J.Konstapel,Leiden,30-9-2026.

Gebruikte Blogs

0 About the African Origins of the Ancient Civilization of Egypt.

1 The History of Western Medicine

2 De Geschiedenis van het Ambacht

3. De Logica van het Genot en Het Belang van het Gezin

Het FD beschreef op 29 september beleggers die niet meer weten waar ze hun vermogen moeten laten. Box 3 of een eigen bv in box 2. De heffing op papieren winst is geparkeerd. Brokers adverteren met “box 2 beleggen”. De experts raden aan niets te doen zolang Den Haag niets besluit.

Het hele debat gaat over het voertuig. Niemand vraagt wat beleggen is, en wat een belegger eigenlijk zoekt. Wie die vraag stelt, komt uit bij een lijn van ruim tienduizend jaar.

Sluiten of bezitten

Twee woorden dragen dit stuk. Sluiten is een lus laten terugkomen: wat gegeven wordt, komt terug in dezelfde kring. Bezitten is een lus openhouden: wat genomen is, blijft vastgehouden. De geschiedenis van beleggen, belasting en zorg is de geschiedenis van die twee woorden.

De lijn in zeven stappen

1. Delen dezelfde dag

De antropoloog James Woodburn leefde jaren bij de Hadza in Tanzania. Zij delen wat ze vandaag vinden, en vandaag is het op. Er wordt niets opgeslagen, er is weinig te erven en er zijn nauwelijks rangen. Elke lus sluit dezelfde dag.

2. De eerste voorraad

In Dhra’, in de Jordaanvallei, staan graanschuren van ruim 11.000 jaar oud. Met opslag kan een lus open blijven: nu verzamelen, later gebruiken. Het is ook de eerste voorraad die iemand kan bewaken of opeisen. In Egypte peilde de Nijlmeter de overstroming, en daarop werd de belasting geheven: op de oogst die er zou moeten komen, niet op wat er kwam. Het eerste forfaitaire rendement.

3. De smid

Egypte heette Hwt-ka-Ptah: het huis van de levenskracht van Ptah, de goddelijke smid. Bij de Grieken steelt Prometheus het vuur van de goden en wordt hij vastgeketend. Bij de Yoruba geeft Ogun vuur en ijzer aan de mensen, en trekt hij zich terug zodra ze het gebruiken voor oorlog en onderdrukking. Het eerste verhaal zegt dat vuur bij de macht hoort. Het tweede zegt dat het bij een relatie hoort, en blijft waar het goed wordt gebruikt.

4. Kapitaal per reis

Rond 1900 v.Chr. vulden handelaars in Kaneš een zak goud voor één koopman, voor zo’n tien jaar. In de middeleeuwen verbood de kerk rente, maar winstdeling mocht, omdat de investeerder het risico deelde. Zo ontstond de commenda: kapitaal voor één reis, driekwart van de winst voor de investeerder bij terugkeer, daarna eindigt de band. De wisselbrief liet alleen de instructie reizen, niet het geld. Het gilde droeg zijn leden: zeven jaar leerling, gezel, meesterproef, en een gildebus voor zieken, weduwen en ouderen.

5. De breuk van de zestiende eeuw

Het Concilie van Trente droeg in 1545 de gasthuizen over aan de steden. Kooplieden gingen ze runnen als onderneming. Betalende patiënten werden gescheiden van arme. Met de Reformatie verschoof het woord ambt van handwerker naar ambtsdrager. Zorg ging van de kerk naar de koopman.

6. Van reis naar blijvend

De Amsterdamse voorcompagnieën van 1594 tot 1602 haalden kapitaal op per vaart en keerden het na terugkeer uit. De VOC zette het kapitaal in 1602 vast en keerde het rond 1612 niet meer uit. Wie eruit wilde, moest verkopen. Zo begon de beurs: handel in een lus die nooit meer sluit. Tegelijk stichtten rijke Leidenaren hofjes in hun eigen stad. Het overschot bleef waar het verdiend was.

7. Het dragen verdwijnt

In 1798 werden de gilden ontbonden, en daarmee de gildebus. Het weten ging naar de staatsschool; Delft zette in 1864 de theorie boven de praktijk. Fabrieken namen de zorgrol over. Rochdale (1844) en Raiffeisen (1864) antwoordden met de coöperatie, op menselijke schaal. Artsen specialiseerden: één op vier in de jaren dertig, vier op vijf rond 1980. Zorg werd een beroep in plaats van een roeping.

Tussen 1957 en 1968 kwamen de AOW, de bejaardenoorden, de Bijstandswet en de AWBZ. Kinderen werden niet meer aangesproken om behoeftige ouders te onderhouden. Dat was waardigheid. Het verplaatste ook het dragen van het gezin naar de staat. Vanaf de jaren tachtig trok de staat zich terug, maar het gezin kwam niet terug. Het kindertal daalde van ruim drie naar ongeveer 1,4. Bijna vier op de tien huishoudens bestaan uit één persoon. Het pensioenfonds, het afbetaalde huis en de portefeuille vulden het gat.

Wat een belegger eigenlijk zoekt

Beleggers noemen koopkracht, groei, zekerheid, onafhankelijkheid, doorgeven, invloed, betekenis en het spel. Bijna alles valt op de tweede trede van Maslow: veiligheid, vooruitgeschoven in de tijd. Maar veiligheid voor een toekomst zonder einde is nooit af. Er bestaat geen bedrag waarbij genoeg vaststaat. Lacan noemde dat het tekort dat met geen bedrag te vullen is.

De paradox is scherp. De belegger zoekt onafhankelijkheid en koopt die met de langste keten van afhankelijkheden. Een wereldindexfonds, gekocht vanuit Leiden, loopt via tien schakels: spaarder, broker, fondsuitgever in Ierland, bewaarbank, indexmaker, market maker, beurs, bedrijf, toeleverancier, werknemer. De commenda had er twee. Onderweg verdwijnen kennis, stem en terugkoppeling. BlackRock, Vanguard en State Street zijn samen de grootste aandeelhouder in 88 procent van de grootste Amerikaanse bedrijven.

Het Nederlandse woord vermogen zegt het al. Het betekende eerst kunnen, en werd later bezit. Het vermogen om elkaar te dragen is vervangen door vermogen op een rekening. Geld koopt zorg, maar geen verbondenheid.

Waar de afhankelijkheid zit

Een bakkersoven van staal gaat via erts, ertsschip, hoogoven, walserij, fabriek en handelaar: acht schakels voor alleen het metaal. Toch is ijzer overal. Het is ruim vijf procent van de aardkorst, de Veluwe smolt het in de vroege middeleeuwen zelf, en een derde van het staal komt nu al uit schroot. De schaarste zit niet in het materiaal. Die zit in het vuur, geconcentreerde hitte, en in het weten, de smid.

Daaruit volgt één regel. Wat vaak nodig is en eenvoudig, hoort dichtbij: warmte, brood, verzorging, herstel, de zorg voor ouderen. Wat zeldzaam en geconcentreerd is, mag verder weg: staal, chips, een hartoperatie.

Het antwoord: de maze-investeerder

Het principe is kort: beleg in sluitingen, niet in bezit. Het doel komt uit een tekst uit 2012 over autarkie: een kring reproduceert zichzelf op elk niveau. Autárkeia betekent uit eigen kracht, en ook tevreden zijn.

Binnen de kring beweegt geen geld. De maze-bank werkt al zo: een kroniek van daden, bevestigd door wie ze ontving. Elke daad telt als één. Wat blijft staan, vervalt naar nul en wordt een gift aan de kring. Geld staat alleen aan de rand. De bank legt vast wat gedaan is. De investeerder legt vast wat toegezegd wordt voor wat er nog niet is.

Per behoefte staat de kring in één van drie standen: ze regelt het zelf, ze regelt het samen met een grotere kring, of ze hangt aan een lange keten. De behoeften staan van onder naar boven: warmte, voedsel, wonen, dagelijkse zorg, herstel, weten, groei, ouderdom. Samen geven ze één getal, waarin warmte het zwaarst weegt. Een stap op warmte verschuift het getal 2187 keer zo veel als een stap op ouderdom. Zo telt de laagste behoefte het meest, zonder dat iemand dat hoeft te besluiten.

Een investering is een open vraag die één behoefte een stand omhoog brengt. De inleg bestaat uit toegezegde daden: iemand metselt de voet van de oven, iemand rijdt hem op, iemand legt de elektra aan. Wie de behoefte heeft, bevestigt dat het gelukt is. Wie niets doet, verliest niets en is niets schuldig; de vraag blijft staan voor een ander.

Voor het weten is er de smidlus: meester en leerling in de eigen straat, afgesloten met de meesterproef. Voor wat van buiten moet komen, is er aan de rand de commenda in euro’s, terugbetaald uit wat de kring naar buiten levert. Ouderdom wordt niet gespaard. De kring draagt haar ouderen nu, met de daden van nu. In Japan werkt sinds 1995 iets vergelijkbaars: Fureai Kippu, zorgtegoeden verdiend met zorg voor ouderen.

Eén voorwaarde blijft. Een kring die zichzelf reproduceert en naar buiten deelt, houdt haar smid. Een kring die zich afsluit en haar kracht tegen anderen keert, verliest hem. Dat is de voorwaarde van Ogun.

Wat het oplevert

Geen rendement. Wel veiligheid door erbij te horen, erkenning in de kroniek, en groei via het vak. Wie niets heeft om in te leggen, kan toch investeren, want iedereen kan een daad toezeggen. Wie veel euro’s heeft, merkt dat die alleen aan de rand iets doen.

De toets is de oudste in de straat. Een kring die haar ouderen zelf draagt, met de jongsten in dezelfde straat, heeft haar cyclus gesloten. De belegger in box 3 zoekt veiligheid die nooit af is. De kring biedt veiligheid die elke dag sluit.

Leeslijst

Konstapel, J. (2026). “From Sharing to Owning, and Back.” Constable Research.

Waarom lezen? Het Engelse essay achter dit blog, met alle stappen, getallen en bronnen.

Rotteveel, M. (2026). “Boxhoppen?” Het Financieele Dagblad, 29 september 2026.

Waarom lezen? De aanleiding, met de actuele cijfers.

Woodburn, J. (1982). “Egalitarian societies.” Man 17(3).

Waarom lezen? Het verschil tussen direct en uitgesteld delen, uit jarenlang veldwerk bij de Hadza.

Leesadvies: Lees de delen over delen en over opslag.

Gelderblom, O. & Jonker, J. (2004). “Completing a financial revolution.” Journal of Economic History 64(3).

Waarom lezen? Hoe Amsterdam tussen 1595 en 1612 van kapitaal per reis naar blijvend kapitaal ging.

Tilly, C. (1990). Coercion, Capital, and European States.

Waarom lezen? Waarom oorlog en belasting samen groeiden.

Leesadvies: De eerste twee hoofdstukken dragen het argument.

Mauss, M. (1925). Essai sur le don.

Waarom lezen? De gift die een band schept.

Fiske, A. P. (1992). “The four elementary forms of sociality.” Psychological Review 99(4).

Waarom lezen? De vier relatievormen achter de vier soorten geld.

Gesell, S. (1916). Die natürliche Wirtschaftsordnung.

Waarom lezen? Geld dat veroudert, van een koopman die zag hoe oppotten de handel stillegde.

Fichtner, J., Heemskerk, E. & Garcia-Bernardo, J. (2017). “Hidden power of the Big Three?” Business and Politics 19(2).

Waarom lezen? De meting achter de 88 procent, uit Amsterdam.

Konstapel, J. (2012). “About Autarky.” constable.blog.

Waarom lezen? Zelfreproductie op elk niveau, en de keuze tussen delen en terugtrekken.

Konstapel, J. (2010). “The History of Western Medicine.” constable.blog.

Waarom lezen? Van gasthuis naar specialistisch centrum, en de oproep de Dochters van Liefde te laten herleven.

Konstapel, J. (2023). “De Geschiedenis van het Ambacht.” constable.blog.

Waarom lezen? Het gilde, de betekenis van ambt, en de breuk van 1798.

Konstapel, J. (2025). “Grondwet naar Samenspel.” constable.blog.

Waarom lezen? Maslow als cyclus in plaats van piramide.

Konstapel, J. (2026). “De bank die geen geld bewaart.” constable.blog.

Waarom lezen? De maze-bank: daden, verval, geld alleen aan de rand.

Leesadvies: Lees dit vóór het ontwerp van de investeerder.