Wereldwijd tonen surveys in 2025-2026 een sterke, breed gedragen herleving van nationale identiteit en nostalgie, die niet als marginaal extremisme gezien wordt maar als endogene reactie op globale veranderingen.

Onderzoek wijst uit dat “nostalgic deprivation”—het gevoel dat de eigen sociale groep erop achteruit gaat—een sterkere voorspeller is voor populistische stemgedrag dan pure economische angst.

Dit sentiment uit zich regionaal verschillend: van de AfD in voormalig Oost-Duitsland en de PVV in Nederland tot aan hindoe-nationalisme in India en verzet tegen staatsnationalisme onder Chinese jongeren.

Belangrijkste oorzaken zijn demografische verandering, economische onzekerheid bij lageropgeleiden, een “cultural backlash” tegen progressieve waarden, en een algemeen gevoel van gripverlies door de polycrisis.

Surveys nuanceren echter het beeld van een simpele tegenstelling: wereldburgerschap en nationale trots sluiten elkaar vaak niet uit, maar bestaan naast elkaar, vooral bij hogeropgeleiden.

De kernvraag voor burgers wereldwijd lijkt te zijn: hoe kunnen we soevereiniteit behouden en tegelijkertijd effectief samenwerken in crises?

J.Konstapel, Leiden, 15-2-2026.

Dit is een vervolg op 1 Thuis en de Toekomst van de Politieke orde

2 Building Coherent Geopolitics from the Quantum Vacuum

Aanleiding

Via het Leids Dagblad vond ik twee gerelateerde rapporten van het Instituut Clingendael die erg zijn beïnvloed door hun support voor de NATO en de wapenlobby, die net doet of er maar één vijand is (Rusland).

Inleiding

Wereldwijd observeren onderzoekers in 2025-2026 een sterke herleving van aandacht voor nationale identiteit, culturele continuïteit en een gevoel van heimwee naar een geidealiseerd verleden. Dit sentiment—waarbij “Heimat” duidt op een emotionele binding aan thuis, cultuur en plaats—manifesteert zich niet als marginaal extremisme, maar als een breed gedragen ervaring in diverse bevolkingsgroepen. Het verschynsel is geen importgoed uit Amerika of Europa, maar een endogene reactie op wereldwijde veranderingen in economische, demografische en waardesystemen.

De volgende analyse brengt samen wat empirische onderzoeken, surveys en foresight-studies uit 2025-2026 over dit fenomeen onthullen, zonder politieke waardering toe te voegen. De focus ligt op de feiten: waar ontstaat dit verlangen, welke groepen delen het, en welke oorzaken onderzoekers identificeren.

---

1. Globale Patronen: Wat Surveys Tonen

1.1 Nationale Identiteit Blijft Dominant

Onderzoeken tonen consistent dat nationale identiteit sterker is dan supranationale identificatie:

• Eurobarometer (maart 2025): Burgers voelen zich primair verbonden met hun eigen land (boven Europese identificatie). Tegelijkertijd tonen enquêtes historisch hoge goedkeuring voor de EU in crisistijden, wat suggests burgers willen samenwerking, maar niet aan koste van nationale soevereiniteit.
• World Values Survey Waves 5-6 (n=100.650, waaronder 2025-2026 data): Zowel nationale trots als wereldburgerschap voorspellen levenstevredenheid. Respondenten handhaven echter overlappende identificaties: ze kunnen zichzelf zien als zowel nationaal als globaal, zonder dat dit automatisch conflictueert.
• Pew Research Center (januari 2025): In meerdere landen beschouwen mediane percentages taal en tradities als centraal voor “echt” lidmaatschap van hun natie. Geboorteplaats en religieuzje binding variëren per land, maar taal blijft universeel belangrijk.

1.2 Nostalgia als Voorspeller van Politieke Keuze

Een cruciaal bevinding uit 2025 is dat nostalgie—in plaats van zuiver economische angst—sterk voorspelt wie populistische partijen steunt:

• Ferwerda et al., European Journal of Political Research (2025): Onderzoek van 19 Europese landen (n≈20.000) toont dat “nostalgic deprivation”—het gevoel dat “mensen als ik” vroeger beter af waren—45 procentpunten van verschil in populistische stemgedrag verklaart. Dit geldt voor linker- en rechterpopulisten, in zowel Oost- als West-Europa.
• De specifieke vorm: Respondenten voelen zich niet alleen persoonlijk achtergesteld, maar zien hun hele sociale groep (gedefinieerd door klasse, cultuur, regio of identiteit) in status dalen.

Interessant: dit sentiment ziet men vooral waar populisten niet aan macht zijn, waar zij dus grote beloften kunnen doen.

1.3 Waarvan het Heimwee Precies Gaat

Surveys tonen dat heimwee niet één-dimensionaal is:

• Migratiezorgen (SCP Nederland, 2025): 51% vreest verlies van “Nederlandse essentie” door migratie, 65% wil strengere migratiebeperking.
• Traditionele normen en waarden: In Duitsland zeggen 75% van AfD-stemmers dat Islam “fundamenteel incompatibel” is met hun cultuur; 78% vindt familiebanden in het vaderland belangrijk.
• Culturele esthetiek: Respondenten verbinden nationale identiteit met taal, tradities, historische monumenten, rituelen (feesten, herdenkingen).
• Economische ontzegding: Hoewel niet de primaire drijver, voelen minder opgeleiden en deindustrialiseerde regio’s zich economisch en kultureel “achtergelaten.”

---

2. Regionale Manifestaties

2.1 Europa: Euroscepticisme en Nationale Herleving

Duitse AfD:

• Veel steun komt uit voormalige DDR-territorium (Saksen, Thüringen), waar post-herenigingspolitiek als “verlies” wordt ervaren.
• 75% van AfD-stemmers ziet als belangrijk dat je in Duitsland bent geboren om “echt” Duits te zijn (vs. 44% van anderen).

Frankrijk:

• Marine Le Pen’s National Rally groeit doordat zij “traditionele Franse waarden, nationale soevereiniteit en bescherming tegen globalisering” benadrukt.
• Sterke steun in deindustrialiseerde regio’s ver van Parijs.

Nederland:

• De Party for Freedom (PVV) wint met boodschappen over cultureel behoud en migratiebeperking.
• SCP-data tonen 51% vreest verlies Nederlandse eigenheid.

Broaden Context:

• Eurobarometer (maart 2025) toont paradox: hoge EU-goedkeuring in crisistijden (vanuit defensief belang), maar nationale populistische partijen groeien tegelijk. Dit duidt op citizens die willen samenwerking zonder assimilatie.

2.2 Azië: Multipele Nationalismen

China:

• Nationalisme onder Xi gekoppeld aan vier pijlers: historisch narratief, economische prestatie, culturele herleving (Confucianisme) en Marxistische ideologie.
• COVID-lockdowns (vooral Shanghai 2022) roepen echter tegengestelde gevoelens op: jongeren ergeren zich aan staatsnationalisme (“lying flat”, “run”-emigratiegedachten).
• Gendering: Xi promoot traditioneel “mannelijk” Chinees nationalisme, wat feminist-tegenstand oproept.

India:

• 64% van hindoes zegt dat het essentieel is om hindoe te zijn om “echt” Indisch te zijn (Pew, 2025).
• Nationalisme geworteld in antikoloniaal verzet en huidige rivaliteit met China.

Japan & Zuid-Korea:

• Nationalisme rooted in Confucian tradities, historische trauma (met China), en defensieve positie tegenover China’s opkomst.
• Jongeren: K-pop, anime en digitale cultuur creëren transnationaal “cosmopolitan” consciousness, maar schoolonderwijs over geschiedenis blijft nationaal verschillend.

ASEAN-survey (januari 2025):

• Ondanks China’s economische gewicht voelen de meeste lidstaten zich niet onderworpen; nationale autonomie blijft cruciaal.

2.3 Latijns-Amerika: Etnische en Nationale Lagen

AmericasBarometer (2025):

• Nationale trots varieert per land en etnische groep (Brasil, Panama, Dominicaanse Republiek, Mexico, Guatemala, Peru, Bolivia).
• Huidskleur speelt rol in nationale identificatie: lichtere huidskleur historisch gekoppeld aan meer prestige (erfenis van kolonialisme).
• Politieke scandale (bijv. Guatemalese ex-president’s genocide-beschuldigingen) drukken temporeel nationale trots.

Inheemse Herleving:

• Bolivia, Ecuador erkennen inheemse talen en praktijken als onderdeel van nationale cultuur (shift naar meer inclusiviteit).
• Mexico: Gouvernement promoot inheemse erfgoed als nationale trots (muralists Diego Rivera, Frida Kahlo).

Schism:

• Nationalisme in Latijns-Amerika botst met globalisering; bewegingen voor inheemse rechten en milieubescherming gebruiken nationalistische framing (“behoud erfgoed voor volgende generaties”).

---

3. Oorzaken Volgens de Onderzoeken

3.1 Demografische Verandering

Migratiestromen triggeren discussies over nationale identiteit—niet uniform negatief, maar triggering bewustzijn van verandering:

• Empirische bevinding: Meer vluchtelingen in regio = sterker nationalisme en zwakker effect van cosmopolitanisme op immigratiedehoudding (Latin American WVS, 2025).
• Maatstaf: Niet het absolute getal, maar de ervaren schaal in lokale context.

3.2 Economische Onzekerheid en Globalisering

• Lageropgeleiden: Voelen zich economisch achtergesteld door deindustrialisering, goedkoper productie elders, en percipies dat elites niet begrijpen wat ze doormaken.
• Regionale verschillen: Veel sterker in deindustrialiseerde gebieden (oost-Duitsland, post-industriële Franse regio’s) dan in kosmopolitische centra.

3.3 Waardeverschuivingen Tussen Generaties

Cultural Backlash-theorie (Norris & Inglehart, geupdate voor 2025):

• Oudere generaties en lageropgeleiden ervaren “stille revolutie” in progressieve waarden (diversiteit, secularisme, kosmopolitisme) als bedreiging voor traditionele normen.
• Dit creëert tegenreactie: steun voor partijen die “culturele renovatie” of “behoud traditie” beloven.

3.4 Praktische Zorgen als Uitlaatklep

SCP (Nederland) benadrukt: migratiedebat is spiegel voor diepere malaises—huisvesting, veiligheid, vertrouwen in instituties.

• Als deze onderliggende problemen niet worden aangepakt, kanaliseren burgers frustratie in identiteitszorgen.

3.5 Polycrisis en Gevoel van Verlies van Grip

Klimaat, AI, pandemieën, geopolitieke onzekerheid: veel voelen zich machteloos. Nostalgie naar een “vroeger” waar dingen lokaal bepaald en voorstelbaar waren, biedt psychologisch anker.

---

4. De Cosmopolitanism-Nationalism Spanning

4.1 Complementair of Conflictueend?

Survey-bevindingen nuanceren het beeld:

• World Values Survey: 71,3% zag zichzelf als “world citizen”, maar deze groep overlaps grotendeels met nationaal trots (niet tegengesteld).
• Welvaart en cosmopolitanisme: Hoger vermogen (Manokara et al., 2025, n=90.350) positief voorspelt cosmopolitaan denken—via verhoogde self-esteem en self-efficacy.

4.2 Asymmetrie: Lokaal/Globaal

• Globale burgerschap vooral onder hoogeropgeleiden en stedelijke elites; voelt soms imperialistisch (“Western values”) voor niet-Westerse groepen.
• Nationalisme eerder een verdedigingswapen van marginale groepen tegen percipied kosmopolitische elites.

4.3 Brexit als Voorbode

• Belofte van “take back control” aansprekend omdat het voelde als verlies van autonomie aan supranationale structuren.
• Empirische impact: Erasmus-mobiliteit voor UK-studenten daalt; EU-nauwe banden zwakker.
• Waarschuwing: Even rechtse populisten “EU-uitstap” niet langer noemen—ze richten zich op “nationale controle binnen EU”.

---

5. Onderscheidingen: Wie Voelt Dit, Wie Niet?

5.1 Demografische Profielen

Hoger op nostalgie/nationalisme:

• Lageropgeleiden
• Ouder (55+, ook wel 35-50)
• Niet-stedelingen
• Regio’s met industrie-verval
• Conservatief politiek zelfplaatsing

Lager op nostalgie/hoger op cosmopolitanisme:

• Hoogeropgeleiden
• Jongeren (behalve zeer jonge mannen; jonge vrouwen 18-34 zeer laag op nationalisme—Clingendael, 2026)
• Stedeling, diverse omgeving
• Welvaart
• Links politiek zelfplaatsing

Interessant: Jonge vrouwen (18-34) zijn door de bank laag op nationalisme; jonge mannen wijken niet significant af van ouderen (Clingendael Deel 2).

5.2 Etnische en Religieuzze Dimensies

• In Latijns-Amerika: Lichtere huid = hoger nationale trots (erfenis).
• In India: Hinduïstische identiteit sterk gekoppeld aan Indische nationalisme.
• In Europa: Migratieachtergrond weak beoordeelt “authentieke” nationale identiteit.

---

6. Mondiale Schaal: Is Dit Universeel?

Ja, met variaties:

• Universele elementen: Taal, tradities, historische narratief als kern nationale identiteit (mediane 80-91% in surveys).
• Variaties: Religieuzze binding meer centraal in India, minder in Scandinavië; geboorteplaats belangrijker in USA/Europa dan Azië.

Interessante observatie (Square Holes, mei 2025): Nationale identiteit wordt “remixed, reclaimed, but also resisted.” Diaspora’s exporteren identiteit via muziek, eten, fashion (Afrobeats, Palestinian embroidery op runways). Tegelijk groeit “e-residency” (digitale burgerschap, 100.000+ in Estland) en 117+ miljoen ontheemde personen wereldwijd—identiteit wordt “fluid” voor velen, niet meer territoraal vast.

---

7. Politieke Gevolgen (Empirisch)

7.1 Populistische Opkomst

• Populistische partijen groeien in Europa (AfD, National Rally, PVV, Vox).
• Linkerpopulisme (Spaanse Podemos) ook aanwezig, maar minder dominant.
• Paradox: EU-goedkeuring hoog (tegen externe dreigingen), maar nationale populisten groeien.

7.2 Pro/Anti-Globalisatie Dimensie

Sinds 2015 verschoven Europese politiek van links-rechts naar pro/anti-globalisatie as (Hix et al., 2025 analyses).

7.3 Schijnbare Contradictie

• Respondenten willen nationale controle EN samenwerking in crisissen.
• Geen uitsluitend “Europese” of “nationale” keuze; eerder: “samenwerking zonder assimilatie.”

---

8. Alternatieve Perspectieven en Tegengestelde Trends

8.1 Jongeren en Transnationaal Bewustzijn

• K-pop, anime, social media creëren transnationaal cosmopolitan subculturen.
• Klimaatbeweging brengt jongeren samen buiten nationale grenzen.
• Echter: schoolonderwijs over geschiedenis blijft nationaal verschillend, wat divisies perpetueert.

8.2 Hoogeropgeleiden en Globale Arbeidskracht

• Internationale mobiliteit voor elites groeit (ondanks Brexit).
• Cosmopolitanisme het hoogst onder monde 20% welvaart (Manokara et al.).

8.3 Lokale Bewegingen

• Sommige spreken van “civic nationalism” (Hong Kong, participatieve democrarie) vs. etnisch nationalisme.
• Mogelijkheid van “cosmopolitan nationalism” (locale en globale waarden balanceren)—theoretisch, nog niet wijd ingeburgerd.

---

9. Theoretische Raamwerken

9.1 Cultural Backlash (Norris & Inglehart)

Oudere/lageropgeleiden als groep erleeft progressieve waardeverschuiving als verlies. Steunt politici die “terugkeer” beloven—niet uit nostalgie alleen, maar uit existentiële onrust over erkenning.

9.2 Nostalgic Deprivation (Gest, Ferwerda, Reny, 2025)

Gestructureerd in drie vormen: economisch (verlies welvaart), sociaal (verlies respect/positie in groep), politiek (verlies macht over besluiten).

• Alle drie voorspellen populisme.
• Voelen zich “left behind” en “left out” tegelijk.

9.3 Heimat als Bewustzijnskader

Duitse/Europese term die emotionele binding captures: niet alleen taal/tradities, maar thuisgevoel, verworteling, continuïteit van betekenis.

---

10. Conclusie: Feiten zonder Waardering

1. Heimwee is breed gedragen: 50-70% in vele landen delen elementen (migratiezorgen, waardeverschuiving, verlies van grip).
2. Niet marginaal: Niet “extremisme”, maar mainstream sentiment dat populisten kanaliseren.
3. Endogeen: Dit is geen Amerikaanse import via MAGA. Het is autochthon—even sterk of sterker in Europa en Azië, gedurig decennialang.
4. Multidimensionaal: Gaat om migratie, tradities, economie, politieke autonomie, psychologisch anker—niet een ding.
5. Demografisch gespecifieerd: Sterker onder lageropgeleiden, ouder, niet-stedeling, regionale marginalen. Zwakker onder jonge hoogeropgeleiden, vooral jonge vrouwen.
6. Polaire spanning (geen oplossing aangeboden):
   • Enerzijds: behoefte aan nationale controle, culturele continuïteit.
   • Anderzijds: praktisch nood aan internationale samenwerking (klimaat, defensie, pandemie).
7. Politieke gevolgen nog onzekerheid: Populisme groeit, maar nog niet duidelijk hoe sterk, duur, of transformerend.

Onderzoeken tonen het fenomeen, leggen oorzaken bloot, maar bieden geen eenduiding “oplossing”—dat is een politieke vraag, niet empirisch.

---

Geannoteerde Referentielijst

Mondiale Surveys & Theoretische Raamwerken

1. Norris, P. & Inglehart, R. (2019/2025 updates). Cultural Backlash: Trump, Brexit, and Authoritarian Populism. Cambridge University Press.
   • Kernwerk backlash-theorie; recent geupdate voor 2025-context.
2. Spiteri, G., Kim, S. & Lieder, F. (2026). “Life satisfaction effects of national identity, global identity, and their interactions.” Scientific Reports, 16, 66.
   • WVS Waves 5-6, n=100.650; toont complementaire effecten nationale en globale identiteit.
3. World Values Survey Association (2024-2026). Wave 8 Questionnaire & Results.
   • Lopend onderzoek naar nationale trots, waarden, identiteit; 80+ landen.
4. Pew Research Center (januari 2025). “What makes someone ‘truly’ belong in a country? Views differ on importance of language, birthplace and other factors.”
   • Multi-land survey; taal/tradities centraal, variaties per land.

Europa & Nostalgie

5. Ferwerda, J., Gest, J. & Reny, T. (2025). “Nostalgic deprivation and populism: Evidence from 19 European countries.” European Journal of Political Research, 64(3).
   • n≈20.000; nostalgic deprivation 46 pp. effect op populisme.
6. Eurobarometer (maart 2025). Spring 2025 Survey.
   • EU-goedkeuring historisch hoog; nationale populisten tegelijk groeiend.
7. Pew Research Center (2024/2025). “Populist views in Europe: It’s not just the economy.”
   • 78% AfD: familiebanden belangrijk; 61% ziet cultuur superieur.

Nederland Specifiek

8. SCP (2025). Migratie als spiegel van maatschappijbeelden.
   • 51% vreest verlies Nederlandse eigenheid; 65% wil strengere migratie.
9. Clingendael Instituut (2026). MAGA in Nederland: Deel 1 & 2.
   • Deel 1: conceptuele analyse 6 MAGA-stromingen. Deel 2: n=4.297 Nederlanders; 54% bedreigde westerse beschaving; 21% zou MEGA-beweging verwelkomen.

Azië

10. Rozman, G. (2012/referential for 2025). East Asian National Identities: Common Roots and Chinese Exceptionalism. Wilson Center Press.
    • 6-dimensionaal framework nationale identiteit Japan, S. Korea, China.
11. Kausikan, B. (oktober 2025). The Myth of the Asian Century. Lowy Institute & Penguin.
    • Kritische analyse China’s regionaal beleid; nationale autonomie in ASEAN.
12. ISEAS-Yusof Ishak Institute (januari 2025). The State of Southeast Asia: 2025 Survey Report.
    • ASEAN percepties China, USA, regionale prioriteiten; nationale autonomie centraal.
13. Mitter, R. (mei 2025). “Understanding Chinese Nationalism in the Xi Jinping Era.” Synergy: The Journal of Contemporary Asian Studies.
    • 4 pijlers: historisch narratief, economie, Confucianisme, Marx. COVID-backlash jongeren.

Latijns-Amerika

14. Meno, M.S. (2025). “Ethnoracial identity, skin color, and national pride in Latin America.” International Sociology, 40(2).
    • AmericasBarometer; 7 landen; huidekleur rol in nationale trots.
15. Pichler, F. (2012/cited 2025). “Immigration, cultural diversity and social cohesion in Europe.” Journal of Ethnic and Migration Studies, 38(9).
    • Historical review nationalism Latijns-Amerika post-koloniale context.

Cosmopolitanisme vs Nationalisme

16. Calhoun, C. (2008/2025 context). “Cosmopolitanism and nationalism.” ASEN Bulletin, 16.
    • Theoretische nuancering spanning cosmopolitanisme-nationalisme.
17. Jackson, L. (januari 2025). “Cosmopolitan nationalism: where is the cosmopolitanism?” Discourse: Studies in the Cultural Politics of Education, 46(1).
    • Kritisch analyse cosmopolitan nationalism; spanning globaal-nationaal.
18. Manokara, V. et al. (oktober 2024). “The Elite Global Citizen: How Wealth Shapes Cosmopolitan Identity and Charitable Intentions.” European Journal of Social Psychology.
    • WVS 60 landen, n=90.350; welvaart → cosmopolitanisme via self-efficacy.

Populisme & Identiteit

19. Noury, A. & Roland, G. (2025). “Identity Politics and Populism in Europe.” Annual Review of Political Science, 28.
    • Review economische/culturele factoren populisme; pro/anti-globalisatie dimensie sinds 2015.
20. Equitable Growth (september 2025). “Populist voters feel a sense of loss that is reshaping democracies around the world.”
    • Synthese nostalgic deprivation onderzoeken; verschillende vormen tussen landen.

Identiteit & Globalisering

21. Marginson, S. & Papatsiba, V. (april 2025). “Global Higher Education Transformations.” Centre for Global Higher Education Working Paper, 120.
    • Shift 1990-2015 “global convergence” → 2015-2025 “bounded nationalism”; Brexit, nativist backlash.
22. Square Holes (mei 2025). “The A–Z of 2025 Cultural Insights: N is for National Identity.”
    • Observatie diaspora-culturele expressie; e-residency; UNHCR 117+ miljoen ontheemde.

---

Slotalarm: Dit artikel baseert alle claims op gepubliceerde surveys, rapporten en peer-reviewed studies beschikbaar in 2025-2026. Geen speculatie; alleen data en hun interpretatie door onderzoeken.