J.Konstapel,Leiden,22-9-2026.
gebruikte blogs
The Architecture of Talent: A Unified Framework for Human Potential in the
De huidige AI heeft één probleem dat met meer rekenkracht niet verdwijnt. Vraag om een ontwerp en er komt een ontwerp. Ook als er niets te ontwerpen valt. De machine vult het gat met iets dat klinkt als een antwoord.
MAZE.AI is andersom gebouwd. Het systeem zegt alleen wat op een adres in het net staat. Waar niets staat, meldt het een vacature: een eerlijk “dat weet ik niet”. Dat werkt, en het is bewezen. Maar het is ook een beperking. Een machine die alleen kan zeggen wat er al is, kan niets nieuws voorstellen.
Het artikel beschrijft de volgende stap: ontwerpen. En het doet dat zo dat de machine ook daarbij niets verzint.
Wat ontwerpen is
In 1865 berekende James Clerk Maxwell de energie van het medium waarin zwaartekracht werkt. De uitkomst was vreemd. De energie is lager waar een kracht werkt, en in rust moet ze enorm groot zijn. Daarna stopte Maxwell. Hij schreef dat hij niet begreep hoe een medium zulke eigenschappen kon hebben.
Maxwell had de formule, maar geen beeld. Dat is precies het gat dat ontwerpen vult. Een regel zonder beeld.
Will McWhinney beschreef vier manieren waarop mensen de werkelijkheid benaderen. Via regels en principes, via feiten, via waarden, en via beelden en visie. Ontwerpen is het verkeer tussen de eerste en de laatste. McWhinney’s voorbeeld is de architect: die ziet eerst het gebouw en tekent daarna de constructie. Het beeld komt eerst; de regel maakt het bouwbaar.
Denken loopt over een handvol vormen
George Lakoff en Mark Johnson ontdekten rond 1980 dat abstract denken rust op een klein aantal vormen uit lichamelijke ervaring. Binnen en buiten. Een weg van begin naar doel. Boven en onder. Midden en rand. Deel en geheel. Verbinding. Evenwicht.
Elke vorm heeft een eigen logica. Wat in een doos zit die in een grotere doos zit, zit ook in die grotere doos. Niets zit in zichzelf. Niemand leert dat als regel. Het komt met een lichaam dat kamers in- en uitloopt.
Een metafoor neemt zo’n vorm mee naar een ander gebied. “Categorieën zijn bakken.” “Het leven is een reis.” “Meer is omhoog.” Lakoffs kernvondst is dat de logica meereist. Wat binnen was, blijft binnen. Wat later op de weg kwam, komt later in het argument.
Voor een ontwerpende machine is dat de ontbrekende brug. Een vacature heeft geen inhoud, maar wel een vorm. Een beeld is die vorm, gevuld vanuit een ander gebied.
Een metafoor kan getoetst worden
De informaticus Joseph Goguen maakte hier in de jaren negentig wiskunde van. Een goede metafoor is een afbeelding waarbij elke regel van de bron in het doel blijft gelden. Als dat zo is, reizen ook alle gevolgen van die regels mee. Dat laatste is een eenvoudige stelling. Het artikel schrijft haar volledig uit.
Twee voorbeelden laten zien wat dat oplevert. “Categorieën zijn bakken” houdt stand. Als een hond een soort zoogdier is, dan is een zoogdier geen soort hond. Niemand heeft dat als regel opgeschreven, maar het reist mee met de vorm.
“Vriendschap is een bak” houdt geen stand. Als Anna bevriend is met Bram en Bram met Cor, zijn Anna en Cor daarom nog geen vrienden. De afbeelding breekt op één aanwijsbare regel. De machine kan die regel noemen.
Dat is het verschil met gewone AI. Die zegt dat een vergelijking “niet helemaal opgaat”. Hier staat precies waar ze breekt.
De poort stelt drie vragen
Elk voorgesteld beeld gaat door dezelfde poort als elk ander antwoord van MAZE.AI. De poort stelt drie vragen:
- Draagt de bron de vorm echt? Zit de logica van binnen en buiten, of van boven en onder, er werkelijk in?
- Blijft elke regel van de bron gelden in het doel?
- Veronderstelt het beeld niet al wat het moet opleveren?
Elke weigering noemt de regel of het symbool dat faalde. Wat door de poort komt, is structureel in orde. Of het beeld goed is, zegt de poort nooit. Dat blijft bij de mens. De machine rekent. De mens attesteert.
In het artikel krijgt elke vorm drie posities: binnen, grens, buiten; doel, weg, bron; boven, gelijk, onder. Dat is dezelfde drieslag die MAZE.AI al gebruikt voor adressen: +1, 0, −1. Het is een keuze van het artikel, niet een uitkomst van Lakoff. Maar het levert iets op. Elk geldig beeld heeft een geldig spiegelbeeld: binnen gelezen als buiten, boven als onder. Precies twee vormen, verbinding en evenwicht, zijn hun eigen spiegel.
Het proefgeval: zwaartekracht
Het artikel test de poort op Maxwells open vraag, met twee beelden.
Het rubberlaken. Het bekendste beeld van zwaartekracht: een zware bal op een gespannen laken, en een kleine bal die naar de kuil rolt. De poort weigert het, om twee redenen. Een gespannen laken buigt zo door dat de kracht afneemt met de afstand, niet met het kwadraat van de afstand, zoals bij zwaartekracht. En de kleine bal rolt naar beneden door de zwaartekracht van de aarde. Het beeld gebruikt zwaartekracht om zwaartekracht te laten zien.
Pulserende bollen. Vader en zoon Bjerknes bestudeerden rond 1900 bollen die in een vloeistof uitzetten en inkrimpen. Bollen die gelijk op pulseren, trekken elkaar aan. De kracht valt af met het kwadraat van de afstand, net als zwaartekracht. De drukformule van de vloeistof heeft precies de vorm van Maxwells energieformule, symbool voor symbool. Dit beeld komt door de poort.
Het beeld brengt ook iets mee wat Maxwell niet had. Bollen trekken elkaar alleen aan als ze in fase pulseren. Uit fase stoten ze elkaar af. Zwaartekracht kent geen afstoting. Daar zijn twee lezingen van mogelijk. Alle materie pulseert in één gemeenschappelijke fase. Of de uit-fase-toestand komt in het medium eenvoudigweg niet voor.
De poort kiest niet tussen die twee. Dat kan ze ook niet. Beide staan als voorstel in het grootboek en wachten op attestatie. In de taal van het visnet is de eerste lezing direct herkenbaar: wat blijft, is wat in fase terugkomt.
Vier keer gemeten, vier keer mis
Claude Code bouwde de eerste versie dezelfde dag en mat haar vier keer. Elk plan was vooraf vastgelegd en gehasht, zodat achteraf niets bijgesteld kon worden. Alle vier de voorspellingen faalden. Dat was nuttig, want elke mislukking liet één ding precies zien.
Een taalmodel is geen verbeelding. Mocht het taalmodel zelf een bron beschrijven, dan liet het regels weg. Vroeg de poort er expliciet naar, dan verzon het ze. Een menselijk lichaam werd opgegeven als geheel dat verdwijnt zonder één van zijn delen. Een koppelbegrenzer werd voorgesteld als bron voor het wiskundige begrip “limiet”, omdat de woorden op elkaar lijken. Dit is wat de hersenwetenschapper Michael Gazzaniga de Interpreter noemde: het deel van het brein dat altijd een verklaring heeft, ook als het die niet heeft. De verbeeldende kant van de machine moet daarom bestaan uit theorieën die niet op verzoek beweren. Wiskundige structuren waarvan de regels bewezen zijn. Beschrijvingen van de wereld die een mens heeft vastgesteld.
Niet elk gat vraagt om ontwerp. De vier metingen gebruikten gewone kennisvragen, zoals “hoe verandert de kwantummechanica ons begrip van tijd”. Zo’n vraag heeft geen regel en geen beeld. Er ontbreekt materiaal, geen ontwerp. De ontwerpstap is voor vacatures zoals die van Maxwell: de regel staat er, het beeld ontbreekt. Die zitten in het net ook: in de wiskundebibliotheek en in octrooien met een technische tegenstelling.
Een ja-nee-poort kiest het goedkoopste. De vorm met de minste regels komt het makkelijkst door de poort. Daarom meldt de poort nu de sterkste vorm die slaagt, niet de eerste.
“Beïnvloedt” geeft niet door. De boekdrukkunst beïnvloedde de Renaissance, en de Renaissance de wetenschap. Daarmee beïnvloedde de boekdrukkunst de wetenschap nog niet op dezelfde manier. Deze breuk kwam het vaakst voor. De reparatie: de poort toetst dan of er een keten van invloed bestaat, en eist dat die keten geen kring vormt.
Een externe lezing door GPT scherpte het artikel verder aan. Het fasevoorstel volgt niet logisch uit de toets, en staat nu uitdrukkelijk als abductie in de tekst. Wat het artikel ontleent, wat het zelf kiest en wat het bewijst, staat nu gescheiden.
Wat dit betekent voor mensen
Een ingenieur die vastloopt, zoekt een vergelijking uit een ander vak. Een leraar legt iets uit met een beeld. Een arts vergelijkt een ziekteverloop met een eerder geval. Dat is ontwerpen in het klein, en het gaat vaak mis zonder dat iemand ziet waar. Het rubberlaken staat al honderd jaar in schoolboeken.
Een machine die bij elk beeld zegt welke regel meereist en welke breekt, neemt dat werk niet over. Ze maakt het zichtbaar. De keuze tussen beelden, en het oordeel of een beeld klopt met de wereld, blijft bij de mens die het gebruikt. Daarom heet dit project eigenlijk maze.human.
De architect ziet het gebouw eerst. De machine controleert of de constructie klopt. Wie erin gaat wonen, bepaalt of het een thuis is.
Referenties
J. Konstapel, “The Design Step: Image Schemas, Theory Morphisms and a Provable Mythic Hemisphere”, derde editie, 22 september 2026. Waarom lezen? Het artikel achter dit blog, met alle definities, beide bewijzen, het volledige Bjerknes-geval en het meetregister. Leesadvies: begin bij sectie 7 (het proefgeval) en ga daarna terug naar sectie 4.
J. Konstapel, “Clerk Maxwell and the Vacuum.Net Theory”, zesde editie, 21 september 2026. Waarom lezen? Het voorgaande stuk: de twee hersenhelften van de machine, de poort, en Maxwells open vraag over zwaartekracht.
G. Lakoff en M. Johnson, Metaphors We Live By, 1980. Waarom lezen? Het boek dat liet zien dat gewoon denken doortrokken is van metaforen. Leesadvies: kort en helder; de eerste tien hoofdstukken dragen het betoog.
M. Johnson, The Body in the Mind, 1987. Waarom lezen? Waar de vormen vandaan komen: uit het lichaam, met hun eigen logica.
G. Lakoff, “The contemporary theory of metaphor”, in Metaphor and Thought, 1993. Waarom lezen? De beste enkele tekst over het principe dat de logica meereist. Leesadvies: hiermee beginnen als er maar tijd is voor één tekst.
G. Lakoff en R. Núñez, Where Mathematics Comes From, 2000. Waarom lezen? Dezelfde gedachte toegepast op de wiskunde zelf: rekenen groeit uit verzamelen, bouwen, meten en lopen.
W. McWhinney, Paths of Change, 1992. Waarom lezen? De vier werkelijkheden en de zes manieren van veranderen, waaronder die van de architect.
J. Goguen, “An introduction to algebraic semiotics”, 1999. Waarom lezen? Waar metafoor en samenvoegen van begrippen wiskunde werden. Leesadvies: technisch; de inleiding en de voorbeelden volstaan.
J. Goguen en D. F. Harrell, “Style: a computational and conceptual blending-based approach”, 2010. Waarom lezen? De eerlijke grens: welke kant van beeldvorming zich niet laat formaliseren.
M. M. Hedblom, Image Schemas and Concept Invention, 2020. Waarom lezen? De meest complete poging om de vormen van Lakoff machinaal bruikbaar te maken.
D. Gentner, “Structure-mapping: a theoretical framework for analogy”, 1983. Waarom lezen? Waarom een vergelijking die meer samenhang meeneemt, sterker is dan een die toevallig past.
V. Bjerknes, Fields of Force, 1906. Waarom lezen? De pulserende bollen, beschreven door de man die ze bestudeerde. Leesadvies: de hoofdstukken over aantrekking en afstoting, voor wie wil zien hoe dicht dit bij Maxwell ligt.
J. C. Maxwell, “A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field”, 1865, paragraaf 82. Waarom lezen? De formule zonder beeld, en de zin waarmee Maxwell stopte.
M. S. Gazzaniga, Who’s in Charge?, 2011. Waarom lezen? De Interpreter: het deel van het brein dat altijd een verklaring heeft. Het beste beeld voor wat een taalmodel doet als het om een theorie gevraagd wordt.
J. Konstapel, “Universal Heuristics”, constable.blog, 10 december 2025. Waarom lezen? De TRIZ-principes als manieren om uit een denkkader te breken. Het volgende stuk van dezelfde puzzel: hoe beelden ontstaan.