J.Konstapel, Leiden, 6-2-2026.

Dit is een vervolg op

1 Swarm Intelligence and he Future of Democracy ,

2 Long-Term Alliance Options for Europe in a Multipolar Reality

3 Swarm Intelligence and the Spatial Web 

4 SWARP: Adaptive Collaboration Through Active Inference

Interview Leonard Pfeiffer

Essay over de inhoud van Absolute democratie: Kroniek van een aangekondigde afrekening

Ilja Leonard Pfeijffer’s Absolute democratie is een bundel van ongeveer vijftig essays die hij de afgelopen twee jaar schreef voor de krant De Morgen. Het werk functioneert als diagnose en reflectie op de huidige staat van democratie, open samenlevingen en de politieke dynamiek in de wereld. Het is gepositioneerd als een kritische kroniek van een tijdperk waarin democratische verworvenheden onder druk staan en fundamenteel worden heronderhandeld, niet alleen door externe vijanden maar ook vanuit interne politieke krachten en overtuigingen.

De kernpremisse van het boek is dat de democratie niet louter bedreigd wordt van buitenaf, maar steeds vaker wordt “ontmanteld in naam van de democratie” zelf. Dit houdt in dat machthebbers en politieke bewegingen democratische legitimatie gebruiken om institutionele checks, rechtsstaatprincipes en vrijheden op te offeren aan de wil van de meerderheid of de winnaar van verkiezingen. Pfeijffer signaleert dat deze ontwikkeling een fundamentele herinterpretatie van democratie inhoudt: niet langer een systeem met ingebedde beperkingen en waarborgen, maar een model waarin de wil van de meerderheid of de grootste fractie als absoluut uitgangspunt geldt.

Een belangrijk thema in de bundel is de herwaardering (of vervorming) van democratische waarden. Pfeijffer analyseert hoe waarden die ooit vanzelfsprekend en breed gedragen waren — zoals rechtsstaat, persvrijheid, onafhankelijkheid van rechters, bescherming van minderheden en institutionele checks and balances — steeds vaker ter discussie worden gesteld of ondergraven door politieke actoren. Hij ziet dit als een proces waarin democratie transformeert naar wat hij pleegt te noemen “absolute democratie”: een systeem zonder reële tegenmacht of beperking van uitvoerende macht. Dit maakt het mogelijk dat leiders en bewegingen, wanneer zij gekozen zijn, de grenzen van hun macht oprekken en democratische instituties verzwakken.

Pfeijffer bespreekt populisme, cultuuroorlog, accelerationisme en surveillancekapitalisme als kenmerken van de huidige politieke tijd. Deze termen staan voor de verschillende manieren waarop politieke en maatschappelijke krachten de democratie uitdagen. Populisme verwijst naar politieke bewegingen die beweren de “wil van het volk” te vertegenwoordigen en daardoor institutionele beperkingen willen neerhalen. Cultuuroorlog illustreert de diepgaande ideologische verdeeldheid over waarden, identiteit en nationale normen. Accelerationisme kan worden gezien als de wens van sommige bewegingen om bestaande systemen juist te versnellen en te destabiliseren, en surveillancekapitalisme duidt op de rol van datagestuurde machtsstructuren in het beïnvloeden van publieke opinie en politieke besluitvorming.

De essays functioneren zowel als commentaar op actuele geopolitieke ontwikkelingen als als bredere filosofische reflecties op democratie. Pfeijffer betrekt voorbeelden uit binnen- en buitenland, waaronder de politiek in de Verenigde Staten en in Europa, en behandelt de spanning tussen traditionele rechtsstatelijke democratie en moderne vormen van democratische legitimatie die institutionele remmen willen loslaten. Hij put daarbij uit zijn klassieke achtergrond en brede culturele oriëntatie om paralellen te trekken met historische democratische crises, bijvoorbeeld uit de oude Griekse politieke filosofie, wat in eerdere interviews en presentaties gereflecteerd wordt.

Een terugkerend kritisch motief in de bundel is het idee dat democratie niet alleen procedures en meerderheidsbesluiten is, maar ook checks and balances, bescherming van minderheden en een gedeeld begrip van democratische normen. Pfeijffer waarschuwt dat wanneer deze elementen vervagen of genegeerd worden, democratie kan transformeren in een systeem dat op papier democratisch heet, maar in werkelijkheid geen echte tegenmacht of rechtsstaat meer garandeert. Dit wordt gekoppeld aan bredere zorgen over sociale en geopolitieke crises, zoals klimaatproblematiek, economische ongelijkheid, nepnieuws en de erosie van onafhankelijke media.

Tenslotte biedt het boek geen gesloten blauwdruk voor oplossingen, maar Pfeijffer ontvouwt wel diagnoses en routekaarten voor reflectie en debat over hoe democratische waarden hersteld of herversterkt kunnen worden. Hij richt zich daarbij expliciet op kiezers, politici en publieke denkers die inzicht willen krijgen in de mechanismen van deze tijd en de implicaties voor de toekomst van democratische samenlevingen.

Conclusie. Absolute democratie is een essayistische analyse van de hedendaagse democratische crisis. Het boek combineert politieke diagnose met culturele reflectie en waarschuwt dat democratie niet vanzelfsprekend duurzaam is; ze kan van binnenuit worden herleid tot een onbegrensd meerderheidsbeginsel zonder institutionele waarborgen. Pfeijffer vraagt nadrukkelijk om hernieuwd begrip van democratie, onderzoek naar de oorzaken van haar verval en bezinning op manieren om een robuuste democratische politiek te laten voortbestaan in een tijd van snelle en complexe mondiale veranderingen.

Naar een Post-Liberale Orde: Crisis en Transformatie in een Multipolar Wereld

De westerse liberale orde bevindt zich in een existentiële crisis die zich op meerdere niveaus manifesteert: geopolitiek, institutioneel en technologisch. Deze polycrisis is geen toevallige samenloop, maar een structureel verval dat interne en externe dynamieken wederzijds versterkt. Vastklampen aan traditionele structuren leidt onvermijdelijk tot marginalisatie; alleen een fundamentele paradigmawisseling biedt perspectief op duurzame soevereiniteit.

Geopolitiek gezien erodeert de trans-Atlantische as. De Verenigde Staten zijn geen betrouwbare hegemon meer, en Europa’s afhankelijkheid maakt het kwetsbaar in een multipolaire realiteit. Strategische autonomie vereist een pragmatische heroriëntatie: diepere economische en infrastructurele samenwerking met opkomende machten in Eurazië. Dergelijke keuzes impliceren waardencompromissen, maar ideologische zuiverheid is een luxe die in een wereld van machtsverschuivingen niet langer betaalbaar is.

Intern wordt de liberale democratie zelf ondermijnd. Populistische dynamieken reduceren haar tot een absolute meerderheidsregel, waarbij checks and balances, rechtsstaat en minderheidsrechten worden uitgehold onder het mom van volkssoevereiniteit. Deze erosie is geen extern opgelegde bedreiging, maar een endogene degeneratie die complexe instituties vervangt door simplistische certainty-seeking.

De technologische dimensie biedt zowel diagnose als alternatief. Het Free Energy Principle en Active Inference verschaffen een neuroscientifically gefundeerd raamwerk voor collectieve intelligentie. Systemen – biologisch, sociaal of artificieel – minimaliseren onzekerheid door continue Bayesian inference binnen gedistribueerde netwerken van autonome agenten, gescheiden door Markov blankets. Hiërarchische controle maakt plaats voor fractale, zelforganiserende structuren die efficiënter en veerkrachtiger zijn dan gecentraliseerde modellen.

Deze principes vinden concrete toepassing in platformen die samenwerking herdefiniëren als adaptieve inference-processen. Sociocratische en holacratische mechanismen, liquid democracy en consent-based decision-making creëren een governance-vorm die de valkuilen van zowel surveillancekapitalisme als absolute democratie vermijdt. De Spatial Web fungeert als infrastructuur: een protocol-gebaseerd ecosysteem dat ongelijke actoren verbindt via gedeelde wereldmodellen zonder centrale autoriteit.

De samenhang is evident. Multipolariteit op geopolitiek niveau spiegelt zich in gedistribueerde zwermsystemen; de spanning tussen pragmatisme en ethiek herhaalt zich van alliantiekeuzes tot de inbedding van waarden in technologie. Wat ontstaat is een post-liberale orde: niet langer gesteund op ideologische starheid of hiërarchische hegemonie, maar op adaptief realisme dat onzekerheid omarmt als bron van leren en coherentie.

In een tijdperk van polycrisis is deze inference-gebaseerde, fractale structurering geen speculatieve visie, maar een strategische noodzaak. Zij biedt de enige geloofwaardige route naar collectieve veerkracht en effectieve handelingssruimte in een fundamenteel gedecentraliseerde wereld.