J.Konstapel, Leiden, 4 maart 2026.

Jump to the english version push here.

This a fusion of Nostalgia and Het Wereldwijde Verlangen naar naar Culturele Continuïteit

---

Uit de crisis wurmen: Waarom de natiestaat geen toekomst meer heeft (en wat we eraan kunnen doen)

Stel je voor: De wereld zoals we die kennen staat onder druk. De overheid kan haar beloftes steeds moeilijker waarmaken, grote groepen mensen voelen zich niet meer thuis in een snel veranderende wereld, en de snelle opkomst van AI lijkt alles nog ingewikkelder te maken. Klinkt bekend?

We hebben de neiging om bij zulke crises te denken aan grote redders: een sterke leider die de boel op orde brengt, of juist internationale samenwerking die alles regelt. Maar wat als die oplossingen juist onderdeel van het probleem zijn?

In een nieuw, diepgravend artikel wordt een radicaal ander idee gepresenteerd, geïnspireerd door een bescheiden diertje: de worm. Het is een metafoor voor hoe we ons misschien wel uit deze crisis kunnen ‘wurmen’.

Waarom de huidige crisis écht anders is

Eerst even het probleem. Het is niet zomaar weer een crisis. Het is een unieke samenloop van drie ontwikkelingen die elkaar versterken:

1. De economie ontsnapt aan het landsbestuur. Geld en bedrijven zijn digitaal en wereldwijd. Ze zijn steeds moeilijker te belasten door één land. AI maakt productiviteit los van menselijke arbeid, waardoor de winsten naar een kleine, internationale groep gaan, terwijl de kosten voor sociale opvang bij de nationale overheden blijven liggen. De bodem onder de schatkist valt weg.
2. De overheid kan het tempo niet bijbenen. De wereld verandert razendsnel door digitalisering en AI. Overheden daarentegen zijn logge schepen: ze hebben jaren nodig voor nieuwe wetten. Hierdoor ontstaat een adaptatietekort: de overheid regeert over een wereld die al niet meer bestaat. Mensen voelen terecht dat de politiek de grip verliest.
3. Het heimwee naar vroeger werkt averechts. De eerste twee problemen veroorzaken een diep gevoel van verlies: van zekerheid, van gemeenschap, van een thuis. Dit heimwee (nostalgie) wordt politiek misbruikt door bewegingen die beloven het oude te herstellen: de grens dicht, de eigen cultuur weer zuiver. Het probleem is dat hun diagnose (er is iets grondig mis) wel klopt, maar hun recept (de natiestaat weer sterk maken) het probleem alleen maar vergroot. Het versnelt de ontbinding die ze juist willen stoppen.

Twee doodlopende wegen

De twee meest voor de hand liggende oplossingen voor deze crisis zijn volgens het artikel allebei monocentrisch: ze gaan uit van één centrale macht die het probleem moet oplossen.

• Optie A: Terug naar de sterke natiestaat. (denk aan populisme, nationalisme). Dit werkt niet omdat de economie en technologie allang niet meer nationaal zijn. Je probeert een onsamendrukbare vloeistof in een te klein doosje te stoppen.
• Optie B: Alles overlaten aan wereldwijde samenwerking. (denk aan technocratie, de EU, VN). Dit werkt vaak niet omdat landen hun eigen belang vooropstellen. Het leidt tot logge, trage instituten die ver af staan van de burger.

De worm als redder: een strategie van binnenuit

Hier komt de worm om de hoek kijken. Al duizenden jaren gebruiken we de worm als metafoor voor iets dat van binnenuit, langzaam en onzichtbaar, zijn werk doet. Precies die eigenschappen zijn nu nodig. Het artikel noemt dit er uit wurmen en beschrijft het in vier fasen:

• Fase 1: Van binnenuit beginnen (Interioriteit). We wachten niet tot het systeem instort. Binnen de bestaande wetten en structuren beginnen we nu al met het bouwen van alternatieven. Denk aan: coöperaties, lokale energiecollectieven, gemeenschapstuinen, ruilnetwerken, of een lokaal eigen geldsysteem. De worm begint in het bestaande weefsel.
• Fase 2: Stap voor stap uitbouwen (Gradualisme). Deze initiatieven breiden zich langzaam uit. Eerst energie, dan misschien water of voedsel, daarna zorg of een eigen munt. Elk stapje wordt getest: werkt dit beter voor onze gemeenschap dan wat de verre overheid ons biedt? Wat succesvol is, groeit en trekt navolging.
• Fase 3: Bescheiden maar effectief (Nederigheid). Deze nieuwe structuren gaan de strijd met de overheid niet aan. Ze opereren juist op de plekken waar de overheid zwak is: lokaal, in de buurt, bij onderling vertrouwen. Ze hoeven de staat niet te verslaan; ze hoeven alleen maar beter te zijn in de dingen die er voor mensen dagelijks toe doen.
• Fase 4: De stille overgang (Exit). Naarmate deze lokale, polycentrische (veelkernige) netwerken sterker worden, verliest de centrale overheid langzaam haar functie. Ze wordt steeds meer ceremonieel. Ze bestaat misschien nog wel op papier, maar het echte leven speelt zich elders af. Het oude systeem is van binnenuit vervangen, zonder revolutie.

De kracht van ‘reflective nostalgia’

Een cruciaal ingrediënt voor dit alles is een nieuwe manier van omgaan met heimwee. In plaats van het herstellend heimwee dat terug wil naar een mythisch verleden, hebben we reflecterend heimwee nodig. Dat erkent het verlies en het verdriet, maar zoekt de verbinding en het thuisgevoel niet in het verleden, maar in het hier en nu, samen met anderen. Het bouwen aan een ‘relationele thuishaven’ in je eigen coöperatie of buurtinitiatief.

Geen garanties, maar een route

Deze strategie van ‘eruit wurmen’ is geen wondermiddel. Het artikel benoemt zelf de grote uitdagingen:

• Kunnen al die losse initiatieven ooit genoeg samenhang krijgen om een echt alternatief te vormen?
• Zal de bestaande macht het toestaan, of worden deze ‘wormen’ platgetrapt?
• En wat is de rol van AI? Kan het helpen bij samenwerking, of wordt het een nieuw middel voor controle?

Toch biedt het een hoopvol en realistisch perspectief. Het draait niet om het vinden van één grote leider of één grote oplossing. Het draait om geduldig, van binnenuit en stap voor stap bouwen aan een nieuwe manier van samenleven, terwijl het oude huis nog overeind staat.

De worm is klein en onopvallend, maar uiteindelijk, zoals het Engelse spreekwoord zegt: “Even a worm will turn.” Zelfs een worm zal zich omdraaien. Misschien is dat de les: ware verandering komt niet van bovenaf, maar groeit van onderop, vanuit de aarde zelf.

English Academic Version

The Worm as Transitional Intelligence: Inner Erosion and the Subversive Logic of Polycentric Reorganization

Author: J. Konstapel

Date: March 4, 2026

Location: Leiden, NL

Abstract

The contemporary nation-state is facing a convergence of crises that are not merely cyclical but structural. The “worm”—an archetype of interiority, gradualism, and subversive agency—provides a prescriptive model for surviving this unprecedented systemic collapse. By utilizing Ostrom’s polycentricity, Gunderson and Holling’s panarchy, and Friston’s active inference, we can conceptualize a “worming-out” strategy: the construction of nested governance structures within the decaying shell of the monocentric state.

I. The Triad of Unprecedented Convergence

The current civilizational condition is defined by three tectonic shifts that render traditional state-level solutions obsolete.

1. Fiscal and Territorial Decoupling

The nation-state’s survival has historically depended on its ability to tax and regulate activity within a physical territory. However, the rise of AI-driven productivity and digital information substrates has decoupled value creation from geography. As capital and intelligence become “liquefied,” the state finds itself attempting to govern a ghost-image of the economy, leading to a terminal fiscal crisis.

2. The Institutional Adaptation Gap

There is a structural mismatch between the exponential rate of change in the information substrate and the linear, bureaucratic pace of institutional adaptation. This gap creates a “sovereignty vacuum” where the state nominally retains power but practically loses the ability to manage complexity, leading to systemic “noise” and entropy.

3. Restorative Nostalgia as a Self-Defeating Reflex

In response to this loss of grip, populations often retreat into restorative nostalgia—the desire to rebuild a mythical, homogenous past. You argue that this is a destructive reflex; it attempts to reduce systemic complexity at the exact moment when higher levels of adaptive complexity are required to survive.

II. The Mechanics of the Worm: Transitional Intelligence

The “worming-out” model does not seek revolution or total institutional replacement, which would trigger a catastrophic collapse. Instead, it proposes a polycentric migration of governance through four distinct phases:

• Interiority (The Subversive Start): New governance cells—energy communities, digital commons, and local mutual-aid networks—are planted inside existing legal and institutional frameworks. They operate within the “gut” of the state.
• Gradualism (Adaptive Expansion): These cells do not compete for total power. Instead, they focus on increasing their Adaptive Capacity. They solve specific problems—trust, resource allocation, social safety—that the state is increasingly unable to address.
• Redundancy (Building Resilience): By creating a “redundant” layer of governance, these polycentric cells ensure that when the state’s primary systems fail, the social fabric remains intact. This is the “worming” through the hard layers of bureaucracy.
• Ceremoniële Transitie (The Final Handover): In the final stage, the nation-state remains as a ceremonial shell—a historical artifact—while the substantive metabolic functions of society are managed by the vibrant, polycentric web of communities.

III. Theoretical Foundations: Active Inference and Panarchy

The model is grounded in the Free Energy Principle (FEP) developed by Karl Friston. Institutions are viewed as “inference engines” that attempt to minimize “surprise” (entropy). The monocentric state is currently suffering from “model overfit”; it is too rigid for its environment. The worm represents a move toward Active Inference—smaller, more agile governance units that can more efficiently minimize free energy at the local and relational level.

Furthermore, drawing on the Panarchy framework, the “worming-out” strategy facilitates an orderly “release” (Omega phase) and “reorganization” (Alpha phase), preventing the system from falling into a “poverty trap” of total collapse and chaos.

IV. Conclusion: The Relational Heimat

The ultimate goal of transitional intelligence is the cultivation of a Relational Heimat. We must move away from the “blood and soil” definitions of belonging and toward a sense of home rooted in shared practice, mutual care, and polycentric responsibility. The worm ensures that even as the old world dissolves, the nutrients for the new world are already being processed.

Comprehensive Annotated Bibliography

Boym, S. (2001). The Future of Nostalgia. Basic Books.

• Annotation: Boym’s work is foundational for the paper’s critique of modern politics. The distinction between restorative nostalgia (which seeks to rebuild the past) and reflective nostalgia (which meditates on the ruins of time) is crucial. Konstapel uses this to show how “the worm” utilizes the past as a resource for reflection rather than a blueprint for a failed restoration.

Friston, K. J., et al. (2021). Active Inference and Collective Intelligence. Entropy, 23(7), 830.

• Annotation: This paper provides the mathematical and thermodynamic grounding for the model. Using the Free Energy Principle, Konstapel argues that the nation-state’s collapse is an “informational failure.” The “worm” is an agent of Active Inference, a more biologically and systemically sound way of organizing collective intelligence in high-entropy environments.

Gunderson, L. H., & Holling, C. S. (2002). Panarchy: Understanding Transformations in Human and Natural Systems. Island Press.

• Annotation: The concept of “Panarchy” explains the nested cycles of growth, collapse, and renewal. Konstapel applies this to the transition of governance, identifying the “worm” as the primary actor in the Reorganization (Alpha) phase, ensuring that the collapse of the nation-state leads to a higher level of systemic complexity rather than mere ruin.

Konstapel, J. (2026a). Nostalgia: On the psychology, commerce, and politics of nostalgic affect. constable.blog.

• Annotation: This earlier work by the author explores how nostalgic affect is commodified and politicized, providing the psychological context for why populations resist the “worming-out” process and cling to decaying structures.

Konstapel, J. (2026b). De langzame ontbinding van de natiestaat. constable.blog.

• Annotation: A precursor to the current paper, this text outlines the empirical signs of institutional erosion in the mid-2020s, specifically focusing on the failure of the “fiscal-territorial contract.”

Mazzucato, M. (2021). Mission Economy: A Moonshot Guide to Changing Capitalism. Allen Lane.

• Annotation: Cited as a counter-point. Konstapel argues that Mazzucato’s “Mission Economy” assumes a degree of state-level agency and adaptation that is no longer present in the 2026 information substrate. The “worm” is the answer to the failure of these top-down “moonshots.”

Ostrom, E. (1990). Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action. Cambridge University Press.

• Annotation: The seminal work on self-governance. Ostrom provides the empirical proof that communities can manage complex resources without state intervention. Konstapel elevates this to a grand-strategic level: polycentricity is the only viable path forward during systemic dissolution.

Ostrom, E. (2010). Beyond Markets and States: Polycentric Governance of Complex Economic Systems. American Economic Review.

• Annotation: This Nobel-prize lecture supports the paper’s argument that polycentricity is not just a “small-scale” solution but a robust framework for managing global, complex economic systems in the absence of a dominant state.

Pahl-Wostl, C. (2009). A conceptual framework for analysing adaptive capacity. Global Environmental Change.

• Annotation: This paper provides the technical definition of “Adaptive Capacity.” It supports Konstapel’s “Gradualism” phase by describing how multi-level learning allows for the transition of governance regimes from rigid to adaptive structures.

Sedikides, C., et al. (2015). To nostalgize: Mixing memory with affect and desire. Advances in Experimental Social Psychology.

• Annotation: This psychological study supports the paper’s view that nostalgia is a powerful social-bonding agent, which can be redirected toward the “Relational Heimat” instead of being weaponized for restoration politics.

Soto-Oñate, D. (2026). Post-growth meets polycentric governance.

• Annotation: A contemporary 2026 reference that aligns the economic reality of “post-growth” with the governance necessity of “polycentricity,” providing a macro-economic validation of the worming-out model.