (1993) geeft uitzicht op een oplossing. Als we zijn denkbeelden over orde (en wiskunde) bekijken kunnen we een aanval tegen de wiskunde, de maximale gestructureerdheid,  formuleren. Belangrijk is, dat we accepteren, dat we continue net voorbij de grens van orde en wanorde moeten zien te blijven. We moeten net niet “verdampen”. We mogen nooit “in slaap vallen” of verveeld raken. We moeten kortom permanent “scherp” zijn. Dit soort gedachten stemt overeen met denkbeelden, die er zijn rondom het verkrijgen van “het eeuwig leven”. Men probeert “Magere Hein” te misleiden door permanent te veranderen. We komen dan tot de volgende aanbevelingen:

  • Verbreek snel oude koppelingen als zich het begin van stabilisatie voordoet. Breng permanent nieuwe verbindingen aan.
  • Richt je op de verre toekomst (het oneindige, de hemel). Kijk niet om.
  • Streef naar overlap. Passende oplossingen zijn verslavend.
  • Veroorzaak en verwelkom verstoringen en fouten.
  • Fixeer je op een paar variabelen en negeer de rest. Maak geen passend model.

Voor zover ik het kan overzien leidt dit alles tot “pure gekheid”. Het lijkt er dus op, dat we moeten kiezen tussen normaal en sterfelijk en gek en eeuwig levend. Wellicht is de dood niet zo’n gekke oplossing.


Alexander C. 1979, The Timeless Way of Building, New York, Oxford University Press.

Capra F., 1996, The web of Life, New York, First Anchor Books.

D’Arcy W. Thomson, 1942, On growth and form, Cambridge University Press.

Denett D.C., Consciousness Explained, New York, Little, Brown and Company

Crutchfield J and N. Kahn, 1996, Turbulent Landscapes: A Dialogue. Sante Fe Institute Working papers 96-07-051.

Dongen van H.J., Laat de W.A.M., Maas A.J.J.A, 1996, Een kwestie van verschil, Eberon, Delft.

Hofstadter D., 1995,  Fluid concepts and creative analogies, New York, BasicBooks.

Ingher D. E., 1998, The Architecture of Life, Scientific American 1-1998.

Kaufmann S.,. 1993, The origins of order, New York, Oxford University Press.

Mingers J. , 1995, Self Reproducing Systems, New York, Plenum Press.

Peters T., 1987, Triving on Chaos, New York, Kropf. Wittgenstein L., 1992, Tractatus Logico-Philosophicus, Pears, D.F. and McGuinness, B.F., 1974editi

Over Lichaam, Taal en Metaforen

Zo’n 30 jaar geleden waren verhalen er vooral voor kinderen en oudere mensen. ‘Serieuze’ mensen bestudeerden de wetenschap – om de feiten. Inmiddels zijn we er wel achter we niet in een wereld van feiten leven. We leven in wereld, vol van betekenis, in een wereld van mythen en metaforen, gecreeërd door onze verbeelding.    


Telkens als we iets beschrijven in termen van iets anders, creëren we een metafoor. Mijn liefde is als een bloem, mijn leven als een ontdekkingsreis, mijn bedrijf als een kind, mijn werk als een struggle. Een metafoor projecteert een ervaring van het ene (mijn liefde) en contasteert het met iets (een bloem). Elementen in de ervaring van liefde, worden begrepen in het licht van een object, de bloem.

Dit is de manier waarop mensen betekenis geven; door een ervaring te vergelijken met iets. Of door ‘iets’ met ‘iets’ anders te vergelijken. Met iedere metafoor nemen sommige ervaringen in belang toe, en andere af. Alle verhalen en analogieën bevatten metaforen, of we nu willen of niet. We kunnen niet niet in metaforen praten, denken, voelen en leven. Metaforen worden soms opzettelijk gebruikt in onderwijs, therapie, bedrijfsvoering en politiek, omdat ze:

  • Domeinen van betekenis aan elkaar relateren.
  • Een context bieden.
  • Ervaring in perspectief plaatsen.
  • Onze ervaringen ‘versimpelen’.
  • Sequenties van emotionele staten en reakties bevatten.
  • Geconstrueerd of verwijderd kunnen worden.
  • Afkomstig zijn van bestaande of imaginaire analogieën.
  • Duidelijk aanwezig zijn of opgenomen in iets anders.
  • De dragers zijn van veronderstellingen, overtuigingen, criteria en gewenste staten/toestanden.
  • Omdat ze overal voorkomen waar mensen niet verwijzen naar het hier en nu, zoals als we over sport discussiëren, mensen, de toestand in de wereld. Zelfs als we naar muziek luisteren (Faulkner, 1993).

De impact van metaforen is enorm. Onlangs werkten we mee aan een nogal ambitueus researchproject. Na verloop van tijd verliep het wat stroef; zodanig dat de situatie was gefixeerd. Door een aantal mensen werd de voortgang als ‘doelloos’ en ‘ongestructureerd’ ervaren. Anderen hadden het gevoel alleen met het proces van het project bezig te zijn, in plaats van een inhoudelijke verdiepingsslag. Middels gesprekken inventariseerden we onder andere metaforen. Wat bleek was dat er twee verschillende manieren waren waarop het project werd ervaren. Een groot deel van de projectmedewerkers zag het project als een ‘ontdekkingsreis’. Bij een ontdekkingsreis is er wel een eindbestemming, maar de weg ernaartoe is niet vastomlijnd. Er is een vertrek, een queeste (of avontuur), een tijd van contemplatie en een aankomst. Waar die aankomst is, hangt af van de bestemming. Een ander deel van de projectmedewerkers beschouwt zichzelf als deelnemer aan een denktank. Heel letterlijk kunnen we een denktank opvatten als een vat waarin je iets gooit, er er vervolgens iets ‘uit’ komt rollen. Er is een duidelijk begin en eind. Begin is een moeilijk vraagstuk en eind is een oplossing (of meerdere). Het impliceert een ‘informatie’verwerkend proces, waarbij wat er in de ‘tank’ gebeurt niet eens zoveel uitmaakt. Het gaat erom dat er iets van waarde uit komt ‘rollen’. Daarnaast impliceert ‘denktank’ ook een ‘binnen’ en een ‘buiten’, kortom: veel duidelijker afbakening ten opzichte van de context. Medewerkers met de ‘denktank’ metafoor vonden dat e.e.a. te rommelig en ongestructureerd verliep. Medewerkers met de ‘ontdekkingsreis’ metafoor waren op zich tevreden, maar hadden meer behoefte aan inhoudelijke richting. Een combinatie van beide metaforen en de explicitering daarvan, was nodig om het project nieuw leven in te blazen.

Andere mogelijke metaforen voor een dergelijk project kunnen zijn:

  • een spel,waarin je kunt winnen of verliezen.
  • een machine, die begint als nieuw, vervolgens ‘in gebruik’ is, verouderd en tenslotte aan vervanging toe is.
  • een verhaal, met een begin, een midden, een climax en een einde, vaak rondom een held.
  • een toneelstuk, met een 1e akte, een 2e akte, een climax en een einde.
  • een seizoen (of het proces van de jaargetijden, met de overgangen van zomer naar herfst, naar winter, naar lente en zomer. Tijdens de seizoenen wisselt het activiteitenniveau zich af met reflectie en rust).

Het inbrengen van één van deze ‘metaforen’ kan een nieuw licht op de doelstelling, het ontwerp en de aanpak van het project werpen. Betrokkenen dienen zich bewust te zijn van de gehanteerde metafoor. De kans dat er ‘misverstanden’ optreden en inefficiency ontstaat wordt dan sterk gereduceerd.

Hierboven hebben we het meest zichtbare van metaforen toegelicht; hoe we ze in het dagelijks leven relatief duidelijk tegenkomen. Echter, metaforen impliceren meer. Wat ligt er aan ten grondslag, hoe creërt de mens metaforen en waar komen ze vandaan? Voor een antwoord moeten we kijken naar de relatie tussen taal en lichaam.    

Niet bewijzen, maar geloven

Het onderzoek naar metaforen is in een stroomversnelling geraakt door Lakoff [1].  Lakoff  houdt zich al jaren bezig met de achtergronden van taal. In eerste instantie was hij bezig om taal wiskundig te beschrijven (syntax, semantiek). Het bleek niet mogelijk om de wijze waarop we dagelijks met elkaar praten op deze manier te verklaren. Onze taal is doorspekt met beelden, metaforen, en bestaat niet slechts uit ‘feiten’ zoals de wiskunde die definieert. Lakoff bereikte een doorbraak door het uitgangspunt te kiezen dat alle redeneringen gebaseerd zijn op het gebruik van metaforen.

Uitgangspunt is dat we niet figuurlijk maar letterlijk redeneren. Als we iemand horen praten vertalen we onbewust alle metaforen razendsnel in ons bekende termen. We snappen het. Als we letterlijk naar iemand luisteren kunnen we nog veel meer te weten komen over de drijfveren (de levensmetaforen) van onze gesprekpartner. We begrijpen nieuwe dingen door ze te relateren aan vergelijkbare verklaringen uit het verleden. Dit in tegenstelling met de “wiskundige aanpak” die sterk denkt in “bewijzen”, “gelijk zijn” en “deel uit van maken van”. Lakoff kwam er achter dat mensen niet bewijzen maar geloven. Geloven is gebaseerd op het gebruik van metaforen. Als iets lijkt op datgene wat we al kennen (en vertrouwen) voelt het goed. 

Meer over metaforen


Ik heb vreselijk het land

Aan begrenzing, maar niet aan grenzen.

L. Vroman: Twee gedichten

Metaforen worden aangeleerd door de voortdurende interactie tussen de mens en de buitenwereld. We zijn fysieke wezens en worden van de rest van de wereld gescheiden door onze huid. We ervaren de rest van de wereld als iets dat buiten onszelf is. Ieder van ons is een ‘container’, met een begrenzend oppervlak, de huid, en een binnen en buiten oriëntatie (Lakoff, 1980, p.29). We projecteren onze binnen/buiten-oriëntatie op andere fysieke objecten die door iets worden gescheiden; we denken dat ze op ons lijken. We bekijken ze dus ook als containers. Kamers en huizen zijn containers. Als we van de ene kamer in de andere lopen, begeven we ons van de ene container naar de andere. We gaan uit het een, naar het ander. Als we geboren worden leren we door te kruipen dat we ergens naartoe kunnen, het doel, en door op te staan leren we het verschil tussen op– en neer. De betekenis van ‘op’, ‘neer’, ‘uit’, ‘naartoe’, ‘boven’, ‘onder’ wordt al zeer vroeg in onze kinderjaren vastgesteld. In alle talen staat de term “op” voor positief en de term “neer” voor negatief. Dit heeft enorme implicaties voor de wijze waarop mensen, organisaties en de maatschappij functioneren.


Naast tastbare (zichtbare, reukbare) begrippen, zoals een  bloem en een stoel, zijn er ook constructies die bedoeld zijn om de wereld simpel en compact te maken. Dit is nodig omdat we in geval van gevaar snel moeten kunnen reageren. Hier maken we impliciet gebruik van de verzamelingenleer; we scharen iets onder een geheel. We praten dan niet over een ‘stoel’ maar over ‘meubelen’. Het begrip ‘meubelen’ kunnen we ons echter niet voorstellen. Zie maar eens ‘meubelen’. Dan zie je vast een verzameling stoelen, tafels en banken, maar ‘meubelen’ an sich, kunnen we ons niet voorstellen. We voelen het niet. In de praktijk blijven we daarentegen toch doorgaan met het gebruik van onze zintuigelijke ervaring. Ieder mens gebruikt bij het abstracte redeneren een deel van de verzameling (een prototype, bijv. de stoel) om door te kunnen redeneren. We plakken eigenschappen van het deel aan het geheel (een meubel is een soort stoel). Zo ontstaat het idee van de lerende organisatie door een eigenschap van de mens (leren) de koppelen aan het geheel, de organisatie.

Metaforen en hun cyclisch karakter

Metaforen worden aangeleerd door de interactie van de mens met de wereld buiten hem.  De werkelijkheid bevat vele cycli. We zijn lichamelijk en geestelijk tussen de middag op onze top (Rossi,…). Iedere dag gaat de zon op en onder. Ieder jaar maken we seizoenen mee. De kortste en de langste dag zijn al eeuwenlang gebeurtenissen waarop krachtige rituelen werden en worden uitgevoerd (denk aan Kerstmis). Aangezien metaforen gebaseerd zijn op “directe” waarnemening hebben ze onderling een cyclisch verband. Na de winter komt de lente. Na de nacht komt de dag. De winter is “neer” en de dag is “op”. In ons redeneren maken we gebruik van dit soort patronen. De overgang naar een volgende stap in de cyclus gaat bijna altijd gepaard met een dramatische gebeurtenis die wordt vertaald in een ritueel (a ritual of passage). We moeten er even “doorheen”. Belangrijke cycli en hun overgangen zijn door middel van mythes generatie op generatie doorgegeven. Denk bij voorbeeld aan de zondvloed. 

Metaforen verbindt wetenschap en sprookjes

Achter het wetenschappelijke denken liggen een aantal standaardmetaforen. Lakoff heeft deze aanpak toegepast op de filosofie en wiskunde en komt met opmerkelijke resultaten. Zelfs de wiskunde blijkt lichamelijk te zijn gefundeerd[2]. Het doorvertalen van Lakoff naar andere vakgebieden staat nog in de kinderschoenen maar zal zeker enorme invloed hebben.

Een belangrijke consequentie van het onderzoek van Lakoff is dat het idee over waarheid moet worden aangepast. Op dit moment worden er twee waarheden onderscheiden: de wetenschappelijke waarheid voornamelijk gebaseerd op de wiskunde en de logica en de waarheid van het volk te vinden in de spreektaal. De laatste waarheid  wordt geassocieerd met geloven. In de spreektaal wordt kennis doorgegeven in de vorm van onder meer sprookjes, mythes en spreekwoorden.  Nu de wiskunde een metaforisch fundament blijkt te hebben, schuiven de twee werkelijkheden weer in elkaar. Als deze trend doorzet is het voorspelbaar dat vakgebieden die door de dominatie van de wiskunde (de exacte vakken) in waardering zijn gezakt, zoals de literatuur, weer in waarde zullen stijgen. Dit is al te zien in de toenemende interesse in verhalen bij organisatie-ontwikkeling en strategie-formulering (narratives, cases).

Opkomende metaforen

De metafoor van de machine (computer, stoommachine), de fabriek en de lopende band (componenten, standaardisatie, logistiek) zijn tot op heden dominante metaforen. Ze hebben hun impact gehad in vele vakgebieden. Ziekenhuizen zijn in dertig jaar tijd getransformeerd van kloosters waar nonnen het lijden en de loutering van de patienten begeleiden naar fabrieken. In deze fabriek wordt de mens gezien wordt als een ‘kapotte machine’ waar onderdelen moeten worden vervangen. Dokters zijn getransformeerd in technici. Wachtlijsten zijn een gevolg van het logistieke denken.

Zodra een metafoor te dominant wordt, springen we, via een dramatische gebeurtenis, naar een volgende stap in een cyclus. Door de machine is de zingeving in de westerse wereld op de achtergrond geraakt. De wereld is in de winter terecht gekomen. Ze is koud en guur. De westerse wereld wacht op de lente. Geen wonder dat in vele vakgebieden het eenheidsdenken (de centrale besturing) wordt verlaten en de metaforen van het leven (chaos, organisme), de wensdroom, het theater en het pretpark aan het opkomen zijn.

Wat kunnen en willen we er mee?

Het toepassen van de denkbeelden van Lakoff is niet simpel. We zitten enorm ‘vast’ in het wetenschappelijke, figuurlijke, denken. Het letterlijke denken met behulp van metaforen vindt op andere niveaus plaats. Het kost moeite om ons ervan bewust te worden. Als we het gaan toepassen worden zaken erg duidelijk. We zeggen waar het op staat en dat wordt over het algemeen niet op prijs gesteld. We hebben het “door”. Het toepassen van het metaforisch denken is confronterend. We achterhalen het denkraam (de world-view) van een persoon. Mensen houden ten koste van veel vast aan hun paradigma’s. Ze geven zekerheid. Het transformeren van metaforen van mensen en organisaties is mogelijk. Het probleem hierbij is dat we methoden en technieken gebruiken die “vreemd overkomen”. Ze worden niet als “wetenschappelijk” gezien. Daarnaast staat het onderzoek nog in de kinderschoenen. Er zijn nog geen complete bibliotheken met metaforen. We weten nog te weinig over onderlinge relaties.

‘There’s no choice on how to start.

 The path has been entered or it hasn’t’.

(Will McWhinney, 2001)


Faulkner, C. (1993). The Mythic Wheel of Life. Audio Cassette seminar. Genesis II, Lyons.

Lakoff, G., Johnson, G. (1980). Metaphors we live by. University of Chicago Press. Chicago & London.

[1] Lakoff G., Johnson M. (1999), Philosophy in the flesh, Basic Books;

[2]Lakoff G,  Nunez R (2000), Where Mathematics Comes From: How the Embodied Mind Brings Mathematics into Being, Basic Books;

How to Stabilize the Immunesystem

Immunologist prof. dr. Huub Savelkoul of Wageningen university stated that: “EMF treatment can lead to enhanced innate resistance”.

The Immunesystem.

The First part of this Blog is written in English. The last part is written in Dutch.

Experiments with exposure to a specific type of ElectroMagnetic field have shown that immune cells have increased activity levels after exposure.

The quality of the Immunesystem is dependent on Age and Lifestyle.

There is a simple cheap and tested way to measure the quality of the immunesystem. This system is based on BioPhotons.

Smoking, Alcohol, loneliness, poor nutrition, stress and old age weakens the system.

Instead of a Biological Vaccine we could use an Electro Magnetic Vaccine to re-Activate the immune-system.

Cells produce Light.

This light is called a Biophoton. The quality of the immunesystem shows itself in the quality of the biophoton-production. When your immunesystem is down you need MagneticTherapy.

History of Magnetic Therapy.

Magnetic therapy dates as far back as the ancient Egyptians. Magnets have long been believed to have healing powers associated with muscle pain and stiffness.

Chinese healers as early as 200 b.c. were said to use magnetic lodestones on the body to correct unhealthy imbalances in the flow of chi or life-energy. The ancient Chinese medical text known as The Yellow Emperor’s Canon of Internal Medicine describes this procedure.

When the first cosmonauts and astronauts were going into space, physicians noted that they experienced bone calcium loss and muscle cramps when they were out of the Earth’s magnetic field for any extended period of time. After this discovery was made, artificIal magnetic fields were placed in the space capsules.

Research in Magnetic Therapy.

When you search the Internet with the terms “magnetic Field” and “immune system” you will see that Low Frequency Fields have a healing effect.

For a list of References see the end of this Blog.

Corona (COVID-19) infections can be reduced in severity (quicker, easier recovery, less hospitalisations, less ICU admittance, less mortality) and infectiousness (lower R) by making the immune system react faster and stronger early in the infection.

The virus gets less chance and time to grow exponentially and the infection is kept smaller and easier to eradicate.

Both infectious disease and auto immune disease are linked to insufficient activity of the primary immune system.

Many of the diseases in these categories have no satisfactory treatment and cause significant suffering, healthcare cost and -workload.

Sometimes the Immune-system can get in an overdrive called a Cytokine Storm. cytokines are small proteins released by many different cells in the body, including those of the immune system where they coordinate the body’s response against infection.

The primary immune system has three functions:

  • 1)  to decrease the growth of infections in the period before the secondary immune system kicks in,
  • 2)  to detect pathogens, break them up and produce cytokines and antibodies that activate and direct the secondary immune system,
  • 3)  to clean-up the debris after a successful immune reaction so that auto-immune disease is prevented.

The Activator is a small, low cost medical device that activates the primary immune system of patients to respond much faster to infections and to clean-up immune debris better.

Our device is without risks or side effects, suitable for home and practice settings.

Faster response helps to fight and prevent infectious disease, and better clean-up helps reduce auto immune disease.

The technology addresses high volume medical problems, urgent for patients and physicians alike, making it valuable for society and attractive for business and governments.

Experiments with exposure to a specific type of electromagnetic field have shown that:

  • immune cells have increased activity levels after exposure
  • mortality in animals suffering from infectious disease decreases by a factor 2.5: from 50% after 17 days to 20%.
  • feed conversion and therefore productivity in broiler chicken increased (probably due to enhanced health) by more than 20%.

The mechanisms that are expected to play a role in this activation of the immune system are universally present in all vertebrae animals, including fish, all farm animals and humans.”

Applications of this effect can include:

  • treatment of infectious disease in situations where antibiotics are ineffective, undesired or too expensive;
  • prevention of infectious disease in risk situations or risk periods.

Products that support such applications (treatment probably 30 minutes per week)can include:

  • a small treatment box for an individual human,
  • an optional component to be included in feed stations or milking stations for cattle
  • installations for mass treatment in fish farms, poultry farms or other meat production facilities.

Markets for such products are expected to develop in human medicine, fish farms, farms with high value animals such as dairy cows, and in meat production facilities.

Market development will be supported by an ever growing disease pressure in high density populations, decreasing effectiveness and increasing cost of antibiotics and the threat of epidemics. Market size will be large, at least several 100 Million euro.

A device can be produced for 50$ that can treat 1500 people per week (30 minutes times 10 persons times simultaneously) and run on a car battery or AC taking less than 5 Watts.

Ideal for Low and Middle Income Countries.

It will work for other infections and future pandemics, never generate bacterial resistance and also be effective for other (including resistant bacterial) infections.

Besides immune-system activation Pulsed Electro Magnetic Field (PEMF) has showed a lot of applications in many area’s of the body. including Wound healing, Pain reduction, Rheumatoid Arthritis, Depression, Immune Stimulation for milder, Urinary tract infection, Acné inversa and other Serious Skin diseases, Immune Stimulation for milder and less Inflammatory bowel diseases, including Crohn and Colitis Ulcerosa rtc. etc..

Please help us finish the device engineering and, run a clinical trial. We are looking for investors that are not looking for the big money although there is a lot money to make.

In this case we want to invest a part of the eprofit in to a dedicated R&D-Unit linked to Universities, Hospitals, Animal breaders and other Users of the technology. We believe that the Electro Magnetic Field has a lot to offer to Mankind.

Dutch Text:

Theorie over het Immuunsysteem:
Prof Savelkoul Over het Immuunsysteem en het Coronavirus

Doel en werking van een vaccin zijn het vroegtijdig op gang brengen van een immuunrespons waardoor de infectie klein blijft en snel en makkelijk opgeruimd kan worden.

Dat leidt tot mildere of geen ziekteverschijnselen, en minder ziekenhuisopnames en lagere mortaliteit.

Een goed werkend immuunsysteem kan het coronavirus volledig blokkeren:

Invloed van het Magnetische Veld:

Twintig jaar Onderzoek bij de Mens (humaan) en praktijkervaring in veehouderij aat zien dat eenzelfde effect als een vaccin of medicatie bewerkstelligd kan worden door het primaire immuunsysteem te activeren, harder en sneller te laten reageren (zie referenties/ onderzoek Savelkoul).

Het immuunsystem wordt geactiveerd middels een kleine elektromagnetische stimulus die door geïnduceerde spanningen in cellen een lichte stress op cellen zet, te weinig voor negatieve effecten, maar wel voldoende om cellen te stimuleren tot productie van cytokines die het immuunsysteem ‘aan’ zetten.

De activator is een klein apparaat met toepassing in zowel ziekenhuis, huisartsenpraktijk maar ook thuis.

Hoe staat het er nu voor met de Activator?

Het apparaat is in de praktijk uitgeprobeerd en wordt in productie genomen zodra er voldoende kapitaal is gevonden.

Maatschappelijk betrokken investeerders zijn welkom.

Interesse neem contact op met Hans Konstapel, Tunicaduin 2318 XE Leiden, T 071 5231126, M: 06 53843188.

Email: Hans.konstapel@gmail.com.

Over de Veerkracht. van ons lichaam en waarom uiteindelijk de zaak enorm in de war raakt en er zelfs eiweitten zijn die de troep weer opruimen.


  1. Golbach LA, Portelli LA, Savelkoul HF, Terwel SR, Kuster N, de Vries RB, Verburg-van Kemenade BM. Calcium homeostasis and low-frequency magnetic and electric field exposure: A systematic review and meta-analysis of in vitro studies. Environ Int. 2016 Jul-Aug;92-93:695-706.
  2. Golbach LA, Scheer MH, Cuppen JJ, Savelkoul H, Verburg-van Kemenade BM. Low-Frequency Electromagnetic Field Exposure Enhances Extracellular Trap Formation by Human Neutrophils through the NADPH Pathway. J Innate Immun. 2015;7(5):459-65.
  3. Elmusharaf MA, Cuppen JJ, Grooten HN, Beynen AC. Antagonistic effect of electromagnetic field exposure on coccidiosis infection in broiler chickens. Poult Sci. 2007 Oct;86(10):2139-43.
  4. de Kleijn S, Bouwens M, Verburg-van Kemenade BM, Cuppen JJ, Ferwerda G, Hermans PW. Extremely low frequency electromagnetic field exposure does not modulate toll-like receptor signaling in human peripheral blood mononuclear cells. Cytokine. 2011 Apr;54(1):43-50.
  5. Cuppen JJM, Wiegertjes GF, Lobee HWJ, Savelkoul HFJ, Elmusharaf MA, Beynen AC, Grooten HNA, Smink W, Immune stimulation in fish and chicken through weak low frequency electromagnetic fields. Environmentalist 2007.


Over Veerkracht.

About Loci

Method of loci

To use the method of loci bring to mind a familiar building, such as your house. Take a moment to conduct a mental walk through the rooms in your house.

Pay particular attention to the details , noticing any imperfections, like scratches: anything that makes your mental images more vivid. Make sure you can move easily from one room to another.

Along your route create a list of “loci” :i.e. well defined parts of the room that you can use later to memorize things.A locus can be a door, a bed, an oven, etc. Be sure that you can easily go from locus to locus as you visit the house.

Now, when you are faced with a list of words or ideas to be memorized, you must form visual images for each of the words and place them, in order, on the loci in your route. To recall the words or ideas now you take a mental walk throughout your house, asking yourself , “What is on the living-room door? What’s on the sleeping room bed. What’s in the oven?” And so on.

Associating the words or ideas to remember with the loci, you should create surprising images. More striking is the created image, more easily you will remember the thing.

This is all about the method! What follows is,instead, just a short FAQ if you are curious about what is behind this method.

Who invented the Method of loci?

According to Cicero’s De Oratore, the greek poet Simonides invented it. The legend says that Simonides escaped a disaster that destroyed the building where he was having a dinner with other dignitaries. He was able to name the victims by recalling where they had been seated.

What is the relationship between the method and the “Art of Memory”?

The Art of Memory was about the use of space to remember things and was based indeed on the method of loci.So the method of loci is almost a synonym of Art of Memory.This mnemonic technique was used by the ancient rhetoricians and later orators until the invention of the press.The major points of speeches were remembered using the method. The orator would visualize walking through the rooms of their memory palace and associating the next point to be addressed with a successive locus. This is perhaps why we now say “in the first place.”

Why Frances Yates is often cited when speaking of the Art of Memory ?

Frances Yates has written the best in depth account on the history of the Art during its long evolution from Simonides to its demise in the 17 century. In this book,named “The Art of Memory” and easily readable by anyone,Frances rediscovers the Art after two centuries of oblivion.Yates main point is that the learning of the Art was central to the formation of cultured people for twenty centuries. For this reason the Art is one of the central points in Western Culture.

Are there signs of the influence of the Art still visible in our cities ?

Medioeval cathedrals were build to work also as memory places.Dante also, in the Divina Commedia, builds a kind of memory place.

Can you give examples of uses of the Art by cultured people?

Monks used the Art to commit to memory their sermons, lawyers would memorize their speech in the same way.

What is the connection between the Art of Memory, Giordano Bruno and Hermetism?

Giordano Bruno , a dominican monk, left the convent where he learned the Art and wandered throughout Europe telling the secrets of the Art to all who would listen to him including the King of France.He was in 1600 burned at the stake for heresy.You can read online the most famous of his books : The Shadows of Ideas in latin but with some fascinating drawings of “memory wheels”.Bruno,following the teaching of Neoplatonists ,thought that learning the Art gave magic powers:this was the Hermetic Art of Memory. This is a short Introduction To The Hermetic Art Of Memory
Images stored in the loci become more than a mnemonic device. They help us in getting a better understanding of the world. Through them we discover the true essence of things and their relationship. They have also magical powers acting like talismans.They are in fact the “Shadows of Ideas”:the essence of reality.

After his death he was and is presented as a martyr of Science.The truth is that ,when he lived, modern science was not really born and we don’t really know why the Inquisition decided to condemn him( all documents about his process have been lost). But, if the idea that Bruno lost his life because of his support for Copernicanism is probably false, the idea that he was condemned because of his beliefs about the magic powers of the Art of Memory, is probably true.So he may very well be a martyr of the method of loci!

(Here other online texts from Bruno.)

What is the connection of the Art with the discipline of Rhetoric?

The Art was learned as part of the Rhetoric by Greek and Roman orators. Later it was integrated by Thomas Aquinas under the virtue of Prudence.

Can you give some specific example of striking images?

In an ancient text about the Art (Rhetorica Ad Herennium) there is this image to be used by a lawyer working on a case of poisoning to gain an inheritance with many witnesses: the defendant is at the bedside of the poisoned man holding in his right hand a cup(the poison) and in his left, tablets (inheritance) and a ram’s testicles (testes i.e. the witnesses in latin).
If you are curious this manual about mnemonics contains hundreds of examples of ridiculous images used to remember things plus some rules on how to create them.

What is the link between the Method of Loci and the Camillo Memory Theatre?

The “Idea” of the Theatre by Giulio Camillo, was essentially the following: instead of having cultured people imagine complex architectures to store all the knowledge,why not build a physical place and then store all knowledge in this place. Now you can learn simply by walking in this Memory Theatre.

Should we use necessarily real buildings or we can use also a imaginary place?

As “building” for the loci almost every structure both real and imaginary that extends in space, has been used.A city, an abbey, a tree, the human body, a schematic drawing, etc,etc.The so called mnemonic major system or peg system uses as loci images connected to the numbers 1 , 2, 3 ..This manual about mnemonics describes how these images are created in a systematic way from a list of words connected to the original numbers. You start from 1(t,d,th), 2(n), 3(m),4(r),5(l),6(g),7(c,k,gh),8(f,v),9(p,b),0(z,s) and then 16 becomes the word “dog” (d=1,g=6) and the image of the dog.

Is the method still used today?

Some memory performers on stage or television use the method.One of these is the famous italian mnemonist Gianni Golfera.
Also the most studied mnemonist, a certain Shereshevsky(S.) followed for 30 years by the russian psychologist Luria, discovered the Method by himself.He really didn’t need it to remember things: apparently ,for him, being synaesthetic,every experience was so compelling to be unforgettable.But when asked to remember ,for example, 50 items in order, he would put them along some street that he knew very well.This would make the recollection of the items in the right order more easy for him.
This paper reports that in many known cases of normal people with exceptional memory (excluding thus autistic people with savant syndrome) this method is used.
Many Universities and colleges include the Method as a mnemonic device in their pages of advices to students. This is a typical example of information on mnemonic devices for students.
The famous novelist Thomas Harris in the novel about Hannibal Lecter (“Hannibal”) describes in detail how Dr. Lecter uses the method . Unfortunately all this has been lost in the movie version.

How many things can you memorize with the method of loci?

People would memorize palaces with hundreds if not thousands of loci .With such a memory palace you can remember a lot of things but you also need to train a lot to use properly such big places. Memory performers use them routinely but their experience is that they have to rehearse for hours every day to use them.

There are images left by the ancients of these memory palaces?

Yes there are some striking images included in memory treatises or just printed without accompanying text to be used specifically for this purpose.Medioeval university teachers would,for example,represent all the items of their subject matter organized spatially in some striking image and have this image used by students to learn their topic.
You find some examples here.

Why some authors consider the Art of Memory as a tool of creation?

Mary Carruthers and others modern authors point out that the ancient Art of memory was considered more than a way to remember things, a tool to create new things. We now think about this technique as something where you have, for example, a sermon already written and then you memorize the main points using the Art and then recollect your images to deliver the speech. Something that in modern days would be done by reading the words from a sheet of paper. In fact, things were slightly different. There was no previous written sermon! The sermon was created directly from the memory images! In the same way people would create also literary composition like poems or simply meditate about God or other items. For example, in the case of meditations, the written word (in the Bible) was only a starting point, then the creation of the memory images and its recollection walking in memory palaces would organize and expand the original material allowing the person to explore and learn more about the subject matter.

What is the relationship between memory palaces and hypertext?

Both use space to make learning easier.An hypertext with its clickable icons and images is like a memory palace and each link is a locus .When you click, the idea stored there appears as a new document.The only difference is that you don’t have to memorize the structure . From this point of view hypertext is much more like the Camillo Theatre: a physical space where you learn by walking.
See also Hypertext and the Art of Memory from Visible Language 31.2:1997

What is the relationship between the memory palaces and virtual reality?

Virtual Reality is essentially a 3D hypertext.You now navigate not only with the mouse but with all your body:the dream of Camillo becomes true.We can now build a place where you learn only by walking.

What is the relationship between the Art of Memory and computer interface?

It is by now clear that both the human and digital memory aren’t merely a repository, but a theatrical stage. We access computer data by clicking and in general using an interface based on a spatial metaphor.The same we do with our memory using the method of loci.So the Art has been the first computer interface invented by man and used to make better use of the biggest computer ever built:our brain.It was the first model for data storage and retrieval and now is driving the the research on new computer interfaces.
You can read an introduction on this fascinating matter on this paper by Peter Matussek about the The Renaissance of the Theater of Memory

What is the relationship between the Art of Memory and scientific visualization

The Art of Memory is a special case of visual thinking : i.e. high level manipulation of visual information by our brain. Scientific visualization tries to help our powerful capacity to handle visual information by creating visual representations of abstract or invisible objects for example a molecule or the interactions between particles. Like for the development of computer interfaces, we don’t know why some representations seem to work and others no, but the method of loci is a powerful paradigm that we know works, and that helps us find effective visualizations. In the method there are two fundamental components:

  1. the interiorization of the images in the loci
  2. the interiorization of the path (a muscular activity)

So ,for example, the successful visualization of a complex molecule includes not only static images of its parts but also the capability to travel inside the molecule using the mouse.

Does the method really work?

Yes,although there is no proof that it works better than other methods, like for example rote learning.An interesting article on this subject(This is the electronic version without pictures of:

Bower:Analysis of a mnemonic device-Am.Sci. Sep,Oct 75?

. See also this Master memories are made not born. And also Testing-the-Limits in a mnemonic technique: A study of cognitive plasticity in very old age.In these studies the participants are trained in using the method as a mnemonic device to remember word lists.

Works Cited

  • Carruthers, Mary. The Book of Memory: A Study of Memory in Medieval Culture. Cambridge: Cambridge UP, 1990.
  • Carruthers, Mary. The Craft of Thought: Meditation, Rhetoric and the Making of Images, 400-1200. Cambridge: Cambridge UP, 1998.
  • Parker, Cahill,McGaugh A Case of Unusual Autobiographical RememberingNeurocase(2006) 12, 35-49
  • Rossi, Paolo. Logic and the Art of Memory. Trans. Stephen Clucas. Chicago: U of Chicago P, 2000.
  • Yates, Frances. The Art of Memory. Chicago: U of Chicago P, 1966.