J.Konstapel,19-10-2026.
Aanleiding: Populisme-expert Scheppele: ‘Hongarije laat zien hoe je van een autocraat afkomt’, FD, 19 oktober 2026.
Op 12 april 2026 verloor Viktor Orbán de verkiezingen. Na zestien jaar. Péter Magyar en zijn partij Tisza kregen 53 procent van de stemmen en 141 van de 199 zetels. Dat is ruim boven de tweederdemeerderheid van 133. De opkomst was 79 procent, een record.
Princeton-hoogleraar Kim Lane Scheppele kent Hongarije als weinig anderen. Ze trekt in het FD een les voor de rest van de wereld. Smeed een brede coalitie. Zet democratie en corruptie centraal. Negeer de peilingen. Maak vaart, want de oude macht zit nog in de instituties. Breek desnoods de wet om de rechtsstaat te herstellen. Draai als EU de geldkraan dicht. En bouw op vrijwilligers: Magyar liet meer dan 2.500 groepen ontstaan, en die blijven.
Het is een helder verhaal. Wie de claims één voor één naast de bronnen legt, ziet dat het grootste deel klopt. Maar de dragende delen staan op minder vaste grond dan het lijkt.
Wat klopt
De Hongaarse feiten staan. De uitslag is definitief sinds 1 mei. De nieuwe anticorruptieautoriteit legt verantwoording af aan het parlement, niet aan de premier. De nieuwe grondwet beperkt het premierschap tot acht jaar, ook voor Magyar zelf. Orbán is 63. Fidesz staat in september op 22 à 23 procent van de bevolking, iets hoger dan de 20 procent uit het interview, en licht stijgend.
Ook het beeld van het Orbán-tijdperk klopt. Het Europees Parlement noemde Hongarije in 2022 een hybride regime van electorale autocratie. Dictatuur is een stap verder dan de bronnen gaan, maar de richting is juist.
Wat niet klopt
Drie dragende claims houden geen stand.
Er werd geen wet gebroken. Scheppele zegt dat Magyar de wet moest overtreden om president Sulyok af te zetten. Dat gebeurde niet. Het parlement nam op 13 juli een grondwetswijziging aan, met 139 stemmen voor en 6 tegen. Fidesz deed niet mee. Het was een rechtmatige wijziging met een tweederdemeerderheid. Precies het instrument waarmee Orbán zijn eigen staat had gebouwd.
Elders werd geen traditionele campagne gevoerd. Scheppele stelt dat centrumpolitici in de Verenigde Staten, Brazilië en Polen een gewone links-rechtscampagne voerden. Biden voerde campagne op “de ziel van de natie”. Lula smeedde in 2022 een breed front voor de democratie, met acht oud-presidentskandidaten. Tusk zette de rechtsstaat en corruptie centraal. Ze deden wat Scheppele aanbeveelt. Lula en Tusk wonnen, maar hun opvolgers of tegenstanders staan opnieuw op de drempel. In Brazilië won Flávio Bolsonaro op 4 oktober de eerste ronde. In Polen won Nawrocki in 2025 het presidentschap.
Orbáns mensen schreven niet aan Project 2025. Op de partnerlijst van de Heritage Foundation staan 101 organisaties. Geen ervan is Hongaars. Er is wel een samenwerking tussen Heritage en het door de Hongaarse staat gefinancierde Danube Institute. Nabijheid is iets anders dan schrijverschap.
Wat niet te bewijzen is
Twee claims zijn geen feit maar een lezing.
De geldkraan. De EU bevroor in december 2022 6,3 miljard euro voor Hongarije en hield ook Poolse fondsen vast. Bij de volgende verkiezingen viel in beide landen de regering. Daaruit volgt nog niet dat het geld de doorslag gaf. Het zijn twee gevallen. Hongaren noemden zelf vooral corruptie en de kosten van levensonderhoud. Van de 16,4 miljard die Magyar in mei werd toegezegd, is op 13 oktober 4,2 miljard vrijgegeven. Uitbetaald is nog niets.
De terugkeer van de autocraat. Volgens Scheppele verankert een autocraat zich, loopt de opvolger vast, raakt de kiezer gefrustreerd en keert de autocraat terug. Polen past in dat patroon. De vraag is waarom Hongarije er niet in past, terwijl Orbán zich dieper had verankerd dan wie ook.
Een andere lezing: het net
Hier helpt een eenvoudig beeld. Een samenleving is een visnet onder spanning. De knopen zijn mensen, families, dorpen, bedrijven. De mazen zijn de verbindingen tussen hen. Wat trekt, verdeelt zich over de mazen. Waar een maas open blijft, hoopt de spanning zich op.
Een democratie is in dit beeld geen machine die de waarheid vindt. Het is een stelsel van kleppen waarlangs spanning kan wegvloeien. Een verkiezing is zo’n klep. Ze gaat open op een vast moment, niet op het moment dat de druk het hoogst is.
Vanuit dat beeld lopen er vijf lijnen door Hongarije.
1. De verkiezing was de enige klep die openging
Zestien jaar lang had de spanning in Hongarije geen uitweg. De pers, de rechters, de rekenkamer en het kiesstelsel waren dichtgezet. Wat overbleef was één klep op een vaste datum. In april 2026 ging die open, en alles wat zich had opgehoopt ging er tegelijk doorheen.
Dat past beter bij de omvang van de uitslag dan een slimme campagne. Een brede coalitie paste op dat moment, omdat er maar één uitweg was. Wie de uitslag aan de strategie toeschrijft, verwart de klep met de druk.
Wie dit wil nagaan, kijkt naar de peilingen van 2022 tot maart 2026. Vóór een omslag worden de schommelingen groter en trager. Dat is in veel systemen gezien, van meren tot financiële markten.
2. Alleen wat een ander afmaakt, blijft
Magyar heeft 141 zetels. Daarmee kan hij de grondwet alleen wijzigen. Hij doet dat ook. Maar dat is hetzelfde adres dat Fidesz gebruikte. Een wijziging die alleen door de eigen fractie wordt gedragen, staat tegenover de vorige als plus tegenover min. Er zit geen nul tussen, geen plek waar beide kanten elkaar raken.
Snelheid verandert daar niets aan. Wat blijft, is wat een ander mee afmaakt.
Dat geeft twee dingen om te volgen tot 2030. Per grote wet het aandeel ja-stemmen van buiten Tisza. En per verkiezingsbelofte, na een jaar en na twee jaar: geleverd, verlaten met uitleg, of stil vervangen. De stil vervangen beloften zijn het verwachtingsgat. Daar vindt een terugkeer zijn weg, niet in de fouten zelf.
3. “Aan het parlement” is aan de eigen fractie
De nieuwe anticorruptieautoriteit legt verantwoording af aan het parlement. Scheppele leest dat als macht uit handen geven. Maar in een kamer waarin één partij 141 van de 199 zetels heeft, is het parlement de fractie. Kamerleden zijn vrij van hun kiezers, maar zelden van hun partij.
Echt weggeven vraagt een eigen poort. Een benoeming die stemmen van buiten de eigen partij nodig heeft. Of zaken tegen mensen uit de eigen kring die daadwerkelijk tot vervolging leiden. Over twee jaar is te zien of dat gebeurt.
4. Een prijs op zeggenschap werkt niet als rekensom
Mensen ruilen geld tegen geld zonder moeite. Maar wie een prijs zet op wat niet te koop is, krijgt geen berekening terug. Hij krijgt verontwaardiging. Orbán begreep dat. Zijn antwoord op de bevriezing was steeds: ze mogen ons niet omdat we onafhankelijk zijn.
Geld afknijpen werkt dus binnen de wereld van geld. Het raakt niet aan wat mensen samen delen of om beurten geven. Daarom kan dezelfde maatregel kiezers naar Brussel duwen of er juist van wegdrijven. Het hangt af van de vraag of mensen het lezen als een rekening of als een vernedering.
5. De terugkeer loopt via de droogste plek
Orbán hoeft niet te wachten op fouten. Spanning zoekt de zwakste open maas. In Hongarije ligt die tussen Donau en Tisza, op de zandrug van de Grote Laagvlakte. Bij Kiskunmajsa zakte het grondwater in één jaar van 6,5 naar 8 meter. Veel boeren verloren in 2026 meer dan de helft van hun oogst. Hier valt de droogte samen met een platteland dat Fidesz lang als zijn eigen terrein zag.
Als de nieuwe regering de boeren compenseert, koopt ze hetzelfde slechte jaar opnieuw. Als ze water bergt, sluit ze de maas. Het verschil wordt zichtbaar in de uitslagen van 2030. Hier staan niet alleen grondwaterstanden op het spel, maar ook de vraag of jonge mensen in Kiskunmajsa blijven wonen.
De 2.500 groepen
Scheppele ziet in de vrijwilligersgroepen van Magyar het begin van een blijvend maatschappelijk middenveld. Het getal klopt. Maar de groepen leverden de kandidaten niet zelf. De partijleiding koos per district drie namen voor, waarna de groepen er één uit mochten schrappen. Ze filterden.
Groepen die op één doel waren gericht, vallen na dat doel vaak uiteen. Dat is een bekend patroon, van de burgerrechtenbeweging tot de Poolse Solidariteit. Wat blijft, zijn de groepen die een eigen taak krijgen: het water in het dorp, de zorg voor ouderen, de school. De vrijwilligers die in de zomer van 2026 met planken de kanalen van de laagvlakte afsloten, deden dat al.
De gemeenteraadsverkiezingen van 2029 laten het zien. Hoeveel lokale lijsten komen er uit deze groepen voort? En noemen ze een eigen taak, of alleen een naam?
Wat de les dan wel is
Hongarije laat niet zien hoe je met een slimme campagne een autocraat verslaat. Het laat zien wat er gebeurt als een samenleving zestien jaar maar één klep heeft. De druk gaat er in één keer doorheen.
De vraag voor Magyar is niet hoe snel hij hervormt. De vraag is hoeveel van wat hij bouwt door anderen wordt afgemaakt. Door Kamerleden van buiten zijn partij. Door gemeenten. Door de groepen die nu een taak zoeken. En door de mensen op de zandrug, als daar het water terugkomt.
Wat alleen door de eigen kring gedragen wordt, kan door de volgende kring worden afgebroken. Dat geldt voor Orbán. Het geldt ook voor wie hem opvolgt.
Geannoteerde referenties
Het interview en de verkiezing
1. Kabel, D. (2026). “Populisme-expert Scheppele: ‘Hongarije laat zien hoe je van een autocraat afkomt'”. Het Financieele Dagblad, 19 oktober 2026. Waarom lezen? De aanleiding: de les zoals die nu in Europa en de VS wordt gelezen. Leesadvies: Lees de passages over de wetsbreuk en de geldkraan naast referentie 4 en 6.
2. Nemzeti Választási Iroda (2026). Officiële uitslag van de parlementsverkiezing van 12 april 2026. valasztas.hu. Waarom lezen? De definitieve cijfers: Tisza 141, Fidesz-KDNP 52, Mi Hazánk 6. Leesadvies: Gebruik de uitslag per district om de zandrug van Bács-Kiskun en Csongrád-Csanád te volgen. Voorlopige tellingen, zoals de 138 zetels die nog rondgaan, zijn achterhaald.
3. Telex (2026). Verslag van de voorzitter van het Nationaal Kiesbureau aan het parlement, 6 mei 2026. Waarom lezen? De recordopkomst van 78,99 procent en het aantal kiezers per stemkanaal.
De grondwet en de rechtsstaat
4. Hongaarse parlement (2026). Zestiende en zeventiende grondwetswijziging, 15 juni en 13 juli 2026. parlament.hu. Waarom lezen? Het juridische antwoord op de vraag of Magyar de wet brak. Leesadvies: Kijk naar de stemverhoudingen. Fidesz stemde niet, de wijzigingen kwamen dus van één kant.
5. Venetië-Commissie, Raad van Europa. Advies 1287/2026 over de zeventiende grondwetswijziging. Gepland voor december 2026. Waarom lezen? Het eerste onafhankelijke Europese oordeel over de afzetting van de president. Nog niet verschenen.
6. Scheppele, K. L. (2018). “Autocratic Legalism”. University of Chicago Law Review 85(2), 545–583. Waarom lezen? De beste beschrijving van hoe Orbán zijn macht via de wet vastlegde, door Scheppele zelf. Leesadvies: Lees het als waarschuwing die ook voor Magyars tweederdemeerderheid geldt. Het argument werkt in beide richtingen.
7. Levitsky, S. & Ziblatt, D. (2018). How Democracies Die. New York: Crown. Waarom lezen? Over terughoudendheid: een democratie leeft van wat partijen kunnen maar niet doen. Leesadvies: Hoofdstuk 6 over ongeschreven regels.
Geld en Europa
8. Raad van de Europese Unie (2022, 2026). Besluiten over het conditionaliteitsmechanisme voor Hongarije, 16 december 2022 en 13 oktober 2026. Waarom lezen? Hoeveel geld werd bevroren, en hoeveel tot nu toe vrijkwam. Leesadvies: Onderscheid toegezegd, vrijgegeven en betaald. Die drie worden in de pers vaak verward.
9. Fiske, A. P. & Tetlock, P. E. (1997). “Taboo trade-offs: reactions to transactions that transgress the spheres of justice”. Political Psychology 18(2), 255–297. Waarom lezen? Waarom mensen woedend worden als iemand een prijs zet op wat niet te koop is. Leesadvies: De inleiding en de experimenten over heilige waarden volstaan.
Middenveld en terugkeer
10. Folsz, A. (2026). Over de Tisza-groepen. Journal of Democracy, juli 2026. Waarom lezen? De bron van het getal van meer dan 2.500 groepen, en van de manier waarop kandidaten werden gekozen.
11. Skocpol, T. (2003). Diminished Democracy: From Membership to Management in American Civic Life. Norman: University of Oklahoma Press. Waarom lezen? Waarom verenigingen met een lokale taak blijven en campagneorganisaties verdwijnen.
12. Ostrom, E. (1990). Governing the Commons. Cambridge: Cambridge University Press. Waarom lezen? Hoe gemeenschappen gedeelde hulpbronnen, zoals water, zelf beheren zonder staat of markt. Leesadvies: Hoofdstuk 3 over irrigatiesystemen past direct op de Hongaarse laagvlakte.
13. Achen, C. H. & Bartels, L. M. (2016). Democracy for Realists. Princeton: Princeton University Press. Waarom lezen? Kiezers straffen regeringen af voor droogte en overstromingen, ook als die er niets aan kunnen doen. Leesadvies: Hoofdstuk 5. Lees het naast de grondwaterstanden van de zandrug.
14. V-Dem Institute (2026). Democracy Report 2026. Göteborg. Waarom lezen? Hoeveel landen na een autoritaire periode werkelijk herstellen. Leesadvies: Het deel over herstel na autocratisering.
Eerdere stukken in deze lijn
15. Konstapel, J. (2026). Where Democracy Discharges. Constable Research, Leiden, augustus 2026. Waarom lezen? De democratie als stelsel van kleppen voor spanning, uitgewerkt aan burgerberaden. Leesadvies: De paragrafen over de verkiezing als klep en de ontwerpvoorwaarden.
16. Konstapel, J. (2026). Hungary Is Not Short of Water. constable.blog, 19 augustus 2026. Waarom lezen? De droogte op de Hongaarse laagvlakte als bergingsprobleem, niet als regenprobleem.
17. Konstapel, J. (2026). Democratie in Vrije Val. constable.blog, 3 oktober 2026. Waarom lezen? Het dilemma van Magyar en Tusk: hoe herstel je een rechtsstaat met de middelen die hem afbraken?