J.Konstapel,Leiden,12-10-2026.
© 2026 J. Konstapel, Constable Research, Leiden. All rights reserved. Quotation with attribution is permitted; reproduction of the whole requires written permission.
Aanleiding: Energiewereld roept om nieuw klimaatfonds, maar zo’n miljardenpot lijkt politiek onhaalbaar (FD, 12-10-2026).
De energiewereld wil een nieuw klimaatfonds. Het oude fonds van €35 miljard is leeg. Na 2030 raken ook de andere potten op. Het Nationaal Plan Energiesysteem rekent met €40 tot €60 miljard aan investeringen per jaar. Dat is twee tot drie keer zoveel als nu. Duitsland heeft een fonds van €500 miljard. De sector is jaloers.
Het PBL laat zien waarom de druk zo hoog is. Nederland komt in 2040 uit op 65% minder uitstoot dan in 1990. In het gunstigste geval 72%. Het doel is 90%.
Haagse bronnen zeggen dat een nieuw fonds politiek onhaalbaar is. Er zijn andere prioriteiten: defensie, woningbouw, sociale zekerheid, box 3.
Het debat gaat dus over één vraag: hoeveel geld komt er? Dat is de verkeerde vraag. De cijfers laten zien waarom.
Het beeld
Het energiesysteem is te lezen als een visnet. Er zijn draden, knopen en mazen. Een knoop houdt alleen als hij op zichzelf sluit. Een knoop die alleen blijft zitten omdat iemand hem vasthoudt, valt uit elkaar zodra die hand loslaat.
Een fonds is zo’n hand. Het houdt van buitenaf open wat niet zelf sluit. De vraag is daarom niet hoe groot de hand moet zijn. De vraag is welke knopen zelf houden.
Wat valt weg als de toevoer stopt
De subsidieregeling SDE laat het patroon goed zien.
Wat geen brandstof nodig heeft, blijft steeds vaker zelf staan. Volgens de evaluatie van de SDE++ is een groeiend deel van de zon- en windprojecten op land rendabel zonder subsidie.
Wat brandstof nodig heeft, valt weg. Voor biomassa bestaan aparte regelingen om installaties na afloop van hun subsidie overeind te houden. De biomassafabriek van Primco in Duiven had recht op maximaal €65 miljoen over twaalf jaar. Toen de geldstroom haperde, lag het werk stil.
Veel van wat wordt toegezegd, komt er nooit. Van de SDE++-rondes 2020–2022 was na twee jaar 14% gerealiseerd. Voor €756 miljoen werden beschikkingen ingetrokken. In 2022 leverden de projecten samen 23 kiloton CO₂-reductie op. Bij de rondes van 2019 en voorjaar 2020 werd meer dan de helft van de projecten nooit gebouwd. In 2021 werden aanvragen voor CO₂-opslag van €6,1 miljard ingetrokken.
Het patroon is eenduidig. Wat sluit, blijft. Wat wordt opengehouden, verdwijnt zodra het geld stopt. Een nieuw fonds verlengt het openhouden. Het maakt niets gesloten.
Wat de daling van de uitstoot echt deed
De voorzitter van de NVDE zegt in het FD dat Nederland een gat van 25% al eerder heeft gedicht. In 2016 voorspelde het PBL 24% reductie voor 2030. Nu komen we rond 50% uit.
De cijfers van het CBS vertellen een ander verhaal.
- 2021: de uitstoot steeg. Het begin van het jaar was koud en gas werd duurder, waardoor centrales meer kolen stookten.
- 2022: −9%. Vooral door de hoge gasprijs na de Russische inval en een zachte winter.
- 2023: −6%. Meer stroom uit wind en zon, minder uit kolen en gas.
- 2024: de daling vlakt af. De industrie stootte iets meer uit.
De grootste stap kwam van buiten. Van een prijsschok en van het weer. Het PBL zei al in 2019 dat de kolen- en gasprijs wereldwijd worden bepaald en de CO₂-prijs in Europa.
Ook het Klimaatakkoord van 2019 was minder breed dan het lijkt. Greenpeace, Milieudefensie, Natuur & Milieu, FNV en MVO Nederland tekenden niet. Hun bezwaar: de industrie werd niet gehouden aan haar beloofde 19,4 megaton, en de deur bleef open voor CO₂-opslag.
Het net zelf is de grootste rekening
Wat in het FD-artikel ontbreekt, is het net.
De wachtrij van bedrijven bij de regionale netbeheerders groeide eind 2025 tot ruim 15.000 aanvragen. Een nieuwe aansluiting kostte gemiddeld 45 weken wachten. De maatschappelijke schade wordt geschat op €10 tot €40 miljard per jaar. De netbeheerders investeren nu €8,5 miljard per jaar. Richting 2040 kan netuitbreiding oplopen tot €270 miljard.
Dat betekent: het vastgelopen net kost per jaar ongeveer evenveel als het hele Klimaatfonds in zijn bestaan. Wie een nieuw fonds vult zonder het net te veranderen, vult een emmer met een gat.
Een systeem uit het stoomtijdperk
Het elektriciteitsnet is ontworpen rond de stoomturbine. Grote centrales draaien op 50 hertz. De stroom gaat via vele transformaties naar het stopcontact.
Een gascentrale zet 55 tot 60% van de brandstof om in stroom. Een kolencentrale ongeveer 40%. De rest verdwijnt als warmte. Bij elke transformatiestap gaat nog eens ongeveer 1,5% verloren. Een studie van KEMA voor de NMa kwam uit op 5.400 gigawattuur netverlies per jaar, ter waarde van €400 miljoen.
Reken de keten door. Bij gas komt 0,58 × 0,95 ≈ 0,55 van de brandstof aan. Bij kolen 0,40 × 0,95 ≈ 0,38. Bijna de helft gaat verloren voordat er iets gebeurt.
Wind en zon passen slecht in dat ontwerp. Ze leveren in pieken. Het net is gebouwd voor gelijkmatige centrale levering. Daar komt de congestie vandaan.
Windparken en water
Er is een tweede rekening die niemand opmaakt: water.
Gemeten op land. In Chinese graslanden daalde het bodemvocht binnen windparken met 4,4%. Benedenwinds was de afname gemiddeld tot 2,85%, bovenwinds 0,21%. In Texas warmde de grond boven vier grote windparken met ruim 2.350 turbines op met 0,72 °C per decennium, vooral ‘s nachts. Warmere grond verdampt meer water.
Berekend op zee. Het Helmholtz-Zentrum Hereon rekende in 2021 dat parken op de Noordzee elkaar de wind afnemen. Hoe groter en dichter op elkaar, hoe meer de opbrengst daalt: met 20% of meer bij de parken benedenwinds. In 2022 vond dezelfde groep dat de wind achter de parken ongeveer 1 meter per seconde afneemt. Boven de parken valt 5% meer regen.
In augustus 2026 volgde de volgende stap. Bij grootschalige uitbreiding regent de lucht uit boven zee. Aan de kust komt minder aan. Voor delen van Denemarken, Duitsland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk rekent het model tot 15% minder neerslag aan de kust. Het gaat om een bewust extreem scenario, boven de 300 gigawatt die voor 2050 wordt besproken. Een andere modelstudie voor Midden-Europa vond op land juist een zeer klein effect.
De richting is wel duidelijk. Op de Noordzee wordt de grootste bouwopgave van Europa gepland. Langs de kust wonen en werken de mensen die het water nodig hebben: boeren in Noord-Holland, Friesland en Zeeland, drinkwaterbedrijven, natuurbeheerders in de duinen. Nederland worstelt al met droogte. In het FD-artikel, het Klimaatfonds en het pleidooi voor een nieuw fonds komt water niet voor.
Iedereen in de pas
Waarom ziet niemand dit? Het antwoord ligt in hoe de sector beweegt. Iedereen loopt dezelfde kant op, in dezelfde maat. In de natuurkunde heet dat fase-vergrendeling: losse ritmes die in elkaars pas vallen tot ze één ritme zijn.
Op de Noordzee is dat letterlijk te zien. Alle landen bouwen op dezelfde plek. De parken nemen elkaar de wind af. De zwerm verlaagt zijn eigen opbrengst.
In de subsidie ook. De gerealiseerde projecten uit de SDE++-rondes 2020–2022 waren vrijwel uitsluitend zonnepanelen.
En in wat níet wordt gedaan. Voor vroege, nieuwe technologie lag bij het PBL €4,2 miljard aan aanvragen op tafel. Er was nog €228 miljoen vrije ruimte. Van de €13,2 miljard die vrij is in het Klimaatfonds, zit €13 miljard bij kernenergie.
Wat buiten beeld blijft
Er bestaat een andere route. Ze staat in een vakblad, niet in een fonds.
In 2021 bouwde de groep van Garret Moddel in Boulder een laagje van enkele nanometers met een spiegel ervoor. Zonder aangelegde spanning leverde het stroom. Er gingen acht controles op meetfouten overheen, meer dan duizend exemplaren werden gemaakt en de opbrengst werd zes maanden gevolgd. De gemeten waarde: 1,4 picowatt op 0,02 vierkante micrometer. Dat is 70 watt per vierkante meter per laag.
In de VS haalde het bedrijf Casimir Inc. in mei 2026 $12 miljoen op voor een chip op dezelfde basis. Die moet in 2028 op de markt komen. De chip is ontworpen voor 1,5 volt bij 25 microampère op 5 bij 5 millimeter.
Reken het om:
| Vermogen per m² | Per m² per jaar | |
|---|---|---|
| Zonnepaneel in Nederland | ~23 W gemiddeld | ~200 kWh |
| Casimir-chip (37,5 µW op 25 mm²) | 1,5 W, dag en nacht | ~13 kWh |
| Moddel, één laag | 70 W, dag en nacht | ~613 kWh |
Bij 70 watt per vierkante meter levert één laag ongeveer drie keer zoveel als een zonnepaneel. Zonder net. Zonder ruimtebeslag. Zonder effect op wind of regen. Een huishouden met 3.000 kilowattuur per jaar gebruikt gemiddeld 342 watt. Dat is 4,9 vierkante meter van één laag.
In het beeld van het visnet is dit een maas die doorlaat. Hoe kleiner de maas, hoe meer er doorgaat. Er wordt niets verbrand en niets vervoerd. De voorziening hoort bij het huis, niet bij een centrale.
Nederland heeft groepen die drie van de vier benodigde stappen al beheersen: in Groningen, Twente, Eindhoven, Amsterdam en Delft. De vierde stap, hoeveel van wat de maas sluit als stroom naar buiten komt, wordt nergens in Nederland onderzocht.
Wat er dan wel moet
Geen groter fonds. Een andere vraag.
- Tel wat sluit. Financier alleen wat na afloop van de subsidie zelf blijft staan. Biomassa en CO₂-opslag vallen daar buiten.
- Zet het net op de rekening. €10 tot €40 miljard per jaar aan congestieschade hoort in elke afweging over nieuwe productie.
- Zet water op de rekening. Laat de Noordzeeplannen doorrekenen op kustneerslag en grondwater, voordat er verder wordt gebouwd.
- Doe de ene meting. Eén laboratorium met een dunnefilmlijn kan de vierde stap meten. Dat kost een fractie van één windpark.
Wat vaststaat en wat open is
Gemeten: de lage realisatie en de intrekkingen in de SDE, de rol van gasprijs en weer in de daling van de uitstoot, de netcongestie en haar kosten, het verdrogen van bodem in Chinese windparken, de nachtelijke opwarming in Texas, de stroom uit het laagje van Moddel.
Berekend: de windverliezen en neerslageffecten op de Noordzee. Dat zijn modelresultaten, het sterkste effect in een extreem scenario.
Open: of de stroom van Moddel standhoudt bij herhaling elders. Vijf jaar na publicatie is er geen onafhankelijke herhaling. Een theoretische analyse uit 2024 verwerpt het voorgestelde mechanisme, maar laat de meting staan. Of lagen optellen is onbekend.
Juist dat open punt is goedkoop te beslissen. Het kost minder dan één jaar aan netverlies.
Geannoteerde referenties
De aanleiding en het beleid
Rooijers, E. en Selderbeek, E. (2026). “Energiewereld roept om nieuw klimaatfonds, maar zo’n miljardenpot lijkt politiek onhaalbaar.” Het Financieele Dagblad, 12 oktober 2026. Waarom lezen? De stand van het debat: het lege fonds, de €40–60 miljard per jaar, de jaloezie op Duitsland en de spagaat van de minister. Leesadvies: lees het met de vraag wat er níet in staat: het net en het water.
Solar Magazine (2026). “Planbureau slaat alarm: kernenergie pakt nagenoeg heel het Klimaatfonds.” 17 september 2026. https://solarmagazine.nl/nieuws-zonne-energie/i44806/planbureau-slaat-alarm-kernenergie-pakt-nagenoeg-heel-het-klimaatfonds-en-laat-energietransitie-met-kruimels-achter Waarom lezen? De PBL-quickscan in cijfers: €13 van de €13,2 miljard vrije ruimte bij kernenergie, €228 miljoen tegenover €4,2 miljard aan aanvragen voor nieuwe technologie.
Ministerie van KGG (2024). Tussentijdse evaluatie SDE++ (2020–2022). https://zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-1131349.pdf Waarom lezen? De harde cijfers over realisatie: 14% gebouwd, €756 miljoen ingetrokken, 23 kiloton reductie in 2022. Leesadvies: de samenvatting volstaat; de passage over projecten die zonder subsidie rendabel zijn is de kern.
RVO. Feiten en cijfers SDE(+)(+). https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/sde/aanvragen/feiten-en-cijfers Waarom lezen? Per aanvraagronde wat gebouwd, in ontwikkeling of ingetrokken is. Laat zien dat bij sommige rondes meer dan de helft nooit werd gebouwd.
De uitstoot
CBS (2023, 2024, 2025). Jaarlijkse berichten over de uitstoot van broeikasgassen. https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2024/11/uitstoot-broeikasgassen-6-procent-lager-in-2023 · https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2025/11/daling-uitstoot-broeikasgassen-vlakt-af-in-2024 Waarom lezen? Per jaar wat de daling deed: gasprijs, weer, wind en zon. Leesadvies: leg 2021, 2022 en 2023 naast elkaar; het patroon spreekt voor zich.
PBL (2019). “Recente marktontwikkelingen verhogen raming broeikasgasemissies 2020.” https://www.pbl.nl/recente-marktontwikkelingen-verhogen-raming-broeikasgasemissies-2020 Waarom lezen? Het planbureau zelf over hoe wereldprijzen van kolen en gas de Nederlandse uitstoot sturen. Kort en helder.
Greenpeace e.a. (2018). “Klimaatakkoord niet gedragen door milieu- en vakbeweging.” 21 december 2018. https://www.greenpeace.org/nl/algemeen/12649/klimaatakkoord-niet-gedragen-door-milieu-en-vakbeweging/ Waarom lezen? Wie niet tekende en waarom. Corrigeert het beeld van een breed gedragen akkoord.
Het net
ACM (2025). Schriftelijke inbreng deskundigenbijeenkomst netcongestie, 23 september 2025. https://www.eerstekamer.nl/bijlage/20250918/position_paper_autoriteit/document3/f=/vmqwkwtmkcrn.pdf Waarom lezen? De €10–40 miljard aan maatschappelijke kosten per jaar en de €8,5 miljard aan netinvesteringen, uit de mond van de toezichthouder.
Solar Magazine (2026). “Wachtrij stroomnet groeit naar 15.000 aanvragen.” 3 april 2026. https://solarmagazine.nl/nieuws-zonne-energie/i43390/wachtrij-stroomnet-groeit-naar-15-000-aanvragen-oplossing-stikstofproblematiek-in-zicht Waarom lezen? De stand van de wachtrij en de maatregelen van het kabinet. Laat zien hoe het probleem groeit terwijl de oplossingen in jaren worden gemeten.
KEMA Nederland (2011). Verdeling van de kosten van netverliezen. Rapport voor de NMa. https://berthub.eu/tkconv/getraw/2011D26421 Waarom lezen? De 5.400 gigawattuur en €400 miljoen netverlies per jaar, technisch onderbouwd. Leesadvies: hoofdstuk 2.
Klimaatstichting HIER (2026). Lokale Energie Monitor 2025. https://www.hier.nu/lokale-energie-monitor-2025 Waarom lezen? 696 coöperaties, 143.000 leden, 9.000 vrijwilligers, en de terugval in 2025. Het gezicht van de energietransitie van onderop, en waar die vastloopt.
Windparken, bodem en regen
Wang, G. e.a. (2023). “Wind farms dry surface soil in temporal and spatial variation.” Science of the Total Environment 857, 159293. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36209881/ Waarom lezen? Gemeten verdroging van de bodem binnen en rond windparken, per seizoen en windrichting. Leesadvies: de samenvatting en de figuren met bovenwinds tegen benedenwinds.
Zhou, L. e.a. (2012). “Impacts of wind farms on land surface temperature.” Nature Climate Change 2, 539–543. https://tethys.pnnl.gov/publications/impacts-wind-farms-land-surface-temperature Waarom lezen? De eerste satellietmeting van opwarming boven windparken: 0,72 °C per decennium, vooral ‘s nachts. Kort artikel, goed leesbaar.
Akhtar, N., Geyer, B., Rockel, B. e.a. (2021). “Accelerating deployment of offshore wind energy alter wind climate and reduce future power generation potentials.” Scientific Reports 11. https://doaj.org/article/c8bb766548d14226af1c3f403ff1f97a Waarom lezen? Hoe parken op de Noordzee elkaar de wind afnemen, tot 20% of meer. De onderzoekers noemen wind op de Noordzee een beperkte bron.
Akhtar, N., Geyer, B. en Schrum, C. (2022). “Impacts of accelerating deployment of offshore windfarms on near-surface climate.” Scientific Reports 12. https://marineinfo.org/id/publication/359580 Waarom lezen? Minder wind achter de parken, meer regen erboven, en een windeffect groter dan dat van klimaatverandering zelf.
Akhtar, N., Elizalde, A., Geyer, B. en Schrum, C. (2026). “Projected impacts of future offshore wind farms on coastal precipitation over the Northwest European shelf.” Communications Earth & Environment. https://nachrichten.idw-online.de/2026/08/20/offshore-wind-farms-could-alter-precipitation-patterns Waarom lezen? Tot 15% minder kustneerslag voor onder meer Nederland in een extreem uitbreidingsscenario. Leesadvies: begin met het persbericht van Hereon, daarna de figuren met de kustregio’s.
Hewage e.a. (2026). “Impact of Wind Turbines on Near-Surface Microclimate and Soil Moisture Under Different Stability Regimes.” Boundary-Layer Meteorology 192:50. https://tethys.pnnl.gov/sites/default/files/publications/Hewage_et_al_2026.pdf Waarom lezen? Het tegengeluid: een model voor Midden-Europa met een zeer klein effect op bodemvocht. Lees het naast Wang om te zien hoe gemeten en gemodelleerd uiteenlopen.
De andere route
Moddel, G., Weerakkody, A., Doroski, D. en Bartusiak, D. (2021). “Optical-Cavity-Induced Current.” Symmetry 13, 517. https://www.mdpi.com/2073-8994/13/3/517 Waarom lezen? De enige gemeten structuur van haar soort, met acht controles op meetfouten. Leesadvies: tabel 1 voor de opbouw, figuur 4 voor de metingen, paragraaf 3.2 voor de controles.
Maclay, G. J. (2024). “Modeling Electronic Devices with a Casimir Cavity.” Physics 6, 1124–1131. Waarom lezen? De enige theoretische analyse van het apparaat. Verwerpt het voorgestelde mechanisme, laat de meting staan. Laat zien waarom het open punt open is.
Casimir Inc. (2026). Aankondiging van de seed-ronde van $12 miljoen, 12 mei 2026. https://thequantuminsider.com/2026/05/12/casimir-launches-with-12-million-oversubscribed-seed-round-to-bring-quantum-energy-chip-to-market/ Waarom lezen? Wat er in de VS gebeurt terwijl Nederland niets doet: een chip met een datum.
Konstapel, J. (2026). “Het Net.” constable.blog, 2 augustus 2026. https://constable.blog/2026/08/02/the-net/ Waarom lezen? Het visnet als beeld van het vacuüm: draad, knoop, maas en de regel dat alleen blijft wat sluit.
Konstapel, J. (2026). “Wat er uit het vacuüm te halen is, en langs welke twee wegen.” constable.blog, 27 september 2026. https://constable.blog/2026/09/27/wat-er-uit-het-vacuum-te-halen-is-en-langs-welke-twee-wegen/ Waarom lezen? De rekenregel van maas naar opbrengst en de toets op de meting van Moddel.
Konstapel, J. (2026). “Three Roads to a Dynamic Vacuum.” constable.blog, 6 oktober 2026. https://constable.blog/2026/10/06/vacuum-netmoddelcasimirinc/ Waarom lezen? De drie onafhankelijke lijnen naast elkaar, en de Nederlandse groepen die drie van de vier stappen al beheersen. Leesadvies: paragraaf 6 en 9.
Konstapel, J. (2026). “How to Improve the Perovskite Crystal.” constable.blog, 12 oktober 2026. https://constable.blog/2026/10/12/how-to-improve-the-perovskite-crystal-the-next-big-thing-in-solar-energy/ Waarom lezen? Een concreet ontwerp voor de ontbrekende meting, met een wand die in drie standen kan worden gezet. Leesadvies: paragraaf 11 en 12.