J.Konstapel Leiden, 3-2-2025
Hebt U op- of aanmerkingen? druk hier.
1. Inleiding
Deze blog gaat over de toekomst van het Pensioen.
Door technologische veranderingen (bijv. AI) verdwijnt er steeds meer Werk.
Er zijn hervormingen nodig om de pensioen stelsels betaalbaar en houdbaar te houden.
Ik vermoed dat het einde van het pensioen in zicht is.
Wat komt er voor in de plaats?
of moeten we het allemaal zelf gaan uitzoeken?
Leeswijzer
- Inleiding
De technologische veranderingen en de vraag of het pensioenstelsel toekomstbestendig is.
Analyse van diverse experts (Jeremy Siegel, Nouriel Roubini, Carmen Reinhart) over de toekomst van de financiële markten en hun impact op pensioenen.
3. De Oorzaak van de Wereldcrisis
Bespreking van de sociaal-economische instabiliteit, met nadruk op de veranderingen in het kapitalisme en geopolitieke problemen.
Van Laissez-Faire Kapitalisme naar Regulerende Overheid
Reflectie op de veranderingen in de economie en de rol van de overheid, met verwijzing naar historische economische hervormingen.
Wat blijft er over als alle technologie is gemaakt om het werk te automatiseren?
5. Een Fractaal Classificatie model
What is Flexicurity?
Het is het Deense systeem voor de Sociale Zekerheid.
Denemarken loopt voorop:
maar krijgt last van de financiering van hun flexicurity systeem.
Dat probleem speelt wereldwijd en in ergere mate.
De toekomst van het pensioen staat onder druk door vergrijzing, stijgende levensverwachting en veranderingen in de arbeidsmarkt.
Traditionele pensioenmodellen raken steeds minder haalbaar, terwijl mensen langer leven en minder sparen.
In Nederland en wereldwijd rijst de vraag of huidige stelsels wel toekomstbestendig zijn.
Dit blog onderzoekt de uitdagingen en noodzakelijke veranderingen om een duurzaam en rechtvaardig leven.
In het eerste hoofdstuk beschouw ik de lange termijn van de financiele markten en kom helaas tot de conclusie dat we daar de zekerheid voor het pensioen niet moeten zoeken.
2. de Toekomst van Beleggen
Als jouw spaarvarken niet voldoende kan eten kan en groeien kan is een pensioen onhaalbaar.
1.1 Jeremy Siegel gelooft dat het allemaal goed komt
Siegel heeft consistent de langetermijnkracht van de aandelenmarkt benadrukt. In zijn boek Stocks for the Long Run stelt hij dat aandelen op de lange termijn een uitstekende bron van rendement zijn in vergelijking met andere activaklassen, zoals obligaties of vastgoed.
Hij gelooft dat de aandelenmarkt door technologische vooruitgang, innovatie en economische groei, ondanks korte termijn fluctuaties, in de toekomst waarschijnlijk een solide rendement zal blijven leveren.
Hij is ervan overtuigd dat de langetermijnbelegger in de aandelenmarkt goed gepositioneerd is om te profiteren van de wereldwijde economische groei.
1.2. Nouriel Roubini voorziet vele disrupties
Roubini, bekend om zijn accurate voorspellingen van de financiële crisis van 2008, heeft een meer negatieve kijk op de toekomst van de markten, vooral met betrekking tot geopolitieke risico’s en economische instabiliteit.
Hij wijst op de mogelijkheid van toekomstige economische schokken door factoren zoals klimaatverandering, geopolitieke conflicten en toenemende schuldenlasten in zowel ontwikkelde als opkomende markten.
Volgens Roubini zullen deze factoren de aandelenmarkten onder druk zetten, wat kan leiden tot periodes van stagnatie of scherpe correcties.
Hij benadrukt het belang van het diversifiëren van risico’s en het investeren in veiliger activa.
1.3. Carmen Reinhart De wereld is volatiel
Reinhart heeft veel geschreven over de geschiedenis van financiële crises en de impact van geopolitieke en economische schokken op markten.
Ze waarschuwt dat de wereld in de toekomst geconfronteerd kan worden met meer financiële instabiliteit door factoren zoals stijgende overheidschulden, geopolitieke spanningen en de impact van klimaatverandering.
Dit zou kunnen leiden tot hogere volatiliteit en mogelijk lagere rendementen op de aandelenmarkt.
Reinhart pleit voor meer voorzichtigheid bij het plannen van pensioenen en investeringen, gezien de toenemende onzekerheid op wereldschaal.
3. De oorzaak van de Wereld Crisis
3.1 SocioPanarchie
De Aarde (en dus ook Nederland of uw woonplaats) is een ecologie waarin mensen, dieren, planten maar ook bacterien en virussen kortom “Leven” samenwerken in een gesloten voedsel-keten, een Cyclus.in de vorm van een Mobius ring.
Met behulp van het Panarchymodel kun je vrij makkelijk bepalen in welk stadium en op welke schaal een cyclus zich bevindt.
Veel teveel Behoudzucht
We zijn door het willen behouden van onze westerse zekerheden vast komen te zitten in het systeem.van de WTO de World Trade Organization, die de VS wil opheffen.
Geopolitieke Experts
3.2. Richard Wolff
bespreekt in de video de ernstige economische problemen van de Verenigde Staten, veroorzaakt door het kapitalistische systeem.
Hij wijst op de enorme stijging van de rijkdom van de top 1%, terwijl de lonen van de werkende klasse sinds de jaren ’70 niet meer zijn gestegen.
Dit heeft geleid tot toenemende ongelijkheid en sociale spanningen. Wolff benadrukt dat de werkende klasse steeds meer afhankelijk werd van schulden, wat bijdroeg aan de instabiliteit van gezinnen.
Hij waarschuwt dat het kapitalisme op het punt van instorten staat en vergelijkt de situatie met het verval van andere historische rijken, zoals het Britse Rijk.
Wolff wijst ook op de opkomst van China als een bedreiging voor de economische dominantie van de VS.
Hij stelt dat het belangrijk is om deze realiteit onder ogen te zien en niet in ontkenning te blijven, omdat het negeren van deze problemen zal leiden tot grotere crises.
3.3. Ray Dalio:
Als oprichter van Bridgewater Associates heeft Dalio uitgebreid onderzoek gedaan naar de cycli van opkomende en dalende rijken en de impact hiervan op de wereldeconomie.
Hij bespreekt de potentiële risico’s van de huidige economische en politieke trends en de mogelijkheid van een ‘grote devaluatie’ van valuta’s.
In zijn presentaties benadrukt hij het belang van diversificatie en het begrijpen van de lange termijn economische cycli om risico’s te beheren.
3.4. George Friedman
George Friedman identificeert in zijn theorie zes socio-economische cycli in de Amerikaanse geschiedenis, die telkens ongeveer 50 jaar, de lengte van een Kondratief-cyclus, duren.
Deze cycli worden gekarakteriseerd door grote politieke en economische verschuivingen, vaak begeleid door de keuzes en acties van presidenten.
van Laissez Faire Kapitalist naar een Regulerende Overheid
Franklin D. Roosevelt (1933-1945) – Roosevelt begon de Grote Depressie te bestrijden door het breken van de economische orthodoxieën van de tijd.
Wat heeft de New Deal bereikt?
- Economische hulp: De New Deal voorzag in directe economische hulp aan miljoenen Amerikanen door middel van werkgelegenheidsprogramma’s, voedselhulp en andere vormen van bijstand.
- Structurele hervormingen: De New Deal introduceerde belangrijke structurele hervormingen in de Amerikaanse economie, zoals de oprichting van de Social Security Administration, die een systeem van sociale zekerheid creëerde, en de oprichting van de Securities and Exchange Commission (SEC), die de aandelenmarkt reguleerde.
- Infrastructuurwerken: De New Deal financierde de bouw van talloze openbare werken, zoals wegen, bruggen, dammen en parken, die de infrastructuur van het land verbeterden en duizenden banen creëerden.
- Versterking van de vakbonden: De New Deal gaf werknemers het recht om zich te organiseren en collectief te onderhandelen, wat leidde tot de groei van vakbonden en verbeterde arbeidsomstandigheden.
Van Industrie naar Dienstensector
Ronald Reagan (1981-1989) – Reagan introduceerde een nieuwe economische orde door belastingverlagingen en deregulering, wat de basis legde voor de financiële revolutie van de jaren ’80 en ’90.
Zijn beleid gaf de economie een impuls en leidde tot een verschuiving van de industriële naar de financiële en technologische sector, waardoor de fundamenten van de huidige economische structuur werden gelegd.
Van Oud worden naar Vitaliteit
Donald Trump (2017-2021) – Trump volgde de Roosevelt-benadering door de gevestigde orde uit te dagen, maar dan met een focus op culturele en ideologische kwesties, zoals het verzet tegen hyperegalitarisme.
Zijn presidentschap breekt met de oude normen, en hoewel zijn beleid economisch gericht is, staat het ook symbool voor de strijd tegen de elites en ideologieën die de samenleving volgens hem tegenhielden.
Trump is zonder het wellicht te beseffen bezig met het voorbereiden van een nieuwe cyclus, die technologische innovaties en demografische biologische veranderingen (zoals het stoppen of faciliteren van vergrijzing van de bevolking zal omvatten.
3.5. Peter Zeihan
eter Zeihan is een geopolitiek strateeg die geografische, demografische en economische factoren gebruikt om wereldgebeurtenissen te analyseren en te voorspellen.
Zijn visie kan als volgt worden samengevat:
Geografie is lot: Zeihan benadrukt de onveranderlijke invloed van geografie op de macht, hulpbronnen en het conflictpotentieel van een natie.
Demografie is de sleutel: Hij beschouwt bevolkingstrends als cruciaal. Vergrijzende bevolking en dalende geboortecijfers in veel ontwikkelde landen zijn volgens hem een belangrijke bron van economische en politieke instabiliteit.
Het einde van de Amerikaanse orde: Zeihan voorspelt een afname van de door Amerika geleide mondiale orde als gevolg van factoren zoals de energieonafhankelijkheid van Amerika en de verschuiving van de focus weg van internationalisme.
Versplinterde wereld: Hij voorziet een toekomst met minder globalisering en meer regionalisering, waarbij landen hun eigen belangen vooropstellen en concurrerende blokken vormen.
3.6. Victor Davis Hanson
Hanson gelooft dat de geschiedenis zich in zekere zin herhaalt. Beschavingen kennen een cyclus van opkomst, bloei en verval.
Hij ziet overeenkomsten tussen de dynamiek van oude beschavingen, zoals Griekenland en Rome, en de uitdagingen waarmee de moderne wereld wordt geconfronteerd.
Belang van deugden: Hanson benadrukt het belang van klassieke deugden zoals moed, zelfbeheersing, rechtvaardigheid en burgerschap voor het succes van een beschaving.
Hij waarschuwt voor het verval van deze deugden in de moderne samenleving, wat volgens hem kan leiden tot neergang.
de Vier Deugden
van Plato Rechtvaardigheid, Moed/Doorzettingsvermogen, , Zelfbeheersing en Wijsheid (Inzicht)
komen eigenlijk uit de sport.
de Herhalende Tijd gaat
door vier fasen die passen op de vier realatiepatronen van Alan Fiske.
Vitaliteit
4. de Toekomst van Werk
4.2. Van Ofshoring naar Handelsoorlog
Offshoring, het verplaatsen van productie naar landen met lagere arbeidskosten, heeft de afgelopen decennia de mondiale arbeidsmarkt ingrijpend veranderd.
Het heeft geleid tot verlies van goedbetaalde fabrieksbanen in ontwikkelde landen, vooral in de VS en Europa, waar veel werk naar landen als China en India verhuisde.
Dit veroorzaakte economische achteruitgang in sommige regio’s, zoals de rustbelt in de VS.
Tegelijkertijd heeft het de opkomst van nieuwe economieën in lage-lonenlanden gestimuleerd, met China als belangrijke speler op het wereldtoneel.
Offshoring heeft de wereldwijde toeleveringsketens efficiënter gemaakt, maar heeft ook sociale en politieke uitdagingen gecreëerd, zoals verhoogde economische ongelijkheid en verschuiving naar flexibele werkmodellen.
4.3 De Arbeidsmarkt.
De toekomst van geld en het Kapitalisme.
Geld is een kwantitatieve afbeelding van een waarde.
Een waarde is een emotionele waardering van een Product, een Regelsysteem of een Visie i.h.a getypeerd als een mening.
Een mening die gaat over een regelsysteem wordt politiek genoemd.
Volgens Rudolf Steiner zijn er vier soorten geld verbonden met de drie krachten (Tri-Odos) in de Maatschappij.
Het gaat om Koopgeld (MP), Leengeld, Schenk geld ( en Roofgeld (Belasting) .
Het kapitalisme heeft zich verbonden met de culturele sector en gebruikt nu schenkgeld om winst mee te maken.
Het wordt Cultural Capitalism genoemd en misbruikt echt alles om zich te verrijken zoals de klimaatcrisis (“Greenwashing”).
5. Een Fractaal Meta-Classificatiemodel voor de Toekomst van Werk
In de discussie over de toekomst van pensioen kunnen we de ontwikkeling van werkstructuren niet los zien van de fundamentele krachten die deze structuren aandrijven.
Het Taoïsme biedt ons een krachtig meta-classificatiemodel, gebaseerd op de dynamiek tussen Yin en Yang.
Dit model wordt verder versterkt door de I Tjing, waarin de hexagrammen patronen van Yin en Yang vertegenwoordigen die de voortdurende verandering en interactie tussen tegengestelde krachten beschrijven.
Verder gebruik ik de Quaternion van Jung als extra referentiepunt.
De Vier Dimensies van Werk
Het meta-classificatiemodel bestaat uit vier fundamentele dimensies die we kunnen toepassen op werkstructuren.
Elke dimensie vertegenwoordigt een dynamische kracht die de toekomst van werk zal vormgeven:
1. Zelf (Yang) – De Dynamiek van Werk
Het Zelf is de actieve kracht in werk — de innovatie, technologie, en productiviteit die de werkstructuren aandrijven.
Het Yang-element vertegenwoordigt de verandering en actie, zoals de integratie van automatisering en AI die het werk efficiënter maakt.
Yang past ook op het concept Agency in de Interpersonal Theory.
Toepassing op Werk: De integratie van AI en automatisering kan worden gezien als de zelf-werkende kracht die bedrijfsprocessen transformeert en de productiviteit verhoogt.
Dit betekent dat werk, in de toekomst, minder afhankelijk zal zijn van menselijke arbeid in repetitieve taken, maar meer van menselijke creativiteit en innovatie, het Matriarchaat.
Illustratie 1: Hexagram Qián (乾) – De Schepper
Het hexagram Qián bestaat uit zes ononderbroken lijnen, die de pure Yang-energie van actie en initiatief symboliseren.
Dit is de kracht die technologische vooruitgang aandrijft, zoals automatisering en robotica, die steeds dominanter worden in werkstructuren.
2. Anima/Animus (Yin) – De Balans van Werk
Anima/Animus vertegenwoordigt de tegenkracht van het Zelf en symboliseert de balans tussen het mannelijke en vrouwelijke, of tussen het rationele en het emotionele.
In de werkcontext zou dit kunnen verwijzen naar de nadruk op samenwerking, empathie en sociale interactie binnen werkstructuren.
De Yin-energie vertegenwoordigt de noodzakelijke ontvangst en integratie van de energieën van het werk.
Toepassing op Werk: Dit aspect van werk benadrukt het belang van sociale en interpersoonlijke vaardigheden in een werkplek die steeds meer draait om flexibel en creatief werken.
De gig-economie of freelance werk weerspiegelt de noodzaak voor deze balans: werk dat niet alleen productief is, maar ook zingeving, welzijn en samenwerking bevordert.
Illustratie 2: Hexagram Kùn (坤) – De Ontvanger
Het hexagram Kùn, de Ontvanger, bestaat uit zes onderbroken lijnen en vertegenwoordigt de pure Yin-energie van ontvankelijkheid, samenwerking en adaptatie.
Dit hexagram weerspiegelt de menselijke kant van werk: samenwerking, empathie, en interpersoonlijke relaties die de technologische vooruitgang aanvullen en vormgeven.
3. Schaduw – De Onbewuste Aspecten
De Schaduw onthult de onbedoelde gevolgen van werkstructuren: ongelijkheid, technologische uitbuiting, ethische kwesties, verloren banen door automatisering en de sociale en psychologische gevolgen van werk.
Hoe zorgen we ervoor dat de vooruitgang in technologie niet leidt tot uitsluiting of verlies van waardevolle menselijke functies?
Toepassing op Werk: De Schaduw van werk toont de ineenstorting van traditionele werkstructuren, de verschuiving van traditionele werkgelegenheid naar onzekere of tijdelijke werkmodellen, en de ethische dilemma’s van technologische vooruitgang.
Hoe zorgen we ervoor dat technologie en flexibiliteit niet leiden tot sociale onrechtvaardigheid of psychologische stress voor de werkende bevolking?
Hexagram Lǐ (理) – Ordonnantie
Het hexagram Lǐ vertegenwoordigt de harmonisatie van werk en technologie.
Dit hexagram toont de balans tussen technologische efficiëntie en menselijke creativiteit.
Het weerspiegelt een werkstructuur waarin de voordelen van automatisering en AI volledig benut worden, terwijl de menselijke kant van werk niet wordt verwaarloosd.
4. Persona – Het Externe Zelf
Persona vertegenwoordigt het uiterlijke zelf — hoe we ons presenteren aan de wereld.
In werkstructuren gaat dit over de manier waarop individuen zich in de samenleving manifesteren in hun werk: de rollen die ze spelen, het professionele imago, en hoe ze zichzelf presenteren op de arbeidsmarkt.
Dit is de energie van zichtbaarheid, erkenning en de sociale waarde van werk.
Toepassing op Werk: In de toekomst zal de digitale persona belangrijker worden, vooral met de opkomst van remote werken, online platforms en digitale netwerken.
Dit is het externe gezicht van de mens in de technologische werkstructuur, waar vaardigheden, prestaties en netwerken zichtbaar zijn in een steeds meer gedigitaliseerde en virtuele wereld. Sociale media, online portfolio’s, en virtuele teams zullen een grotere rol spelen in de werkstructuren van de toekomst.
het I Ching hexagram Fù (復), dat het concept van terugkeer, vernieuwing en herstel weerspiegelt. D
it hexagram symboliseert de cyclische natuur van het leven, de terugkeer naar balans, en de herstructurering van werk en leven.
Het is ideaal voor het illustreren van de thema’s van herstel, verandering, en aanpassing.
6. Conclusie
De toekomst van het pensioen staat onder druk door de veranderende arbeidsmarkten, demografische verschuivingen, en financiële instabiliteit.
Hoewel technologie en economische groei kansen bieden, wijzen veel experts op de gevaren van een onzekere toekomst, met volatiele markten en toenemende ongelijkheid.
Er zijn hervormingen nodig om een duurzaam pensioenstelsel te garanderen.
De zoektocht naar nieuwe modellen van sociale zekerheid, waarbij gezamenlijke verantwoordelijkheid en solidariteit centraal staan, lijkt essentieel om de toekomst van het pensioen veilig te stellen.