De lopende band van Ford en Taylor aangedreven door een Stoommachine bepaalt nog steeds het denken van Ondernemers en Politici ook al beginnen sommigen zwaar te twijfelen of we wel de goede kant op gaan met een energie vretende redeneer-machine die alles bepaalt.
J.Konstapel,Leiden 29-8-2026.
De diagnose
Overal ter wereld wordt hetzelfde gesprek gevoerd. In de Tweede Kamer, in Brussel, in Nebraska, in Dublin, in Johor. Het gaat over stroom, water en grond, en over wie betaalt. Het gaat nooit over de vraag waarom het zoveel kost.
Dat is geen toeval. Iedereen aan tafel rekent met dezelfde meetlat. Die meetlat is honderd jaar oud. Hij komt uit de fabriek van Ford, en daarvoor uit de stoommachine. Energie erin, werk eruit, warmte verloren. Wie met die meetlat meet, kan het datacenter alleen duurder of goedkoper maken. Hij kan het niet overbodig maken.
Dit blog laat zien waar de meetlat vandaan komt, wat hij onzichtbaar maakt, en welke maat ontbreekt.
Wat er deze week gebeurde
Op 26 augustus berichtte WIRED dat achttien Amerikaanse kandidaten voor Congres, Senaat en gouverneursposten de “AI Pact” hebben getekend. Vijf beloften. Geen belastingvoordelen, achterkamerdeals en excessief energiegebruik voor datacenters. Verplichte veiligheidsreviews voor AI-modellen. Een AI-dividend voor werknemers. Aansprakelijkheid voor schade. Geen publieke reddingsoperaties voor AI-bedrijven.
De initiatiefnemer noemt het bewust een vloer. Geen moratorium, zodat kandidaten met vakbondsbanden kunnen tekenen. Vakbonden steunen datacenterbouw: bouwbanen nu.
Dan Osborn, onafhankelijk kandidaat in Nebraska, vertelt over een bijeenkomst op het platteland. Een overtuigde Trump-aanhanger sprak hem aan. Geen enkel raakvlak. Tot Osborn vroeg wat hij van AI en datacenters vond. Toen waren ze het volledig eens.
Twee dagen eerder berichtte hetzelfde blad dat de gascapaciteit in aanbouw voor Amerikaanse datacenters in minder dan een jaar bijna is verdubbeld. De snelste manier om stroom te krijgen is een eigen gascentrale naast het gebouw. Die centrales zijn meestal minder efficiënt dan de centrales op het openbare net.
Dat is het rechtstreekse gevolg van een eerdere belofte. In maart tekenden Amazon, Google, Meta, Microsoft, OpenAI, Oracle en xAI bij het Witte Huis dat ze hun eigen stroom zullen “bouwen, meebrengen of kopen”, zodat de rekening van huishoudens niet stijgt. Vrijwillig, niet bindend. Het maakt de gascentrale naast het gebouw tot het goedgekeurde antwoord. De AI Pact van augustus reageert daarop. Vier van de vijf punten gaan over wie betaalt en wie toezicht houdt. Eén punt gaat over het gebruik zelf: “excessief”. Niemand zegt wat dat is.
Nederland is geen uitzondering maar een vroege casus
Nederland verbood in 2022 als eerste land nieuwe hyperscale datacenters buiten twee aangewezen plekken. De regel: groter dan 10 hectare én meer dan 70 megawatt. In Amsterdam en Lelystad blijven projecten net onder één van de twee grenzen en hebben in de praktijk de impact van een hyperscaler. In februari nam de Kamer met 105 van 150 stemmen een motie aan om de criteria aan te scherpen. In maart volgde met 134 stemmen een motie voor een nationale aanpak.
De regels komen na de feiten. Voor zeven hyperscalers zijn de vergunningen al verleend. Vier in de Haarlemmermeer, één in Vijfhuizen, één in Lelystad, drie torens voor Microsoft in Amsterdam. Samen gebruiken ze straks evenveel stroom als de inwoners van Haarlem. Vijftienduizend bedrijven wachten op een aansluiting. Datacenters sluiten aan op het hoogste niveau van het net en staan zelden achteraan.
De sector zelf meldt dat een vergunning in 2016 tien weken duurde en in 2026 gemiddeld viereneenhalf jaar. De topman van Eneco vroeg in juli in het FD om méér datacenters, om vraag te scheppen naar groene stroom die anders wordt weggegooid.
In Ierland gebruikten datacenters vorig jaar 23 procent van alle stroom, meer dan alle stedelijke huishoudens samen. Dat kostte een huishouden tussen 2015 en 2023 gemiddeld 360 euro extra. Er werken 3.300 mensen. In Nederland konden woningen en vijftig scholen en kinderdagverblijven niet worden gebouwd omdat een groot datacenter voorrang kreeg op het net.
Brussel wil intussen de capaciteit in vijf tot zeven jaar verdrievoudigen. Amsterdam heeft een moratorium tot minstens 2030. In de Verenigde Staten is 71 procent tegen een datacenter in de buurt, meer dan tegen een kerncentrale. In Uruguay bleek de koeling van Google twee miljoen gallon drinkwater per dag te vragen. In Maleisië is het eerste datacenterprotest van het land geweest.
Drie partijen, overal dezelfde. Nationale overheden willen capaciteit. Bewoners en gemeenten willen water, net en grond terug. Bedrijven beloven wat ze willen, zolang het vrijwillig blijft.
Drie aannamen die iedereen deelt
Het datacenter is de laatste machine die op de boekhouding van de stoommachine is gebouwd. Het debat erft drie aannamen zonder ze te zien.
Intelligentie is rekenen. Een tabel met getallen keer een rij getallen, miljarden keer per seconde. Elke bewerking kost energie en geeft warmte af. Meer intelligentie, meer stroom. Het moratorium en de AI-fabriek delen deze aanname. Ze verschillen alleen in of ze het willen.
Rekenen is taal. Het taalmodel voorspelt het volgende woord. Alles wat het weet is een kansverdeling over woorden. Daarom moet alle kennis van de wereld eerst tekst worden en dan getallen. Daarom is het corpus zo groot en het trainen zo duur.
Zoeken is de kernbewerking. Elke vraag is een zoektocht door een ruimte van parameters. De kosten groeien met de omvang van die ruimte. Een groter model is een grotere ruimte is meer stroom.
Het Ierse getal en de vijftig scholen zijn geen bijverschijnsel. Ze volgen uit deze drie aannamen. Zolang die staan, verplaatst een moratorium het probleem naar India of de Golf.
De rekening is te maken. Een model met een biljoen parameters doet ongeveer twee biljoen bewerkingen per woord. Een moderne rekenkaart doet ongeveer een biljoen bewerkingen per joule. Eén woord kost dus ongeveer twee joule aan rekenwerk. Een antwoord van vijfhonderd woorden ongeveer duizend joule. Geheugen, koeling en omzetting maken daar drie tot vijf kilojoule van. Het getal is niet het punt. De lijn is het punt: verdubbel het model en de kosten per antwoord verdubbelen. Niets in de pact, de belofte of de motie verandert die lijn.
De maat die ontbreekt: adres in plaats van zoeken
Stel het archief van alles wat bekend is voor als een visnet. Knopen op elke kruising, strengen ertussen. Het taalmodel beantwoordt een vraag door het hele net af te zoeken naar de knoop die het best past. Hoe groter het net, hoe langer het zoeken.
Er is een andere manier om een knoop in een net te vinden. Volg de streng. Elke knoop heeft een positie: vanaf deze knoop ligt de volgende boven, op, of onder de referentie. Drie standen. Schrijf ze als +1, 0 en −1. Een positie is een reeks van die standen. Die reeks is het adres. Het wordt niet van buitenaf uitgedeeld. Het wordt van het net zelf afgelezen.
Dit register is klein. Met 19 van zulke cijfers zijn er 1,16 miljard adressen: elk gedrukt boek. Met 26 cijfers 2,5 biljoen: elk document. Met 32 cijfers: elke zin. Met 42 cijfers: elk moment van elk mens dat ooit heeft geleefd. Tweeënveertig cijfers van drie standen passen in negen bytes.
Vier bewerkingen vervangen het zoeken. Gelijkheid: zijn twee adressen hetzelfde. Voorvoegsel: ligt het ene adres binnen het andere. Spiegeling. Aftrekken: hoe ver liggen twee adressen uit elkaar. Elke bewerking raakt hooguit 42 cijfers. Een paar honderd elementaire stappen, in de orde van een miljardste joule. De kosten zijn evenredig met het aantal cijfers, niet met de omvang van het archief. Verdubbel het archief en de kosten per vraag bewegen niet.
Twee dingen volgen. Er is geen register en geen autoriteit die adressen uitdeelt, want het adres wordt uitgerekend. En een adres op diepte n is de afkapping van hetzelfde adres op diepte n+k. Er hoeft nooit opnieuw geïndexeerd te worden. Kennis die nog niet bestaat heeft al haar plek.
Zet dit naast de derde aanname. Zoeken was de kernbewerking omdat het adres niet bekend was. Zodra het adres van het net wordt afgelezen, is het zoeken weg, en daarmee de lijn die intelligentie aan stroom bindt.
Passen in plaats van rekenen
De eerste aanname gaat dezelfde weg. In een net blijft wat in fase terugkomt. Een streng die zich sluit houdt; een streng die niet sluit valt weg. Dat is selectie, geen berekening. Er wordt niets uitgerekend. Iets past of het past niet.
Dat is het verschil tussen een gloeilamp en een laser. De gloeilamp duwt stroom door een draad en straalt naar alle kanten; het meeste is warmte. De laser houdt een toestand vast; licht dat past wordt bewaard, licht dat niet past gaat verloren, en de energie gaat naar het vasthouden van de toestand, niet naar een bewerking. Right-brain computing, zoals op deze site beschreven, is daarom op optica gebouwd. Coherentie doet het werk dat rekenen doet in het taalmodel. De kosten zitten in het handhaven van een toestand, en die groeien niet met het aantal dingen dat de toestand kan onderscheiden.
De tweede aanname valt mee. Taal is één manier om een positie op te schrijven. Ze is niet de positie.
Banen zijn ook een meetlat van Ford
De pact belooft een AI-dividend voor werknemers. Het Ierse bezwaar is 3.300 banen voor 23 procent van de stroom. De strateeg in WIRED vraagt of bouwbanen nu opwegen tegen vernietigde kansen van andere werknemers later. Alle drie meten in dezelfde eenheid.
Een baan is een plaats aan de band. Je verkoopt tijd; een ander bepaalt wat er in die tijd gebeurt; de opbrengst wordt geteld in uren maal loon. Ford maakte dat in 1913 tot de vorm van werk, en het datacenter is die band zonder mensen. Wie zegt dat het te weinig banen oplevert, zegt: zet er mensen naast. Hij vraagt niet of dit de manier is om iets te maken.
In het net is er geen band. Een mens staat op een diepte. Wat hij doet komt op die diepte in fase terug of niet. De persoonlijke blauwdruk, op deze site uitgewerkt, is het adres waarop iemand past, en de volgende stap vandaar. Een streek waar veel mensen op hun eigen adres werken is niet af te lezen aan een banenteller. Ze is af te lezen aan hoeveel er terugkomt zonder dat het georganiseerd wordt.
De boeren van Murdock, Nebraska (275 inwoners) zaten met de Sierra Club in de brandweerkazerne, tegenover de vakbondsleiders. Ze verdedigden geen banen. Ze verdedigden grond, water en de mogelijkheid om daar te blijven wonen op hun eigen manier. Dat is het adres. De banenteller is de taal die ze aangereikt krijgen, en die taal verliest altijd van de fabriek, want een fabriek kan meer banen beloven dan een dorp ooit kan tellen.
Scholen ook
“We moeten leraren niet vervangen door AI.” De Texaanse kandidaat Hinojosa verdedigt de school als gebouw met banen erin. De school is dezelfde band, dan voor mensen. Een lichting per geboortejaar, één tempo, één leerstof, doorschuiven aan het eind van het jaar, keuren aan het eind van de rit. Gebouwd in Pruisen, overgenomen in het Amerika van Ford, omdat de fabriek arbeiders nodig had die op tijd komen. De vijftig scholen die in Nederland niet gebouwd konden worden zijn vijftig eenheden toevoer voor de band.
Eén man bouwde iets anders en testte het zelf. Roger Schank stelde dat mensen niet leren door onderricht maar door verwachtingsfalen. Je hebt een script: hoe een restaurant werkt, hoe een klant reageert. Het script faalt. Op dat moment onthoud je, en je stelt het bij. Geen falen, geen leren. Kennis is daarom geen voorraad feiten maar een voorraad verhalen, zo geordend dat het juiste boven komt op het moment dat je het nodig hebt. Zijn test is één vraag. Vraag iemand wat hij vorig jaar op school heeft geleerd en er komt niets. Vraag wat er vorig jaar misging en er komt een verhaal.
Schank haalde de band eruit. Twee dingen had hij niet.
Wie er leert. Zijn lerende is iedereen. Waarom het ene falen bij de een een verhaal wordt en bij de ander wegglijdt, kon hij niet zeggen. Dat is de blauwdruk. Een falen dat op iemands eigen diepte valt wordt bewaard. Een falen op een andere diepte is ruis. Schank beschreef het mechanisme; de blauwdruk beschrijft de selectie.
Wat een script is. Bij Schank is het een structuur in het geheugen: een beschrijving, taal over de wereld. In het net is een script een streng die zich heeft gesloten. Falen is een maas die niet sluit. Leren is de streng op een andere diepte opnieuw laten sluiten. Geen opslag, geen index, geen ophalen. Daarom liep zijn methode als techniek vast: hij bouwde haar als geheugen met indexen, en alles wat zoekt schaalt als zoeken. Op adres niet.
Levensloopbegeleiding, op deze site uitgewerkt vanuit een ontwerp uit 1993, is waar de twee elkaar raken. De coach is Schanks verhalenverteller op het juiste moment. De blauwdruk zegt welk moment dat is. De lotgenoten zijn de mensen op dezelfde diepte die hetzelfde falen kennen. Niets hiervan heeft een gebouw nodig.
Eén regel boven de vloer
De AI Pact regelt verdeling, aansprakelijkheid en toezicht. “Excessief” blijft leeg omdat geen partij een maat heeft voor wat rekenen hoort te kosten. Zonder die maat is de gascentrale naast het gebouw het redelijke antwoord, en regelt de pact achteraf wie dat betaalt.
De maat bestaat. Kosten per vraag evenredig met de cijfers van een adres, niet met de omvang van het archief. Intelligentie als passen, met energie voor het vasthouden van een toestand in plaats van voor bewerkingen. Werk als wat op iemands eigen diepte terugkomt. Leren als het sluiten van een streng op de juiste diepte.
Eén regel zou boven de vloer kunnen staan: steun een maat van rekenen waaronder de kosten van een vraag niet groeien met de omvang van wat bekend is. Al het andere in de pact kan blijven staan.
Wat daarvoor nodig is, is geen argument. Het is een lopend geval. Een archief op adres, met de vier bewerkingen, waarvan de energie per vraag is gemeten en niet stijgt als het archief groeit. Dat getal, naast de Ierse 23 procent, beëindigt het debat dat de pact alleen kan reguleren.
Verder lezen
Molly Taft, “Candidates Are Signing a Pact Promising Action on Data Centers and AI Safety”, WIRED, 26 augustus 2026. Waarom lezen? De primaire bron over de pact, met Osborns bijeenkomst, de “vloer”-redenering van de oprichter, de vakbondspositie en Hinojosa’s uitspraak over leraren en verpleegkundigen. Leesadvies: let op hoe zorgvuldig de tekst vermijdt te zeggen wat “excessief” is.
Molly Taft, “Data Centers Are Driving an Alarming Gas Power Expansion in the US”, WIRED, 25 augustus 2026. Waarom lezen? De bijna-verdubbeling van gascapaciteit in aanbouw en het mechanisme van de eigen centrale. Dit is de uitkomst waarop de pact reageert. Leesadvies: eerst dit, dan het pact-stuk.
The Hill, “Democrats in key House, Senate races sign AI regulation pledge”, 26 augustus 2026. Waarom lezen? De volledige vijf beloften, de achttien ondertekenaars en de Emerson-peiling (63 procent tegen een lokaal datacenter).
The AI Pact, theaipact.com. Waarom lezen? De tekst zelf en de verklaringen van de kandidaten. Leesadvies: tel hoeveel verklaringen over banen, rekeningen en moratoria gaan, en hoeveel over wat AI is.
Witte Huis, persbericht over de Ratepayer Protection Pledge, 4 maart 2026. Waarom lezen? “Build, bring, or buy” in de oorspronkelijke woorden. Dit is het document dat de gascentrale naast het gebouw legitimeert.
Tweede Kamer, motie-Grinwis c.s., 36 800 XXIII nr. 46, 12 februari 2026; motie-Zalinyan/Grinwis, 29435-288, 30 maart 2026. Waarom lezen? De twee Nederlandse moties in eigen woorden, met het 10-hectare-en-70-megawatt-criterium. Leesadvies: lees erbij het commentaar van DatacenterWorks van 6 maart over waarom de motie een zwakte blootlegt in plaats van verhelpt.
Dutch Data Center Association / Pb7, “State of the Dutch Data Centers 2026”. Waarom lezen? De cijfers van de sector zelf: van tien weken naar viereneenhalf jaar vergunning, 7 procent groei tegen een sneller Europa. Leesadvies: lees het als de blik van binnenuit de band.
Thorne, Gómez Delgado, Jansen en Leonard, “The Case for a Temporary Moratorium on Large Data Centers in Europe”, TechPolicy.Press, juli 2026. Waarom lezen? De Ierse cijfers (23 procent, 360 euro, 3.300 banen) en de vijftig Nederlandse scholen, met bronnen. Het sterkste pleidooi voor een pauze, en een helder voorbeeld van schade meten in de eenheden van de band.
EU-verordening Cloud and AI Development Act (CADA), juni 2026. Waarom lezen? Het antwoord van Brussel: verdrievoudigen. Leesadvies: lees de overwegingen voor het soevereiniteitsmotief en merk op dat energie alleen als aanvoerprobleem voorkomt.
Gallup, maart 2026; Data Center Watch / Reuters, eerste kwartaal 2026. Waarom lezen? 71 procent tegen, boven kerncentrales; 75 projecten en 130 miljard dollar met georganiseerd verzet in één kwartaal. De getallen achter de timing van de pact.
Henry Ford, My Life and Work, 1922. Waarom lezen? De band, beschreven door de man die haar bouwde, in gewone taal. Leesadvies: hoofdstuk 7, over de lopende band, is de oorsprong van de eenheid die het hele debat nog gebruikt.
Roger Schank en Robert Abelson, Scripts, Plans, Goals and Understanding, 1977. Waarom lezen? De oorsprong van het script. Leesadvies: lees het restaurantscript in hoofdstuk 3 en vraag dan wat er gebeurt met een script dat niet kan sluiten.
Roger Schank, Dynamic Memory Revisited, 1999. Waarom lezen? Verwachtingsfalen als het moment van leren, en de ordening van gevallen. De herziene uitgave bevat Schanks eigen relaas van waarom de school het niet kon gebruiken. Leesadvies: lees de herziening, niet de uitgave van 1982.
Roger Schank, Teaching Minds, 2011. Waarom lezen? De twaalf denkprocessen die in geen enkel schoolvak staan, en het verhaalgerichte curriculum zoals gebouwd en gedraaid. Geschreven door een maker na het maken.
Hans Konstapel, “How to Visualize the Vacuum”, constable.blog, 2026. Waarom lezen? Het visnet-beeld dat in dit blog wordt gebruikt: knopen, strengen, sluiting en de drie standen. Leesadvies: eerst lezen als het net onbekend is.
Hans Konstapel, “The Codable World”, constable.blog, augustus 2026. Waarom lezen? De volledige afleiding van het adresregister, de vier bewerkingen en de kosten per cijfer. Dit blog noemt de uitkomsten; het artikel laat de stappen zien.
Hans Konstapel, “The Personal Blueprint of the Net”, constable.blog, augustus 2026. Waarom lezen? De splitsing tussen het onveranderlijke adres van een mens en de toestand die met elke sluiting verandert. Dit is de selectie die Schank miste.
Hans Konstapel, “After the Line”, constable.blog, augustus 2026. Waarom lezen? Het Engelse artikel waar dit blog op steunt, met alle getallen, de energierekening en de volledige bronnen.