Leer wat het talent is van U of uw kinderen hier.
J.Konstapel.Leiden,31-10-2026.
Felienne Hermans zit maximaal boven de context.

Aanleiding: de presentatie van Het boek op de radio vanmorgen.
Inleiding
Software bepaalt een groot deel van het dagelijks leven: wat mensen lezen en horen, hoe ze werken, hoe ze met instanties omgaan. Toch wordt die software vaak gemaakt door mensen die de gebruiker nooit zien. Software wordt zo een systeem dat van bovenaf over mensen heen wordt gelegd, in plaats van een werktuig dat hen ondersteunt.
De aanleiding voor dit stuk is het boek Vierkante ogen van Felienne Hermans (De Geus, 2026) en de interviews daarover. Het boek signaleert dit probleem terecht en zoekt de oorzaak in de cultuur en de opleiding van informatici. Dit stuk gaat verder: het beschrijft hoe de afstand tussen maker en gebruiker in organisaties is ontstaan, welke oplossingen al zijn beproefd, wat opleiden tot vakmanschap vraagt, en welke oplossing in de praktijk werkt.
De beschrijving van de praktijk steunt op mijn ervaring sinds 1969 toen ik na de HBS-B scheikunde ging studeren in mijn geboorteplaats Leiden.
Hoe de afstand ontstond
De afstand tussen maker en gebruiker is niet ontstaan in de hoofden van programmeurs, maar in de manier waarop organisaties softwareontwikkeling hebben ingericht.
In de eerste fase, tot het eind van de jaren zeventig, was programmeren kleinschalig. Bij de afdeling Operations Research van de ABN werkten ontwikkelaars rechtstreeks met de gebruiker en pasten zij hun programma’s stap voor stap aan. Later is dat iteratief ontwikkelen genoemd. Het computercentrum werkte al anders. Daar werd eerst een specificatie opgesteld en door de gebruiker goedgekeurd, daarna gebouwd en getest. Was de gebruiker achteraf ontevreden, dan werd hij gewezen op de specificatie die hij had getekend.
Vanaf 1984 werd deze werkwijze de norm. De watervalaanpak verdeelde het werk in gescheiden fasen: ontwerpen, bouwen, testen en in gebruik nemen. Rond de bouwer ontstonden nieuwe functies voor ontwerp, kwaliteitscontrole, test, architectuur en planning. Elke functie moest een probleem voorkomen, maar samen vergrootten ze de afstand tot de gebruiker. De eindgebruiker kwam er bij het specificeren nauwelijks nog aan te pas; hij werd vertegenwoordigd door anderen.
Tegelijk woedden de methodeoorlogen. Elke ontwerpmethode werd als de beste gepresenteerd. De IFIP-werkgroep 8.1 vergeleek de methoden in een reeks conferenties (CRIS, 1982 tot 1988) en kwam tot de conclusie dat er geen beste methode bestaat. Methoden werden omgezet in hulpmiddelen en generatoren. De ontwikkelaar ging steeds meer achter het scherm werken en steeds minder in contact met de werkvloer.
Met de personal computer en later het internet verschoof de ontwikkeling naar pakketten en markten. Software werd niet meer ontworpen voor een bekende gebruiker, maar voor een anonieme markt. Oude systemen bleven draaien, terwijl de makers vertrokken en de documentatie verdween. Het jaar 2000-probleem maakte zichtbaar hoe weinig organisaties nog wisten van hun eigen software. Onderzoek met het CWI naar het in kaart brengen van zulke systemen leidde in 2000 tot de Software Improvement Group, een spin-off van het CWI.
In 1998 is deze ontwikkeling samengevat in het hoofdstuk Spelen met tussenschotten, lagen en stromen: hoe meer mensen tussen de vrager en de leverancier van informatie staan, hoe minder de resultaten aanslaan en hoe langer de ontwikkeling duurt.
Eerdere oplossingen en waarom de afstand terugkwam
Het probleem is niet nieuw, en de oplossing evenmin. Al vijftig jaar wordt geprobeerd de gebruiker terug te brengen in het ontwerp.
In 1971 begon Kristen Nygaard in Noorwegen een project met de vakbond van ijzer- en metaalbewerkers. Het doel was de leden voor te bereiden op de komst van computers op de werkvloer en hen invloed te geven op het ontwerp. Het project liep tot 1973 en leverde de eerste overeenkomst tussen een vakbond en een bedrijf over de invoering van computers op; elementen daarvan kwamen later in de Noorse wet. Het werd het begin van participatory design, de Scandinavische school van systeemontwikkeling. Nygaard was ook een van de grondleggers van objectgeoriënteerd programmeren en ontving de Turing Award. De zorg voor de gebruiker kwam dus uit de kern van de informatica, niet van de rand.
In 2001 legde het Agile Manifesto dezelfde gedachte vast voor de softwarepraktijk. Samenwerking met de klant gaat boven contractonderhandeling, en business en ontwikkelaars werken dagelijks samen. Daarmee werd het iteratieve werken van de jaren zeventig weer de norm.
Toch is de afstand teruggekeerd. Organisaties hebben opnieuw lagen ingebouwd tussen bouwer en gebruiker, nu onder namen als product owner en requirements engineer. Ontwikkelaars werken een lijst met taken af zonder de mensen te zien die hun software gebruiken. Het patroon is hetzelfde als in de jaren tachtig: een methode die de gebruiker centraal zet, wordt in een grote organisatie omgezet in een structuur die hem weer op afstand houdt.
De les is dat een nieuwe methode of een nieuw curriculum de afstand niet opheft zolang de organisatie de tussenschotten laat staan. De oplossing moet in de praktijk zelf liggen, waar bouwer en gebruiker elkaar ontmoeten.
Opleiden tot vakmanschap
Wie de afstand wil verkleinen, moet ook anders opleiden. Daarbij is het onderscheid tussen lesgeven en opleiden wezenlijk. Lesgeven draagt kennis over in een klas. Opleiden maakt mensen bekwaam in een praktijk.
Het vak is in de literatuur omschreven als het systematisch ontwikkelen, in bedrijf houden en onderhouden van software (IEEE 610.12, 1990). Het gaat om grote systemen die jarenlang moeten werken binnen de eisen van een organisatie. Dat vakmanschap ontstaat niet uit theorie alleen. Een vakman leert door af te kijken en door vallen en opstaan, en gaat heen en weer tussen praktijk en model (Konstapel, 2003).
Over de beste didactiek bestaan twee posities. De eerste is begeleide instructie: uitleg en uitgewerkte voorbeelden van een expert. Kirschner, Sweller en Clark (2006) laten zien dat onderwijs met minimale begeleiding voor beginners minder effectief is. Vierkante ogen en het eerdere werk van Hermans sluiten hierbij aan. De tweede positie is leren door te doen, met de fout als begin. Roger Schank liet lerenden eerst handelen tot ze vastliepen, en gaf dan hulp op het moment van de fout. Die hulp wordt onthouden; losse theorie wordt snel vergeten.
De twee posities sluiten elkaar minder uit dan vaak wordt gesteld. Ook Kirschner en collega’s schrijven dat het voordeel van begeleiding verdwijnt zodra lerenden voldoende voorkennis hebben. De meta-analyse van Sinha en Kapur (2021), over 53 studies, laat zien dat eerst een probleem oplossen en daarna instructie krijgen twee tot drie keer effectiever is dan andersom, mits de instructie op de gemaakte fouten voortbouwt. Begeleid falen is dus geen minimale begeleiding, maar begeleiding op het juiste moment.
Voor de opleiding van softwaremakers betekent dit: in echte systemen werken, met echte gebruikers, en hulp krijgen op het moment dat het misgaat. Het internationale curriculum CS2023 erkent de maatschappelijke kant inmiddels en verweeft maatschappij, ethiek en beroep met de meeste kennisgebieden. Wat ontbreekt, is de praktijk waarin die kennis betekenis krijgt.
Een oplossing in de context
Een oplossing die in de praktijk werkt, hoeft niet te wachten op een hervorming van opleidingen. Ze kan naast het bestaande onderwijs bestaan en ook de professionals bereiken die al in organisaties werken.
Schank zette zijn aanpak om in verhaalgerichte leerplannen. In 2001 richtte hij Socratic Arts op voor bedrijven en scholen, en Engines for Education voor het basis- en voortgezet onderwijs. Zijn leerplannen werden onder meer gebruikt in masteropleidingen van Carnegie Mellon en, vanaf 2008, bij La Salle in Spanje. Lerenden werken daarin in teams aan opdrachten uit een beroepspraktijk, begeleid door experts, zonder klassikale lessen.
De Virtual School, geïmplementeerd in swarp.nl, bouwt hierop voort. Een verhaal in vijf bedrijven leidt de lerende door een volledige cyclus van waarnemen, abstraheren en toepassen. Een database met de typische fouten van elk beroep, verzameld bij ervaren vakmensen, bepaalt waar de leermomenten liggen. Een AI-mentor plaatst de volgende fout op het moment dat een cyclus is voltooid, zodat de fout leidt tot herstructurering in plaats van verwarring. Teams doorlopen de cyclus gezamenlijk.
De aanpak is bruikbaar voor elk beroep en elke leeftijd. Omdat ze buiten de bestaande instituties werkt, vraagt ze geen toestemming van het vakgebied en geen nieuw curriculum. De kern, eerst falen en dan begeleiding, wordt ondersteund door het onderzoek van Sinha en Kapur. Het formele model achter de school, gebaseerd op quaternionen, levert daarnaast toetsbare voorspellingen op over wanneer een fout tot een omslag in begrip leidt.
Conclusie
De afstand tussen softwaremaker en gebruiker is een gevolg van de manier waarop organisaties softwareontwikkeling hebben ingericht: gescheiden fasen, tussenliggende functies en besturing van bovenaf. Het is minder een kwestie van de mentaliteit van programmeurs.
De oplossing is al decennia bekend. Participatory design (vanaf 1971), iteratief ontwikkelen en agile (2001) brachten de gebruiker terug in het ontwerp. Telkens kwam de afstand terug zodra organisaties nieuwe tussenschotten plaatsten. Een nieuw curriculum of een nieuwe methode lost dat niet op; het verplaatsen van die tussenschotten wel.
Voor de opleiding volgt hieruit dat vakmanschap ontstaat in de praktijk, door te doen, te falen en op het juiste moment begeleid te worden. Die aanpak is onderbouwd en wordt al toegepast. Ze kan naast het bestaande onderwijs werken en bereikt daardoor ook de mensen die de software van vandaag maken.
Bronnen
Aanleiding
- CodeKlets S4E4: Vierkante ogen (19-10-2026) en de transcriptie
- NPO Radio 1, Nieuwsweekend (31-10-2026)
- NEMO Kennislink: ‘Maak software voor de echte wereld’ (27-10-2026)
- Felienne Hermans: Vierkante ogen
- Strange Loop 2019: How to teach programming
Geschiedenis van de ICT
- IFIP WG 8.1, CRIS-conferenties 1982–1988 (dblp)
- Software Improvement Group, spin-off van het CWI (2000)
- Kristen Nygaard, ACM Turing Award en Aarhus University: Nygaard 100 jaar
- Agile Manifesto (2001), toelichting PMI
Vak en opleiding
- IEEE 610.12-1990, definitie software engineering
- ACM CS2023, samenvatting
- Kirschner, Sweller, Clark (2006): Why Minimal Guidance During Instruction Does Not Work
- Sinha en Kapur (2021): Productive Failure
- Roger Schank
Werk van J. Konstapel
